PIRLS

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

PIRLS (ing.Progress in International Reading Literacy Study) — bu turli mamlakatlarda boshlangʻich sinfda tahsil oluvchi oʻquvchi yoshlarning matnni oʻqish va tushunish darajalari sifatini baholab beruvchi xalqaro baholash tizimidir.

Tadqiqot davriy ravishda - har besh yilda bir marta o'tkaziladi va hozirgacha besh marta: 2001, 2006, 2011, 2016 va 2021-yillarda o'tkazilgan.

PIRLS 2016

PIRLS o'qish ta'limini takomillashtirish uchun dalillarga asoslangan qarorlar qabul qilish imkoniyatini beradi. Davlatlar PIRLS dan quyidagi maqsadlarda foydalanadilar:

  • global miqyosida ta'lim tizimi darajasidagi yutuqlarning tendensiyalarini kuzatib borish;
  • yangi yoki qayta ko'rib chiqilgan ta'lim siyosatining ta'sirini kuzatib borish;
  • ta'limning zaif nuqtalarini belgilash va o'quv islohotini amalga oshirish;
  • PIRLS ma'lumotlarini tadqiq va tahlil qilish orqali o'qitish va o'qishni takomillashtirish;
  • adolatlilikni kuzatish yoki qo'shimcha sinflarda o'quvchilarni baholash kabi tegishli ishlarni olib borish;
  • o'qishni va o'qitishni o'rganish.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS loyihasi Ta’lim yutuqlarini baholash xalqaro assotsiatsiyasi (IEA — International Association for the Evaluation of Educational Achiyevement) shafeligida yaratilgan. Xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish uchun Chestnut Hill (Massachusets, AQSh) Boston kolleji mas'ul hisoblanadi. Xalqaro tadqiqot uchun topshiriqlarni tayyorlash Gamburgdagi (Germaniya) ma'lumotlar markazida amalga oshiriladi.

Ozbekistonda ushbu tadqiqot Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi bilan hamkorlikda amalga oshiriladi.

Tadqiqot uslubi[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS xalqaro tadqiqoti boshlang'ich sinf o'quvchilarining o'qib tushunish ko'nikmalarini qay darajada rivojlanganligi haqidagi ma'lumotlarni xalqaro miqyosda taqqoslash imkonini beradigan, o'qish va o'qitishni yaxshilashda ta'lim sohasidagi davlat siyosatiga xizmat qilishi mumkin bo'lgan tahlillarni taqdim etadi. Hozirgi vaqtda PIRLS ta'rifiga ko'ra, o'qish savodxonligi jamiyat tomonidan talab qilinadigan va inson tomonidan qadrlanadigan yozma til shakllarini tushunish va ulardan foydalanish, shuningdek, matnlardan turli shakllarda ma'no hosil qila olish qobiliyati hamdir[1].

Tadqiqot doirasida asosiy e'tibor tushunishni namoyon qilishdan o'zlashtirilgan ma'lumotlarni qanday qilib yangi loyihalar va vaziyatlarda qo'llay olish qobiliyatlarini namoyon qilishga qaratilgan.

O'quvchi bu jarayonning faol qatnashuvchisi bo'lib, ma'no yaratadi, matn ustida mushohada yuritadi va samarali o'qish strategiyalarini ongli ravishda tanlab qo'llaydi. Har bir matn turi odatiy shakl va qoidalarga amal qilgan holda o'quvchiga matnni sharhlashga yordam beradi. Har qanday matn turli shaklga ega bo'lishi mumkin. Bular an'anaviy kitoblar, jurnallar, hujjatlar va gazetalar, shuningdek, raqamli ko'rinishdagi yozma shakllarni ham o'z ichiga oladi.

PIRLS tadqiqotida o'quvchilarning dars vaqtida va maktabdan tashqari vaqtlarida o'qishini ikki turi baholanadi:

  1. O'quvchining adabiy tajribasini baholash maqsadida o'qish;
  2. Ma'lumotni o'zlashtirish va undan foydalanish maqsadida o'qish.

Tadqiqot qoidalariga muvofiq, badiiy va informatsion matnlarni o'qiyotganda o'qish qobiliyatining to'rtta guruhi baholanadi:

  • aniq ko'rsatilgan ma'lumotlarni topish;
  • xulosalarni shakllantirish;
  • ma'lumotlarni talqin va sintez qilish;
  • mazmuni, til xususiyatlari va matn tuzilishini tahlil qilish va baholash.

Tadqiqotdagi matnlar murakkabligiga ko'ra, o'rtacha 500 dan 800 tagacha, o'quvchilarning o'qish savodxonligi darajasi past bo'lgan mamlakatlar uchun 400–500 ta, ePIRLSda esa, taxminan 1000 ta so'zdan iborat bo'ladi.

Matnning mazmuni 9-10 yoshdagi o'quvchilarga mos, ayrim madaniyatlarga juda xos bo'lgan mavzulardan chetlashgan, shuningdek, qiziqarli hamda o'quvchiga unchalik tanish bo'lmaydi.

PIRLS tadqiqotida o'qish savodxonligining darajalari quyidagicha tavsiflanadi:

Eng yuqori daraja (625 ball va undan yuqori) – O'quvchilar matnni yaxlit o'zlashtira oladi va ayni paytda uning alohida qismlarini bir-biri bilan bog'liq holda tushunadi. Muallifning g'oyasini izohlashda o'z fikrini asoslash uchun matnga tayana oladi.

Yuqori daraja (550 ball) – O'quvchilar matnning ahamiyatli xabarlarini tushunadi, matnga asoslanib o'z xulosalarini chiqaradi, matn mazmuniga ham, shakliga ham baho bera oladi, uning ayrim til xususiyatlariga e'tibor qarata oladi.

O'rta daraja (475 ball) – O'quvchilar matndan axborot topa oladi, matn shakli va tilining ba'zi xususiyatlaridan foydalanib, matnga asosan o'z xulosalarini chiqaradi.

Quyi daraja (400 ball) – O'quvchilar matnda aniq berilgan va cheklash oson bo'lgan xabarni ajratib oladi.

Natijalarni baholash tartibi[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS da bajarilgan ishlarni sifatli va miqdoriy baholash uchun quyidagi tizim qo'llaniladi:

- javobni tanlash usulidagi to'g'ri javoblar 1 ball bilan baholanadi;

- mavzu ketma-ketligini belgilash borasidagi to'g'ri javoblar 1 ball bilan baholanadi;

- erkin javob berishg kerak bo'lgan topshiriqlar vazifaning murakkabligiga qarab 1 balldan 3 ballgacha baholanadi.

Natijalarni yakuniy qayta ishlash uchun zamonaviy sinov nazariyasi qo'llaniladi.

Tadqiqot natijalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS-2001[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS-2001 tadqiqotida 35 ta davlat ishtirok etgan[2]. Tadqiqotda 4-sinf o'quvchilarining o'qish savodxonligi baholangan.

Reyting Mamlakat Oʻrtacha
balli
1  Shvetsiya 561
2  Niderlandlar 554
3  Angliya 553
4  Bolgariya 550
5  Latviya 545
6  Kanada 544
7  Litva 543
7  Vengriya 543
9  AQSh 542
10  Italiya 541
11  Germaniya 539
12  Chexiya 537
13  Yangi Zelandiya 529
14  Shotlandiya 528
14  Singapur 528
14  Rossiya 528
14 Gonkong 528
18  Fransiya 525
19  Yunoniston 524
20  Slovakiya 518
21  Islandiya 512
21  Ruminiya 512
23  Isroil 509
24  Sloveniya 502
O'rtacha xalqaro ko'rsatkichlar 500
25  Norvegiya 499
26  Kipr Respublikasi 494
27 Moldova 492
28  Turkiya 449
29  Shimoliy Makedoniya 442
30  Kolumbiya 422
31  Argentina 420
32  Eron 414
33 Quvayt 396
34  Marokash 350
35  Beliz 327

PIRLS-2006[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS-2006 tadqiqotida 40 ta davlatdan 215 000 ga yaqin o'quvchilar ishtirok etgan[3].

2006-yildagi tadqiqotda baholash testi to'rtta jarayonni ko'rib chiqdi:

  • aniq ko'rsatilgan ma'lumotlarni olish
  • to'g'ri xulosalar qilish
  • g'oyalar va ma'lumotlarni talqin qilish va umumlashtirish
  • tarkib, til va matn elementlarini tekshirish va baholash
Reyting Mamlakat O'rtacha
ball
1  Rossiya 565
2 Gon Kong 564
3  Kanada (Alberta) 560
4  Singapur 558
4  Kanada (Britaniya Kolumbiyasi) 558
6  Lyuksemburg 557
7  Kanada (Ontario) 555
8  Italiya 551
8  Vengriya 551
10  Shvetsiya 549
11  Germaniya 548
12  Niderlandlar 547
12  Belgiya 547
12  Bolgariya 547
15  Daniya 546
16  Kanada (Yangi shotlandiya) 542
17  Latviya 541
18  AQSh 540
19  Angliya 539
20  Avstriya 538
21  Litva 537
22  Xitoy Taypeyi 535
23  Kanada (Kvebek) 533
24  Yangi Zelandiya 532
24  Slovakiya 532
26  Shotlandiya 527
27  Fransiya 522
27  Sloveniya 522
29  Polsha 519
30 Ispaniya 513
31  Isroil 512
32  Islandiya 511
O'rtacha xalqaro ko'rsatkichlar 500
33 Moldova 500
33  Belgiya (French) 500
35  Norvegiya 498
36  Ruminiya 489
37  Gurjiston 471
38  Shimoliy Makedoniya 442
39 Trinidad va Tobago 436
40  Eron 421
41  Indoneziya 405
42  Qatar 353
43 Quvayt 330
44  Marokash 323
45 Janubiy Afrika 302

PIRLS-2011[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS-2011 tadqiqotida 45 mamlakatdan 325000 o'quvchi qatnashdi. An'anaga ko'ra, tadqiqotlarda Angliya, Shimoliy Irlandiya, Belgiyaning fransuz tilida so'zlashuvchi qismi va Gonkong mustaqil ishtirokchilar sifatida qatnashdi, chunki ularning ta'lim tizimi sezilarli farqlarga ega. Tadqiqotda ishtirok etuvchi har bir mamlakatning 150-200 maktabidan 4000 ga yaqin o'quvchilar qatnashgan[4].

2011-yil ma'lumotlariga ko'ra Gonkong, Rossiya, Finlyandiya va Singapurda o'quvchilar o'qishni yaxshi o'zlashtiradilar. Ushbu davlatlarning to'rtinchi sinf o'quvchilari barcha ishtirok etgan boshqa davlatlar orasida eng yaxshi natijalarni ko'rsatdilar. Ushbu mamlakatlarning o'rtacha ballari orasidagi farq unchalik katta emas. Boshqa ishtirokchi davlatlarning natijalari yetakchi to'rt mamlakatning natijalaridan ancha past.

Reyting Mamlakat O'rtacha
ball
1 Gonkong 571
2  Rossiya 568
2  Finlandiya 568
4  Singapur 567
5 Shimoliy Irlandiya 558
6  AQSh 556
7  Daniya 554
8 Xorvatiya bayrogʻi Xorvatiya 553
8  Xitoy Taypeyi 553
10  Irlandiya 552
10  Angliya 552
12  Kanada 548
13  Niderlandlar 546
14  Chexiya 545
15  Shvetsiya 542
16  Italiya 541
16  Germaniya 541
16  Isroil 541
16  Portugaliya 541
20  Vengriya 539
21  Slovakiya 535
22  Bolgariya 532
23  Yangi Zelandiya 531
24  Sloveniya 530
25  Avstriya 529
26  Litva 528
27  Avstraliya 527
28  Polsha 526
29  Fransiya 520
30 Ispaniya 513
31  Norvegiya 507
32  Belgiya (French) 506
33  Ruminiya 502
O'rtacha xalqaro ko'rsatkichlar 500
34  Gurjiston 488
35  Malta 477
36 Trinidad 471
37  Ozarbayjon 462
38  Eron 457
39  Kolumbiya 448
40  BAA 439
41  Saudiya Arabistoni 430
42  Indoneziya 428
43  Qatar 425
44  Ummon 391
45  Marokash 310

PIRLS-2016[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS-2016 tadqiqot natijalari 2017-yil 5-dekabrda chop etildi[5]. Ushbu siklda ikkita qo'shimcha tashabbus qo'llanildi:

1) PIRLS savodxonligini baholash (ilgari prePIRLS nomi qoʻllanilgan) qamrov doirasi va hajmi boʻyicha PIRLSga teng va PIRLS kabi oʻqish tushunchasini aks ettiradi.

2) 2016-yilda joriy etilgan ePIRLS – oʻquvchilarning onlayn oʻqish paytida ma’lumot olish va undan foydalanish qobiliyatini kompyuterda oʻqishni baholash tashabbusi. Baholash ilm-fan va ijtimoiy fanlar bo'yicha maktabga o'xshash haqiqiy topshiriqlar bilan qiziqarli, simulyatsiya qilingan internet muhitini o'z ichiga oladi. Ushbu ePIRLS onlayn o'qish yutuqlari shkalasi mamlakatlarga to'rtinchi sinf o'quvchilarining onlayn o'qish ko'rsatkichlarini PIRLS o'qish yutuqlari shkalasidagi ko'rsatkichlariga nisbatan tekshirish imkonini beradi.

Mamlakatlar boʻyicha talabalarning erishgan yutuqlari boʻyicha PIRLS-2016 natijalariga koʻra, 18 ta davlatda oʻrtacha koʻrsatkich yuqoriroq, 13 mamlakatda bir xil oʻrtacha yutuq va 10 mamlakatda oʻrtacha koʻrsatkich pastroq boʻlib, 50 ta davlatning 48 tasida qizlarning oʻqish darajasi oʻgʻil bolalarga qaraganda yuqori boʻlgan[6][7]

PIRLS-2016 tadqiqot natijalariga ko'ra, o'rtacha o'qish darajasi eng yuqori bo'lgan o'nta mamlakat: Rossiya Federatsiyasi, Singapur, Gonkong, Irlandiya, Finlyandiya, Polsha, Shimoliy Irlandiya, Norvegiya, Tayvan va Angliya davlatlaridir[8].

Reyting Mamalakat O'rtacha
ball
1  Rossiya 581
2  Singapur 576
3 Gonkong 569
4  Irlandiya 567
5  Finlandiya 566
6  Polsha 565
6 Shimoliy Irlandiya 565
8  Norvegiya 559
8  Xitoy Taypeyi 559
8  Angliya 559
11  Latviya 558
12  Shvetsiya 555
13  Vengriya 554
14  Bolgariya 552
15  AQSh 549
16  Litva 548
16  Italiya 548
18  Daniya 547
19 Makao 546
20  Niderlandlar 545
21  Avstraliya 544
22  Chexiya 543
22  Kanada 543
24  Sloveniya 542
25  Avstriya 541
26  Germaniya 537
27  Qozogʻiston 536
28  Slovakiya 535
29  Isroil 530
30  Portugaliya 528
30 Ispaniya 528
32  Belgiya 525
33  Yangi Zelandiya 523
34  Fransiya 511
O'rtacha xalqaro ko'rsatkichlar 500
35  Belgiya (French) 497
36  Chili 494
37  Gurjiston 488
38 Trinidad 479
39  Ozarbayjon 472
40  Malta 452
41  BAA 450
42  Bahrayn 446
43  Qatar 442
44  Saudiya Arabistoni 430
45  Eron 428
46  Ummon 418
47 Quvayt 393
48  Marokash 358
49  Misr 330
50 Janubiy Afrika 320

PIRLS-2021[tahrir | manbasini tahrirlash]

PIRLS 2021 xalqaro tadqiqoti mazkur dastur doirasidagi 2001, 2006, 2011 va 2016-yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlarning davomi hisoblangan beshinchi davriylik sanaladi. Har bir oʻtkaziladigan PIRLS tadqiqotida ishtirok etuvchi mamlakatlar soni ortib bormoqda. PIRLS 2021 xalqaro tadqiqotida taxminan 70 ga yaqin mamlakatlar, benchmark ishtirokchi sifatida qatnashadigan hamda 2001-yildan buyon avvalgi sikllarda ishtirok etgan koʻpgina boshqa mamlakatlar qatnashishi belgilangan. Har bir baholash sikli oʻtkazilishi bilan PIRLS tadqiqotlari qamrov doirasining yangilab borilishi ishtirokchi mamlakatlarga oʻzlarining yangidan-yangi gʻoyalari hamda ularning oʻquv dasturlari, standartlari, qamrov doiralari va yoʻriqnomalari haqida soʻnggi ma’lumotlarni oʻrtoqlashish imkonini beradi. Bu esa qamrov doiralarini ta’limiy jihatdan mos boʻlishiga sharoit yaratib, har bir oʻtkaziladigan baholash jarayonlarining bir-biriga bogʻliqligini oshiradi va qamrov doiralari, topshiriqlar hamda tartiblarni yanada takomillashishiga xizmat qiladi. PIRLS 2021 xalqaro tadqiqotida qamrov doiralari PIRLS 2021 ensiklopediyasida koʻrsatib oʻtilgan koʻrsatmalar, oʻquv tadqiqoti va ishirokchi mamlakatlardan tanlab olingan milliy tadqiqot koordinatorlari (NRC) tomonidan berilgan taqrizlar yordamida toʻplangan ma’lumotlardan foydalanib yangilanadi[9].

2021-yilda o'tkazilgan PIRLS xalqaro baholash dasturida 70 ga yaqin davlatlar qatorida mamlakatimizdagi 4-sinf o'quvchilari ham ilk marotaba ishtirok etdilar. Tadqiqotning natijalari 2022-yil dekabr oyida e'lon qilinadi[10].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. PIRLS xalqaro baholash dasturi
  2. PIRLS 2001 International Report
  3. PIRLS 2006 International Report
  4. PIRLS 2011 International Report
  5. PIRLS 2016
  6. PIRLS 2016 natijalari
  7. PIRLS 2016 o'qish yutuqlari tendentsiyalari
  8. O'quvchilar natijalari haqida umumiy ma'lumot
  9. PIRLS 2021 tadqiqoti qamrov doirasi
  10. „PIRLS-2021 international results“. 1-iyul 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-iyul 2022-yil.