Imperator Syanlun

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Imperator Syanlun
乾隆帝
清 郎世宁绘《清高宗乾隆帝朝服像》.jpg
Imperator Syanlun portreti. Muallif Juzeppe Kastiglyon
Hukmronlik yillari: 1735-1796-yillar
Oʻtmishdoshi Imperator Yonjeng
Davomchisi Imperator Jiakin
Birinchi darajali Bao shahzodasi 1733-1735-yillar
Tugʻilishi 1711-yil 25-sentabr
Vafoti 1799-yil 7-fevral (87 yoshida)
Yopiq shahar
Dafn etilgan joy
Yu mavzoleyi, Shimoliy Sin maqbaralarida
Konsort

Fuka klanidan imperatritsa Xiaxianchun (1727-1748)
Nara klani imperatritsasi (1734-1766)

Vigiya klanidan imperatritsa Xiaoyichun (vafot sanasi 1775)
Uy Aysin Gyoro
Otasi Yonchjen, Imperator Yonchjen
Onasi Nyohuru klanidan Imperatritsa Xyoshenxyan
Dini Vajrayana buddizmi

Imperator Syanlun (1711-yil 25-sentabr – 1799-yil 7-fevral) 1735-yildan 1796-yilgacha hukmronlik qilgan Sin sulolasining oltinchi imperatori va Xonglida imperator Yonchjenning toʻrtinchi oʻgʻli sifatida tugʻilib, 1735-yil 11-oktabrdan 1796-yil 8-fevralgacha hukmronlik qildi. [lower-alpha 1] 1796-yilda u oʻz oʻgʻli, imperator Jiakin foydasiga taxtdan voz kechdi. 61 yil hukmronlik qilgan bobosi imperator Kansidan uzoqroq hukmronlik qilmadi.[1] Nafaqaga chiqqaniga qaramay, u 1799-yil, vafotiga qadariste'fodagi imperator sifatida hokimiyatni saqlab qolishi uni tarixdagi eng uzoq hukmronlik qilgan monarxlardan biriga aylantirdi va 87 yoshida vafot etib, eng uzoq umr ko'rgan hukmdorlardan biriga aylandi.

Rivojlanayotgan imperiyani meros qilib olgan qobiliyatli va iste'dodli hukmdor sifatida uning darida Sin imperiyasi ko`p sonli aholisi va yuksak iqtisodiyoti bilan o'zining eng ajoyib va gullab-yashnagan davrini boshdan kechirdi. U harbiy sarkarda sifatida Oʻrta Osiyo davlatlari hududlarini zabt etish va baʼzan vayron qilish orqali mamlakat hududini eng ko`p darajada kengaytirgan harbiy yurishlarga boshchilik qildi. Biroq hukmronligining so'nggi yillarida vaziyat o'zgardi: Sin imperiyasi saroydagi korrupsiya, sonsalorlik va turg'un fuqarolik jamiyati tufayli tanazzulga yuz tuta boshladi.

1793-yilda Sin saroyiga tashrif buyurgan Britaniya diplomatik missiyasi xizmatchisi imperatorni shunday tasvirlagan:

Imperatorning bo`yi taxminan besh fut o'n dyuym, nozikva hashamatli kiyingan; uning ko'zlari qora bo'lsa-da, rangi nisbatan ochiq; uning burni o'tkir, yuzida esa mukammal bir holat mavjud bo'lib, uning haqiqiy yoshini hech qachon oshkor qilmaydi; uning shaxsiyatiz o'ziga jalb qiladi va uning xulqi juda xushmuomala, bu esa hukmdorning qadr-qimmatini kamaytirmasdan, u insonning xushmuomalaligini namoyon qiladi. Uning kiyimi sariq ipakdan tayyorlangan xalatdan, tepasida qizil xoshiyali qora baxmal qalpoqdan iborat bo'lib, oliy toifali mandarinlarning o'ziga xos xususiyatga ega bo'lgan tovus pati bilan bezatilgan. U egnida tilla naqshli shoyi etik kiygan, beliga koʻk kamar bogʻlagan.[2]

Yoshlik davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Cho'milayotgan uch yoshli imperator Syanlunning haykalchasi. Yonghe ibodatxonasidagi artefakt, Pekin.

Xongli imperator Yonjen va uning aslzoda xotini XIning to'rtinchi o'g'li. Xongli bobosi imperator Kansi va otasi imperator Yonchjen tomonidan ardoqlangan. Ba'zi tarixchilar  imperator Kansi imperator Yongchjenni oʻz vorisi etib tayinlashining asosiy sababi Xongli uning sevimli nabirasi boʻlganligi, deb ta’kidlashadi. U Xonglining xulq-atvori o'zinikiga juda o'xshashligini his qiladi. O'smirlik davrida Xongli jang san'atida mohir va adabiy qobiliyatlarga ega edi.

Yosh imperator Syanlun shahzoda Bao darajasida

1722-yilda otasi taxtga o'tirgandan so'ng Xongli " Birinchi darajali shahzoda Bao " (和碩寶親王; Héshuò Bǎo Qīnwáng) unvoni bilan sinvan (birinchi darajali shahzoda) etib tayinlandi. Ko'pgina amakilari singari, Xongli ham imperator saroyidagi amaldorlarning katta guruhi, jumladan, Yunsi, knyaz Lyan tomonidan qo'llab-quvvatlangan katta akasi Xongshi bilan vorislik kurashiga kirdi. Ko'p yillar davomida imperator Yonchjen o'z o'g'illaridan birortasini valiahd shahzoda sifatida belgilamagan bo`lsa-da, ko'plab amaldorlar uning Xonglini afzal ko'rishini taxmin qilishar edi. Xongli janubiy hududlarga tekshiruv uchun bordi va qobiliyatli diplomat va ijrochi sifatida tanildi. U, shuningdek, otasi poytaxtdan uzoqda bo'lgan paytlarda bosh regent etib tayinlangan.

Hukmdorlikning boshlanishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlun va imperatritsa Syaoxianchunning inauguratsiya portretlari

Imperator Yonchjen vafotidan keyin saroyda yig`ilgan kengashda rasman e'lon qilinishidan oldinroq Xonglining taxtga o'tirishi ma'lum bo`lgan edi. Yosh Xongli imperator Kansi sevimli nabirasi va imperator Yonchjenning sevimli o'g'li edi; imperator Yonchjen Xongli hali shahzoda bo'lganida unga bir qator muhim vazifalarini ishonib topshirgan va uni harbiy strategiya bo'yicha muhim muhokamalarga qo'shgan. Taxt uchun kurashining oldini olish maqsadida, imperator Yonchjen o'zi tanlagan merosxo'rning ismini qog'ozga yozadi va uni Samoviy poklik saroyida (Syangin saroyi) taxt ustidagi muhrlangan qutiga joylashtiradi. Qutidagi ism imperator oilasining boshqa a'zolariga barcha yuqori martabali vazirlar ishtirokida faqat imperator vafotidan keyin oshkor etilishi kerak edi. 1735-yilda imperator Yonchjen to'satdan vafot etganida, vasiyatnoma ochildi va Sin imperator saroyida o'qildi, shundan so'ng Xongli yangi imperator bo'ldi. Xongli "Doimiy hukmronlik" ma'nosini anglatadigan "Syanlun" davri nomini qabul qildi.

Chegara urushlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlun otda tantanavor sovut kiygan, italyan rassomi Juzeppe Kastiglyon (xitoy tilida Lang Shining nomi bilan tanilgan) (1688-1766)
Imperator Syanlun ovda

Imperator Syanlun muvaffaqiyatli harbiy yo`lboshchi edi. Taxtga o'tirgandan so'ng, u Miao qo'zg'olonini bostirish uchun qo'shin yubordi. Uning keyingi harbiy yurishlari Sin imperiyasi nazorati ostidagi hududlarni sezilarli darajada kengaytirdi. Syanlunning muvafaqqiyatli yurishlari nafaqat Sin harbiy qudrati, balki Ichki Osiyo xalqlarining tarqoqligi kuchayib borayotganligi sababli ham sodir bo`ldi.

Imperator Syanlun hukmronligi davrida Jung'or xonligi Sin imperiyasi tarkibiga qo'shib olindi va uning nomi Shinjon deb o'zgartirildi, g'arbda esa Ili hududlari zabt etildi va garnizonga aylantirildi. Shinjonning Sin imperiyasi tarkibiga qo'shilishi g'arbiy mo'g'ul qabilalari ittifoqi bo'lgan jung'orlarning (yoki zung'orlarning) so`nggi mag'lubiyati natijasida sodir bo`ldi. Shundan keyin imperator Syanlun Jung`or genotsidini uyushtirishga buyruq berdi. Sin sulolasi olimi Vey Yuanning ma'lumotlariga ko'ra, 600 000 jung`orning 40%i chechakdan o'ldirilgan, 20% Rossiya imperiyasi yoki qozoq dashtlariga qochib ketgan va 30% Sin armiyasi tomonidan qirib yuborilgan[3][4]. Mazkur holatlarni Maykl Edmund Klark “nafaqat Jungʻor davlatining, balki jungʻorlarning ham xalq sifatida butunlay yoʻq qilinishi” deya ta’riflagan.[5] Tarixchi Piter Perdu jung`orlarning qirib tashlanishi imperator Syanluntomonidan olib borilgan aniq qirg'in siyosati natijasi ekanligini ta'kidlaydi.[4]

Jung`or genotsidi 1776-yilda Jinchuan Tibet xalqining Sinlar tomonidan qirg'in qilinishi bilan taqqoslanadi, bu voqea ham imperator Syanlun davrida sodir bo'lgan.[6] G'olib qo'shinlar Pekinga qaytib kelgach, ular sharafiga bayram madhiyasi kuylanadi. Madhiyaning manjur tilidagi versiyasi Amoit tomonidan yozib olinib, Parijga yuborilgan.[7]

Sin imperiyasi Xanlin akademiyasining a'zolari Chjao Yi va Jiang Yongjini Harbiy arxiv boshqarmasiga jung'orlarni tinchlantirish strategiyasi (Pingding Zhunge'er fanglue) tuzish uchun yolladi.[8][9] Imperator Syanlunni Chjao Yi "XVIII asr tinchlik va farovonlik" manbai sifatida tasvirlaydi.[10]

Knyaz Ching’unjav boshchiligidagi Xalxa moʻgʻul qoʻzgʻolonchilari jungʻor boshligʻi Amursana bilan ittifoq tuzib, jungʻorlar bilan bir vaqtda Sin imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtaradi. Sin qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirib, Chingʻunjav va uning butun oilasini qatl qildi.

Bu davr mobaynida Tibetga moʻgʻullarning aralashuvi va Moʻgʻulistonda Tibet buddizmining tarqalishi davom etdi. 1750-yilgi Lxasadagi qo'zg'olondan so'ng, imperator Syanlun Tibetga qo'shin yubordi va Sinning mavjudligini saqlab qolish uchun Dalay Lamani Sin aholisi va garnizoni ustidan Tibet hukmdori sifatida mavqeini mustahkamladi.[11] Bundan tashqari, Nepal va Gurxalarga qarshi harbiy yurishlar imperatorni har ikki tomonni bo'ysundirishdek og`ir mas'uliyatga majbur qildi.

1751-yil 23-yanvarda 1750-yilda Lxasada Singa qarshi qoʻzgʻolonda qatnashgan tibetlik isyonchilar Sin manjur generali Bandi tomonidan o`ldirildi. Olti nafar tibetlik isyonchilar yetakchilari va tibetlik isyonchilar rahbari Blo-bzan-bkra-sis qiynab o'ldirildi. Tibet isyonchilarining qolgan rahbarlari osildi va boshlari tibet xalqi ko`rishi uchun ustunlarga osib qo`yildi. Sinlar qoʻzgʻolonchilarning mol-mulklarini tortib oldi va qolgan tibetlik isyonchilarni surgun qildi.[12] Manjur generali Bandi 1751-yil 26-yanvarda imperator Syanlunga Tibet qoʻzgʻolonchilarining qatllarini qanday amalga oshirgani haqida hisobot yubordi. Lxasadagi qo'zg'olon paytida tibetlik isyonchilar Van Chi, Padma-skurje va Tarqan Yasorlar manjur ambanlari(Labdon va Fucin) joylashgan binoga hujum qilib, manjur ambanlarini o'q, kamon va boshqa qurollar bilan yaralaganliklari uchun qatl qilindi. Tibetlik isyonchi Sacan Xasixa bir nechta odamni o'ldirgani uchun qatl qilindi. Tibet qo'zg'olonchilari Ch'ui-mu-cha-t'e va Rab-brtan (A-la-pu-tan)lar Ambanlarga hujum paytida pul mablag`larini talon-taroj qilganliklari va binolarga o't qo'yganliklari uchun qatl qilindi. Tibetlik isyonchi Blo-bzan-bkra-sis, Mgron-gner pul manblag`larini talon-taroj qilgani va manchu ambanlarini o'ldirilgan hujumni boshqarib, qo'zg'olonchilarning umumiy rahbari bo'lgani uchun qatl qilindi. Qatldan oldin o'lgan ikki nafar tibetlik isyonchining jasadlarining boshlari kesildi. Ulardan biri qamoqxonada vafot etgan, Lag-mgon-po (La-k'o-kun-pu), ikkinchisi esa jazodan qo'rqib o'zini o'ldirgan Pei-lung-sha-k'o-pa. Bandi isyonchilarning bir qancha safdoshlarini va xabarchilarini bo'g'ib o'ldirishga hukm qildi.[12]

1762-yilda imperator Syanlun va afgʻon amiri Ahmadshoh Durroniy o`rtasida Xitoyning Oʻrta Osiyodagi ekspansiyalari tufayli munosabatlari yomonlashib, urushga yaqinlashdi. Sin va Durroniylar davlati qoʻshinlari chegaraga yaqin joyga yuborilgan boʻlsada, urush bo`lmadi. Bir yil o'tgach, Durroniylar Pekinga elchisini yuborib, Syanlunga to'rtta ajoyib ot sovg'a qildi. Bu otlar "To'rt afg'on otlari" nomli bir qator rasmlarning mavzusiga aylandi. Biroq, afg'on elchisi imperatorga ikki bukilib salom berish (kowtow) marosimidan bosh tortgach, Syanlunda yaxshi taassurot qoldirmadi.[13] Keyinchalik Syanlun Durroniy imperiyasining Xitoyning vassali bo'lgan Badaxshon sultonini o'ldirishiga aralashishdan bosh tortdi. [14][15]

Syanlun davridagi askar, Muallif: Uilyam Aleksandr, 1793-yil

Imperator Syanlun o`z vassali Shan shaharlarining Birmaning harbiy kuchlariga qarshi harbiy yordam so`raganiga ijobiy[16][17] javob berdi, ammo Xitoy-Birma urushi toʻliq muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi. U dastlab ushbu qabilaga qarshi kurashda oson g'alaba qozonishiga ishonadi va faqatgina Birma bilan chegaradosh Yunnan shahrida joylashgan Yashil standartdagi armiyasini yuboradi. Sin istilosi Birma kuchlarining ko'pchiligi Siam Ayutthaya qirolligiga so'nggi bostirib kirish uchun joylashtirilganda sodir bo`lgan edi. Shunga qaramay, jangda yaxshi tayyorlangan Birma qo'shinlari chegarada 1765-66 va 1766-67 yillardagi dastlabki ikki bosqinni qaytara oldilar. Mintaqaviy mojaro endi katta urushga aylanib ketdi. Manjur bayroqdorlar elitasi boshchiligidagi uchinchi bosqin (1767–1768) deyarli muvaffaqiyat qozondi va Birmaning markaziy qismiga, poytaxt Invadan bir necha kunlik masofa uzoqlikkacha kirib bordi.[17] Biroq, Shimoliy Xitoyning manjur bayroqdorlari "notanish tropik yerlar va o'limga olib keladigan epidemik kasalliklar" bilan kurasha olmadilar va katta yo'qotishlar bilan orqaga qaytishga majbur bo`ldilar. Dastlabki chaqiruvdan so'ng qirol Xsinbyushin o'z qo'shinlarini Siamdan Xitoy chegaralariga qayta joylashtirdi. To'rtinchi va eng katta bosqin chegaradayoq to`xtab qoldi. Sin qo'shinlari to'liq qurshovga tushgan holda, 1769-yil dekabr oyida ikki tomon qo'mondonlari o'rtasida sulh tuzildi. Sin qo'shinlari yigirma yil davomida o`zaro savdoni taqiqlab, yana bir urush olib borish maqsadida, taxminan o'n yil davomida Yunnanning chegara hududlarida yirik harbiy qo`shinni ushlab turishdi. 1790-yilda Birma va Xitoy diplomatik munosabatlari tiklanganida, Sin hukumati bu harakatni Birmaning bo'ysunishi deb hisobladi va urushdagi g'alabani da'vo qildi.[18] Imperator Syanlun manjur generali Eledeng'e (shuningdek, E'erdeng'e deb ham ataladi)ni qo'mondoni Mingrui 1768-yilda Sin-Birma urushidagi Maymyo jangida mag'lubiyatga uchragach, qatlga buyurdi. Chunki Eledeng'i Mingruiga yordam bera olmagan edi.[19]

Vetnamdagi harakatlar ham muvaffaqiyatli kechmadi. 1787-yilda Lê sulolasining so'nggi hukmdori Lê Chiêu Thống Vetnamdan qochib ketdi va Thang Longda (hozirgi Xanoy) o'z hukmronligini rasman tiklashni so`rab murojaat qildi. Imperator Syanlun bunga rozi bo'ldi va Tay Sonni (butun Vetnamni bosib olgan isyonchilar rahbari) mag`lub etish uchun Vetnamga katta qo'shin yubordi. Poytaxt Thang Long 1788-yilda zabt etildi, ammo bir necha oy o'tgach, Nguyen Xuning Tey (Vyetnam yangi yili) vaqtida kutilmagan hujum tufayli uch aka-uka Tay Sonlar Sin armiyasini mag'lubiyatga uchratdi. Sin imperiyasi Lê Chiêu Thốngni qo'llab-quvvatlash fikridan qaytdi va uning oilasi Vetnamda qamoqqa olindi. Sinlar yana 90 yil davomida Vetnam ichki ishlariga aralashmadi.

Janubdagi muvaffaqiyatsizliklarga qaramay, umuman olganda, imperator Syanlun imperiya chegaralarini harbiy yo`l bilan kengaytirishi allaqachon muvafaqqiyatlarga erishib, Sin imperiyasining hududi deyarli ikki baravar oshgan va ko'plab xan bo'lmagan xalqlarni, masalan, uyg'urlar, qozoqlar, qirg'izlar, Evenklar va mo'g'ullarni birlashtira olgan edi. Bu yurishlarning barchasi juda qimmatga tushib, Imperator xazinasidagi deyarli barcha mablag'lar harbiy yurishlarga sarflab yuborildi.[20] Urushlar muvaffaqiyatli bo'lgan bo'lsa-da, ular keng ko`lamli emas edi. Sin armiyasi sezilarli darajada kuchsizlanib ketdi va ba'zi hollarda dushman bilan to'qnash kelish qiyin kechdi: Jinchuan tepaligidagi xalqlarga qarshi yurish 2-3 yil davom etdi. Dastlab Sin qo'shinlari tor-mor qilindi, ammo keyinchalik Yue Chjungqi (Yu Fey avlodi) vaziyatni o'z qo'liga oldi. Jung`orlar bilan juda qattiq janglar bo`lib o`tdi va har ikki tomondan ham katta yoʻqotishlarga sabab boʻldi.

1765-yilda uyg`ur ayollari manjur amaldori Suchengning xizmatkorlari va o'g'li tomonidan zo'rlanganidan keyin uyg'ur musulmonlarining manjurlarga qarshi qo`zg`oloni sodir bo'ldi. [21][22][23] Ush musulmonlari manjur amaldori Sucheng va uning oʻgʻli tomonidan bir necha oylar davomida uygʻur musulmon ayollarini zoʻrlangani uchun uzoq vaqtdan beri Sucheng va oʻgʻlidan qasos olish va ularni halok etishni istashayotgani aytiladi. [14] Manjur imperator Syanlun uygʻurlarning qoʻzgʻolon ko`targan shahrini qirgʻin qilishni buyurdi. Sin qoʻshinlari barcha uygʻur bolalar va ayollarini qul qilib, uygʻur erkaklarini qirgʻin qildi. [14] Manjur askarlari va manjur amaldorlari uygʻur ayollarini muntazam zoʻrlashlari uygʻur musulmonlari orasida manjurlar hukmronligiga qarshi qattiq nafrat va gʻazab uygʻotgan. Jahongir Xoʻja qo`zg`olonidan avval manjurlarning yana bir amaldori Binjin 1818-1820-yillarda Qoʻqon oqsoqolining musulmon qizini zoʻrlagan. Sinlar uyg`urlar orasida oʻz hukmronligiga qarshi nafrat tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun manjurlar tomonidan uygʻur ayollarining zoʻrlanishini berkitishga harakat qilishgan. [21]

Chegaraviy urushlar oxirida Sin armiyasi sezilarli darajada zaiflasha boshladi. Erkin harbiy tuzumga qo'shimcha ravishda, sarkardalar o'z vazifalariga sovuqqonlik bilan qaray boshlashdi. Urushlarning aksariyati allaqachon bo'lib o'tganligi sababli, sarkardalar o'z qo'shinlarining tayyorgarligini oshirish uchun hech qanday sabab ko'rmadilar, natijada imperator Syanlun hukmronligining oxirgi yillarida harbiy tanazzul tezlashib bordi. Bu Sin armiyasining imperator Syanlun hukmronligining oxirlarida boshlangan va imperator Jiagin hukmronlik davrida ham davom etgan Oq lotus qo'zg'olonini bostirishdagi muvafaqqiyatsizliklarning asosiy sababi edi.

Madaniy yutuqlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlun o'z kabinetida, Juzeppe Kastiglyon surati, XVIII asr
Imperator Syanlun rasmlarni tomosha qilmoqda

Imperator Syanlun o'zidan oldingi imperatorlar singari mamlakatning madaniy rivojiga jiddiy yondashdi. Birinchidan, u manjurlar merosini saqlab qolishga harakat qildi, bu merosni manjurlarning axloqiy xarakterining asosi, shuningdek, sulola qudratining asosi deb bildi. U manjur tilida nasabnomalar, tarixiy asarlar va marosim kitoblarini yozishni buyurdi va 1747- yilda maxfiy ravishda keyinchalik Siku Quanshuda nashr etilgan Shaman kodeksi tuzishni buyurdi. U sulolaning Markaziy Osiyodagi madaniy va diniy da'volarini yanada mustahkamlab, Chengdedagi imperator yozgi saroyi hududida Tibet Potala saroyi, Putuo Zongcheng ibodatxonasining nusxasini qurishni buyurdi.[24] O'zini tibetliklar va mo'g'ullarga Konfutsiylik homiysi emas, balki buddistlar homiysi sifatida ko'rsatish uchun u o`zini Manjushri va donolik ramzi Bodxisattvasi ko`rinishda tasvirlaydigan thangka ya'ni muqaddas rasmni chizdirdi.[25] U shoir va yozuvchi ham edi. Uning 1749-1800-yillar oralig'ida nashr etilgan o'n tomli asarlari 40 000 dan ortiq she'rlar va 1300 nasriy asarlarni o`z ichiga olardi. Agar u shularning barchasini o`zi yozgan bo'lsa, uni barcha davrlarning eng samarali yozuvchilaridan biri deb atash mumkin bo`ladi.[26]

Imperator Syanlun Konfutsiy madaniyatining asosiy homiysi, muhim "saqlovchisi va restavratori" edi. U antikvar buyumlarni to`plashga juda qiziqardi. Shu sababli Xitoyning "buyuk shaxsiy to'plamlari" dan katta qismini har qanday yo'l bilan qo'lga kiritdi va "ushbu xazinalarni imperator shaxsiy kolleksiyasiga qayta kiritdi".[26] U sotiladigan yoki merosxo'rlari qiziqish bildirmaydigan savdogar oilalarining kolleksiyalarini topish uchun madaniy maslahatchilar guruhini tuzdi. U baʼzan badavlat amaldorlarni ishidagi kamchiliklarni bartaraf etish uchun qimmatbaho buyumlarni "sovg`a" qilishga majburlagan, hatto harbiy kuchdan ham foydalangan. Bir necha marta u tarixiy rasmlarni Yopiq shaharga olib kirganda ularni o'g'irlik yoki yong'indan himoya qilish bilan izohlagan.[27]

Imperatorning ulkan badiiy kolleksiyasi hayotining muhim qismiga aylandi; u sayohatlarida landshaft rasmlarini haqiqiy manzaralar bilan taqqoslash yoki u yerga har safar tashrif buyurganida yozib borish uchun, oʻzi yashagan saroylardagi maxsus xonalarga osib qoʻyish uchun oʻzi bilan olib yurardi.[26] “Shuningdek, u Son sulolasi imperatorlari va Min sulolasining savodxon rassomlaridan namuna olib, imperator kolleksiyasi rasmlariga muntazam ravishda sheʼriy yozuvlar qoʻshib bordi. Yozuvlar ishlash uchun ajralib turadigan belgi va uning imperator sifatidagi rolining ko'zga ko'rinadigan belgisi edi. Imperator Syanlunga xos boʻlgan yozuv turi boʻlib, u oʻzi uchun ishlab chiqqan sanʼat asarlari bilan ishlashning oʻziga xos ko`rinishlarini ochib beradi. Uzoq vaqt davomida u o'zi uchun alohida ma'noga ega bo'lgan bir qancha rasm yoki xattotlik asarlarini to`pladi, har biriga ulardan bahramand bo'lish holatlari haqida maxsus eslatmalar bilan muntazam ravishda yozib bordi va ulardan deyarli kundalik sifatida foydalandi."[26] Xususan, imperator Syanlun aqliy tarbiya zalidagi kichik xonada joylashgan Uch nodirlik zalida (Sanxitang) uchta xattotlik asari: Jin sulolasidan Vang Xizji tomonidan "Qor yog'gandan keyin o'z vaqtida tozalash", "Kuzning o'rtasi", uning o'g'li Van Syanji va Vang Xungamansub "Boyuanga maktub" asarlarini saqlagan.[28][29][30]

Imperator kolleksiyasidagi bir necha ming nefrit buyumlarining aksariyati o`zining hukmronlik davriga tegishli. Imperator, shuningdek, kulolchilik buyumlaridan tashqari qadimiy bronzalar, bronza oyna va muhrlarni yig'ishga ham alohida qiziqish bildirgan[26]. Uning hukmronligi davrida kulolchilik va amaliy san'at, masalan, sirlash, metallga ishlov berish va laklash kabi turlar gullab-yashnagan. Londondagi Persival Devid fondida, Viktoriya va Albert muzeyi va Britaniya muzeyida Syanlun davriga oid sanʼat kolleksiyalari mavjud.

Uning eng yirik loyihalaridan biri Xitoy falsafasi, tarixi va adabiyotiga oid eng katta to'plamni yig'ish, tahrirlash va chop etish uchun olimlar jamoasini to`plash edi. To'rt xazina loyihasi (yoki Siku Quanshu) nomi bilan tanilgan ushbu loyiha doirasida kitoblar 36 000 jildda nashr etilgan bo'lib, 3 450 ga yaqin asarlarni o'z ichiga olgan va unda 15 000 nusxa ko'chiruvchilar ishlagan. U ko'plab kitoblarni saqlab qola oldi. Ayni paytda siyosiy raqiblarni yo'q qilish va bostirish uchun mo'ljallangan siyosati davomida "o'tmishdagi o'n bir mingga yaqin asarlar ro'yxatini yig'ish uchun shaxsiy kutubxonalarni sinchkovlik bilan tekshirishni talab qiladi, ulardan uchdan bir qismi nashr etish uchun tanlab olinadi. Ro`yxatga kiritilmagan kitoblar umumlashtirib yuborilgan yoki ko'p hollarda yo'q qilingan."[27]

Kitoblarni yoqish va matnlarni o'zgartirish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperatorning ota-bobolar qabrlariga tashrifi
Imperator Syanlunning Suchjou va Buyuk Kanalga tashrifi

Jami 2300 ga yaqin asar, shundan 350 tasi qisman ko`chirish uchun roʻyxatga olingan. Bundan maqsad Singa qarshi yoki isyonkor ruhdagui, oldingi "varvar" sulolalarni haqorat qilgan yoki chegara hamda mudofaa muammolari bilan bog'liq bo'lgan matnlarni yo'q qilish edi. [31] Siku Quanshuning toʻliq tahriri taxminan oʻn yil ichida yakunlandi; o`tgan o'n yil davomida 3100 matnlar, 150000 ga yaqin kitoblar yo yoqib yuborilgan yoki taqiqlab qo`yilgan. Siku Quanshu turkumiga kiritilgan ushbu asarlarning ko'pchiligi o'chirilgan va o'zgartirilgan. Ushbu siyosatdan Min sulolasi davrida nashr etilgan kitoblar eng ko`p zarar ko'radi.[32]

Hokimiyat har qanday belgi yoki jumlaning betarafligini tekshiradi. Agar ushbu so`zlar yoki jumlalar hukmdorlarga nisbatan kamsituvchi yoki behayo deb qaror qilinsa hokimiyat ularga nisbatan ta'qiblar boshlardi.[33] Imperator Syanlun davrida 53 ta adabiy inkvizitsiya holatlari sodir bo`ldi, natijada aybdorlar boshlarini kesish, qiynab o`ldirish (lingchi) yoki jasadlarini tahqirlash (agar ular allaqachon o'lgan bo'lsa) yo'li bilan jazolangan.

Adabiy asarlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1743-yilda Mukdenga (hozirgi Shenyan, Liaonin) birinchi tashrifidan so'ng imperator Syanlun o'zining "Mukdenga qasida" (Shengjing fu/Mukden-i fujurun bithe) asarini xitoy tilining klassik fu uslubida yozdi. Mukdenga maqtov she'ri keyinchalik Manjuriya deb nomlangan hududning o'sha paytdagi go'zalligi va tarixiy qadriyatlarini tasvirlar edi. U sulola bardavom boʻlishiga ishonchni mustahkamlash uchun togʻlar va yovvoyi tabiatni tasvirlaydi. Keyinchalik qasida manjur tiliga tarjima qilinadi. 1748-yilda u xitoy va manjur yozuvlaridan foydalangan holda alohida o`qish mushkul bo`lgan yozuv uslubi yaratib, ushbu yozuvda yubiley chop etishni buyurdi. [34]

Tillar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bolaligida imperator Syanlun manjur, xitoy va moʻgʻul tillarida taʼlim olgan [35], Tibet tilini oʻrgangan va chigʻatoy (turki yoki zamonaviy uygʻur) tilida gapirgan. Biroq, u o'zining vorislari orasida manjur tilini saqlab qolish va targ'ib qilishga o'zidan oldingi hukmdorlarga nisbatan ko'proq qayg'urgan, shu sababli u "manjularning asosiy poydevor toshi - tildir" deb e'lon qilgan. U yangi manjur lug'atlarini tayyorladi va mo'g'ul, tibet va turkiy tillardagi manjur atamalarining ekvivalentlarini beruvchi Pentaglot lug'atini tayyorlashga rahbarlik qildi va buddist kanonini "milliy til" deb hisoblanadigan manjur tiliga tarjima qildi. U xitoy tilidan olingan so'zlarni yo'qotishga e'tibor berdi va ularni yangi manjur lug'atlariga kiritilgan kalka tarjimalari bilan almashtirildi. Uning hukmronligi davrida xitoy tilidagi asarlarning manjur tilidagi tarjimalari imperator Kansi davrida tarjima qilingan manjur kitoblariga teskari ravishda to'g'ridan-to'g'ri tarjimalar bo'lib, ular xitoycha belgilarning manjur yozuvida transliteratsiya qilingani edi. [35]

Imperator Syanlun Shinjon, Oyrat moʻgʻul, manjur, xitoy, tibet va turkiy tillardagi geografik nomlarning tezaurusi boʻlgan Sin ding Xiyu Tongwen Chji ("Imperiyaning g`arbiy hududlar tezarusi")ni foydalanishga topshirdi.

Tibet buddizmi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlunning gravyurasi
Imperator Syanlun ovda

Imperator Syanlun manjur hukmdorlarining Bodxisattva Manjushri bilan bog`liq an'analariga rioya qilib, Tibet buddizmiga shaxsiy e'tiqodini namoyish qiladi. U Tibet buddist san'atiga homiylik qilishni davom ettirib, buddist kanonini manjur tiliga tarjima qilishni buyurdi. [35] Sud hujjatlari va tibet tilidagi manbalar uning shaxsiy majburiyatlarini tasdiqlaydi. U tibet tilida o'qishni o'rganib, buddist matnlarni astoydil o'rgandi. Uning e'tiqodlari uning qabridagi Tibet Buddizmi tasvirlarida aks ettirilgan. Mo'g'ullar Sariq cherkov (Tibet buddizmi Gelug sektasi) Dalay Lama va Panchen Lama vorislari bo'lganligi sababli "mo'g'ullar o'rtasida tinchlikni saqlash" Sariq cherkovni qo'llab-quvvatladi. U, shuningdek, "faqat zaiflarga mehrini ko'rsatish bo'yicha siyosatga amal qilish" uni Sariq cherkovga homiylik qilishiga sabab bo`lganini ta'kidlaydi.[36]

1744-yilda u Yonghe saroyini mo'g'ullar uchun Tibet buddistlari ibodatxonasiga aylantirdi.[37] "Sariq qalpoqli" tibet buddistlarini qo'llab-quvvatlashning amaliy sabablarini tushuntirish va Xan xitoylari tanqididan qochish uchun u tibet, mo'g'ul, manjur va xitoy tillarida o`yib yozilgan "Lama Shuo" stellasini qo'ydirdi, unda: "Sariq cherkovga homiylik qilib, biz mo'g'ullar o'rtasida tinchlikni saqlamoqdamiz. (Bu bilan) biz hech qanday tarafkashlik ko'rsatmaymiz va Yuan sulolasi davrida bo'lgani kabi Tibet ruhoniylarini qo`llashni ham xohlamaymiz." - deb yozilgan edi.[38][39]

Mark Elliott bu harakatlar siyosiy foyda keltirgan bo`lsa-da, ammo "uning shaxsiy e'tiqodi bilan uzviy bog'liq" degan xulosaga kelgan. [35]

Islomga qarshi qonunlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sinning musulmonlar va islomga nisbatan siyosati Kansi, Yonchjen va Syanlunlar imperatorligi davrida oʻzgartirildi. Imperator Kansi musulmonlar va Xanni teng huquqli deb e'lon qilgan bo'lsa, uning nabirasi imperator Syanlun Xan amaldorlarining musulmonlarga nisbatan qat'iy tavsiyalarini ma'qulladi. Imperator Kansining aytishicha, odamlar musulmonlarga boshqacha munosabatda bo'lish uchun bahslashayotgani sababli musulmon va xan xitoylari tengdir. Imperator Yonchjen Shandundagi masjidlarni vayron qilish va islomni taqiqlashni soʻrab murojaat qilishganida, “Islom kuchayib borgani bilan u hech qanday xavf tugʻdirmasligini his qilmoqdamiz” degan fikrda edi. Keyinro Yonchjen musulmonlarni musulmon boʻlmaganlardan koʻra qattiqroq jazolashni talab qilgan amaldorni ishdan boʻshatadi.

Bu siyosat imperator Syanlun davrida oʻzgardi. 1751-yilda Sin rasmiysi Chen Xongmou “Musulmonlarga maslahat va nasihat berish toʻgʻrisida” deb nomlangan Jazolash kengashiga yoʻllagan maktubida musulmonlarni yanada qattiqroq jazolash va musulmon yetakchilarini musulmonlarning jinoiy xatti-harakatlarida ayblash orqali qonun va tartibni oʻrnatish zarurligini aytadi. Jazo kengashi 1762-yilda hech narsa demagan bo'lsa-da, Shensi-Gansu general-gubernatori o'z tavsiyasini bajarishga kirishadi va musulmon jinoyatchilarni Xan xitoylariga qaraganda qattiqroq jazolaydi. [40] U, shuningdek, masjidlardagi musulmon jamoatlarining jinoiy xatti-harakatlari ularning imomlari jazolanishi belgilangan siyosatni amalga oshiradi. General-gubernatorning musulmonlarga qarshi bu siyosati imperator Syanlun ma'qullanadi.

Xitoy musulmonlarida sodir bo'layotgan o'zgarishlar, masalan, Naqshbandiya so'fiylik tariqatining kirib kelishi imperator Syanlunning bobosi va otasidan farqli ravishda musulmonlarga nisbatan qat'iy munosabatda bo'lishiga sabab bo'ldi. Naqshbandiya tariqati xueylarga sharqdan Suchjoudagi xuey olimi Muhammad Yusuf Xoja tomonidan olib kirilgan bo`lsa-da, ushbu siyosat xueylar va gʻarbdagi islom dunyosi oʻrtasida kengayib borayotgan aloqalarga sabab bo`ldi, Muhammad Yusufning oʻgʻli Ofoqxoʻja ham Naqshbandiya tariqatini xitoylik musulmonlar, jumladan, Tibet musulmonlari, salorlar, xueylar va Xichjou, Gansu (hozirgi Linxia) va Sinxay va Lanchjoudagi, Xiningdagi boshqa musulmon jamoalari oʻrtasida tarqatadi. Ma Laychi ana shu tariqat rahbarlaridan biri boʻlib, shaxsan oʻzi Islom olamida tasavvufni oʻrganish uchun Buxoroda, Yaman va Makkada Mavlono Maxdumdan saboq oladi. Bu unga Xitoy musulmonlari orasida obroʻ-e’tibor olib keldi. Ramazon oyida iftorlik boʻyicha bahsda Ma Laychi masjidda namoz oʻqishdan oldin roʻzani ochish kerak emasligini aytadi va bu uning xuey va turkiy salorlar orasida koʻplab musulmonlarni naqshbandiya tariqatini qabul qilishlariga olib keldi. Bu voqea 1731-yilda Ramazon ro'zasini qanday ochish haqida bahslashayotgan musulmonlar sudga da'vo qilganda sodir bo`ldi. Musulmon da'vogarlariga sud Sin hukumatida Ramazon ro'zasi haqida hech qanday qonuniy normalar mavjud emasligi sababli muammoni o'zlari hal qilishlarini aytadi. Bu mojaro hal etilmadi va davom etib borib, yana ham ko'proq nizolar kelib chiqa boshladi, masalan, tasavvufda Buxoro kabi g'arbiy islom o'lkalarida ilm olgan so'fiy Ma Mingxin o'ratganidek jahriy (vokal)da yoki Ma Laichi kabi khufi (jim) qanday zikr qilish kerakligi borasidagi nizolar. Yamandagi Zabid naqshbandiylari Ma Mingsinga yigirma yil davomida dars berib,[40] ovozli zikrni oʻrgatishadi. Ma Mingxin, shuningdek, Yaqin Sharq musulmon dunyosidagi yana bir qator voqealardan, jumladan Muhammad ibn 'Abd al-Vahhob bilan ittifoq tuzgan saudiyaliklar kabi musulmonlar o'rtasidagi uyg'onish harakatlaridan ta'sirlanadi. Ushbu yangilanishlar Yamandagi Ma Mingxinga ta'sir qiladi.

Ma Mingxin Yamanda, Xitoydan uzoqda bo'lganida, butun Ichki Osiyodagi musulmon dunyosi "kofir" Sin sulolasi tomonidan bosib olinadi. Ma Laychi va Ma Mingxin yana bir-birlarini sudga berishdi, ammo bu safar Sin hukumati Ma Laychining tinch zikri foydasiga hukm chiqardi va unga yetakchilik maqomini berdi, shu bilan birga Maning Jahriyyasini geterodoksal deya qoraladi. Ma Mingxin ushbu qarorni e'tiborsiz qoldirib, Shaansi, Ningxia va Shinjonda targ`ibotni davom ettirdi va 1769-yilda Xunxua tumanidan haydalib, qaytib kelishi taqiqlanganidan keyin Xesjoudan Guanchuanga boradi. Xunxuadagi turkiy Salorlar Sin hukumati uni u yerdan quvib chiqargandan keyin ham uning ta'limotiga amal qilishdi va u Xafiya va Ma Laychi bilan da'volari va huquqiy mojarolarini davom ettirdi.

1781-yilda Ma Mingxin tarafdori Su Qirq uchinchi boshchiligidagi Jahriyya hujumi natijasida Sin amaldori va xafiya tarafdorlari o'ldirilgach hukumat Ma Mingxinga urush e'lon qildi va u Lanchjouda qamoqqa olindi. Sin hukumati Su Qirq uchning qurolli guruhi Ma Mingxinni ozod qilishni talab qilgandan keyin uni qatl qildi. Ma Mingxin qatl etilgandan so'ng butun Xitoyning shimoli-g'arbiy qismida jahriylar qo'zg'oloni boshlandi. Bunga javoban Pekindagi manjurlar manjur bosh kotibi Aguyni jahriyya boshliqlarini qatl etish va soʻfiylik tariqati tarafdorlarini chegara hududlariga surgun qilish uchun yubordilar.

Oradan 3 yil o'tgach Tyan Vu Sin hukumati tomonidan bostirilgan yana bir Jahriyya qo'zg'oloniga boshchilik qildi va Jahriyyaning 3-rahbari Ma Datyan 1818-yilda Sin hukumati tomonidan Manchuriyaga surgun qilindi va o`sha yerda vafot etdi.

Musulmonlar va Sin saroyi o'rtasidagi doimiy to'qnashuvlar XIX asrda janubiy va shimoliy Xitoyda Singa qarshi ko`plab musulmon isyonlari va keng ko`lamli urushlarga olib keldi. 1760-yillargacha boʻlgan musulmonlarga nisbatan manjurlar munosabatining oʻzgarishi Sinlarning soʻfiylik tariqatlari oʻrtasidagi ziddiyatlarda progressiv ishtiroki bilan bogʻliq edi. Jahriyya va Xafiya Singa musulmonlar tengligi haqidagi tasavvurlarni bera olmadi. Syanlun boshchiligidagi Manjur sudi Chen Xongmuning musulmonlarni o'z diniga amal qilganliklari uchun qarshi qonunlarni va Sin davlati tomonidan zo'ravonliklarni tasdiqlash va amalga oshirishni boshladi, Jahriyya va Xafiya o'rtasidagi jamoaviy zo'ravonliklar Jahriyyaning asosiy kengayish davri bilan bir vaqtga to'g'ri keldi.

Chen Hongmu siyosati 1762-yilda Sin hukumatining Jazolar kengashi va Sin Manjur imperatori Syanlun tomonidan qonun sifatida amalga kiritilishi musulmonlar bilan keskinlikka olib keldi. Shaharlar organlari mahalliy amaldorlari tomonidan musulmonlarning jinoiy xatti-harakatlari to'g'risidagi barcha xabarlar olinishi va musulmonlarning barcha jinoiy xatti-harakatlari musulmon rahbarlari tomonidan Sin hukumatiga ushbu qonunlarga muvofiq yetkazib turilishi kerak edi.


Sinning jahriylarga qarshi harbiy g'alabasi jahriylarning g'azabini yanada kuchaytirdi. Rasmiylar Sin saroyida obro`ga erishish uchun davlat dushmanlari deb hisoblangan musulmonlarni qirg'in qilishni haddan oshirib yuborishdi. Bu esa Jahriyya a'zolarining yanada to`lqinlanishihga olib keldi va bu o'z navbatida 1784-yilda Tian Vu tomonidan qo'zg'olonga sabab bo`ldi.


Xristianlik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xristianlarni Yonchjen tomonidan ta'qib qilish Syanlun hukmronligi davrida yanada qat'iy davom ettirildi.[41]

Saroylar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlunning ayolalri va bolalari
Imperator Syanlunning ayollari
Imperator Syanlun kurash musobaqasini tomosha qilmoqda

Imperator Syanlun tajovuzkor quruvchi edi. Pekinning shimoli-g'arbidagi tepaliklarda u dastlab otasi tomonidan qurilgan "Mukammal yorug'lik bog'i" (yoki Yuanmingyuan; hozir Eski yozgi saroy deb nomlanadi) deb nomlanuvchi saroyni yanada kengaytirdi. Natiajda unga "Abadiy bahor bog'i" va "Elegant bahor bog'i" deb nomlanadigan ikkita yangi saroy qo'shildi. Vaqt o'tishi bilan Eski yozgi saroy 860 akr (350 gektar) hududni o'z ichiga oldi, bu maydon Yopiq shahardan besh baravar katta. Onasi imperatritsa Dovager Chonsinning 60 yoshini nishonlash uchun imperator Syanlun Tiniq to'lqinlar bog'ida (yoki Sinyiyuan; hozirda Yozgi saroy deb nomlanadi) ko'lni yana chuqurlashtirishni buyurdi, unga Kunming ko'li deb nom berdi va sharqiy qirg'og`idagi saroyni ta'mirladi.[42]

Imperator Syanlun Buyuk devor ortidagi Rehe viloyatida joylashgan yozgi imperator saroyini ham kengaytirdi. Natijada Rehe uchinchi poytaxtga aylandi va Reheda imperator Syanlun turli mo'g'ul zodagonlari bilan sudlar o'tkazdi. Imperator, shuningdek, Rehe shimolidagi Mulan ov maydonlarida har yili imperator ov mavsumini o'tkazardi.

Yevropa uslublari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eski yozgi saroy uchun Imperator Syanlun ekzotik binolar va ob'ektlar barpo etish uchun italiyalik Juzeppe Kastiglyonga Xiyang Lu yoki G'arb uslubidagi saroyni qurishni topshiradi. Shuningdek, u fransuz quruvchisi Mishel Benoistga imperator oilasining dam olishi uchun yer osti texnikasi va quvurlari bilan ta'minlangan suv inshootlari va favvoralarni loyihalashtirishni buyurdi. Frantsuz Jan Deni Attiret ham imperatorning rassomi bo'ldi.[43] Jan-Damassen Sallusti ham saroy rassomi edi. U Kastiglyon va Ignatius Sishelbart bilan birgalikda "Battle Copper Prints" ni ishlab chiqdi.[44][45]

Boshqa arxitektura inshootlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Syanlun imperatorligi davrida Turpan shahrida jungʻorlarga qarshi kurashda Sindan yordam olish maqsadida Sin imperiyasi vassaliga aylangan uygʻurlar yetakchisi Emin Xoʻja xotirasi uchun Emin minora quriladi.

So`nggi yillar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperator Syanlun keksaligida

Hukmronligining so`nggi yillarida imperator Syanlun kuch va shon-shuhratdan mahrum bo'ldi. O'z hukmronligidan mag`rurlanib, xotirjamlikka berildi va Yu Minchjon va Heshen kabi fikri buzuq amaldorlarga ishona boshladi.

Xeshen eng yuqori martabali vazir bo'lib, o'sha paytda imperator Syanlun unga juda ishongani sababli, mamlakatning kundalik boshqaruvi uning qo'lida qoldi, imperatorning o'zi esa san'at, hashamat va adabiyot bilan mashg`ul edi. Xeshen imperator Jyaqin tomonidan qatl etilganida, Sin hukumati Xeshenning shaxsiy boyligi Sin imperiyasi xazinasidan ko'p ekanligini aniqladi. Jumladan, 900 million kumush tael, Sin imperator saroyining jami 12 yillik g'aznasiga teng edi. 

Imperator Syanlun o'z hukmronligini taxminan 33.95 million tael xazina bilan boshlagan edi.  Hukmronligining eng yuqori cho'qqisida, taxminan 1775-yilda, hatto soliqlar bilan ham xazina miqdori 73,9 million kumush taelga yetdi.

Biroq, amaldorlar tomonidan uzoq muddatli o'g'irlik va korrupsiya, janubga tez-tez harbiy yurishlar, ulkan saroy inshootlari, ko'plab urush va qo'zg'olon xarajatlari, shuningdek, o'zining g'ayrioddiy turmush tarzi kabi ko'plab omillar xazinaga jami 150,2 million kumush taelga tushdi.  Bu imperatorning keksaligi va siyosiy islohotlarning yo'qligi bilan birgalikda Sin imperiyasining bosqichma-bosqich tanazzulga uchrashini va natijada halokatini boshlab berib, uning shonli va yorqin siyosiy hayotiga soya soldi.[46][47]

Makartni elchiligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Lord Makartney elchiligi, 1793-yil
Fransuz iezuit Jan Jozef Mari Amiot (1718-1793) Imperator Syanlunning gʻarb tillari bo`yicha rasmiy tarjimoni boʻlgan.
1795-yilda imperator Syanlun saroyida qabul qilingan so'nggi Yevropa delegatsiyasi tasvirlangan surat - Isaak Titsingx (shlyapali yevropalik, chap tomonda) va AE van Braam Houkgeest (shlyapasiz o'tirgan yevropalik)

XVIII asrning o'rtalarida Yevropa davlatlari allaqachon rivojlanib borayotgan tashqi savdo hajmini oshirish va Xitoy qirg'og'ida portlar ochish uchun bosim o'tkaza boshladilar. Bu talablarga qarib qolgan imperator Syanlun qarshilik ko'rsatdi. 1793-yilda qirol Jorj III o'z so'rovlarini to'g'ridan-to'g'ri Pekindagi imperatorga topshirish uchun mamlakatning eng tajribali diplomatlaridan biri Jorj Makartni boshchiligidagi keng ko'lamli delegatsiyani yubordi. Inglizlar Xitoyda sotmoqchi bo'lgan savdo tovarlari namunalarini yubordilar. Ular sifatsiz o'lpon sifatida noto'g'ri talqin qilindi.

Xitoyda ham, xorijda ham tarixchilar uzoq vaqt davomida elchilikning o'z maqsadlariga erisha olmasligini Xitoyning o'zgarishlardan bosh tortishi va modernizatsiya qila olmasligi ramzi sifatida taqdim etishdi. Ular rad etishni birinchi navbatda xorijiy hukumatlar bilan o'zaro aloqalar faqatgina qo'shni qirg`oqbo`yi davlatlari bilan cheklanganligi bilan izohlaydilar. Bundan tashqari, ikki tomonning dunyoqarashlari bir-biriga mos kelmas edi, Xitoy Xitoyni " markaziy qirollik " degan ishonchga ega edi. Biroq, 1990-yillarda tashrif bilan bog'liq to'liq arxiv hujjatlari nashr etilgandan so'ng, bu da'volarga e'tiroz bildirildi. Bir tarixchi imperator va uning saroyini "aniq aqlli va malakali siyosatchilar" deb ta'riflagan va ular umuminsoniy boshqaruvga ega bo'lgan rasmiy Sin da'volari doirasida harakat qilgan, degan xulosaga kelgan; ular Britaniyaning Hindistondagi ekspansiyasi haqidagi xabarlarga ehtiyotkorona bilan munosabatda bo'lib, harbiy to'qnashuvlar va savdoni to`xtatmaslik uchun inglizlarni noaniq va'dalar bilan tinchlantirishdi.[48]

Makartni va imperator Syanlunga ikki kun davomida tomoshalar taqdim etildi, ikkinchi kun esa imperatorning 82 yoshga to'lgan kuniga to'g'ri keldi. Makartni Britaniya savdo elchilarining tiz cho'kib, tilak bildirishlari talabiga qarshilik ko'rsatgani va aynan sodir bo'lgan voqealar haqida Sin saroy a'yonlari Britaniya delegatlari tomonidan yozilgan turlicha fikrlar yozilganligi sababli munozaralar davom etmoqda.[49]

Syanlun Makartniga Britaniya qiroli[50] uchun Makartnining iltimoslari qanoatlantirilmasligi sabablarini koʻrsatgan xatni berdi:

Kecha sizning elchingiz vazirlarimga Xitoy bilan qilgan savdo-sotig`ingiz borasida takliflarini bildirdi, ammo uning takliflari bizning sulolaviy manfaatlarimizga to'g'ri kelmaydi va uni mamnuniyat bilan qabul qilib bo'lmaydi. Shu paytgacha barcha Yevropa davlatlari, shu jumladan sizning mamlakatingiz savdogarlari Kantonda bizning samoviy imperiyamiz bilan savdo qilishgan. Bizning samoviy imperiyamizda hamma narsa mo'l-ko'l.

Savdogarlaringiz istiqomat qiladigan va mollar saqlanadigan Chusan yaqinidagi kichik orol haqidagi iltimosingiz savdoni rivojlantirish istagingizdan kelib chiqadi... Bundan tashqari, shuni ham oʻylab koʻringki, Angliya faqat varvarlar mamlakati emas. Imperiyamiz bilan savdo-sotiqni yo'lga qo'ysangiz va boshqa xalqlar sizga taqlid qilib, mendan ularga savdo qilish uchun yerlar taqdim etishimni iltimos qilishsa, men qanday qilib bunday qila olaman? Bu ham mening imperiyam hududlaridan foydalanishni qo'pol ravishda buzishdir va uni qabul qilib bo'lmaydi.

Shu paytgacha Yevropaning vaxshiy savdogarlari Aomenda yashash va savdo qilish uchun maʼlum bir hududga ega boʻlgan va bu hududga belgilangan chegaradan bir dyuym ham kirish taqiqlangan edi.... Agar bu cheklovlar qaytarib olinadigan bo'lsa, xitoyliklar va sizning fuqarolaringiz o'rtasida muqarrar ravishda ziddiyatlar paydo bo'ladi...

Sizning xalqingizning Iso sig'inishiga kelsak, u boshqa Yevropa xalqlari bilan bir xil dindir. Tarixning boshidanoq donishmand imperatorlar va donishmand hukmdorlar Xitoyga axloqiy tizimni in'om etib kelgan va uni kodekslar orqali singdirgan, azaldan unga mening ko'p sonli xalqlarim tomonidan diniy jihatdan amal qilgan. Geterodoks ta'limotlarga intilish bo'lmagan. Hatto poytaxtimdagi yevropalik (missioner) amaldorlarga xitoylik fuqarolar bilan yaqin munosabatda bo`lish taqiqlangan...

Maktub 1914-yilgacha ommaga ma'lum qilinmadi, u tarjima qilingandan keyin Xitoyning modernizatsiya qilishdan bosh tortish ramzi sifatida ishlatildi. [51]

Makartnining o'z xotiralaridagi xulosalari quyidagilar:

Xitoy imperiyasi - keksa, aqldan ozgan, birinchi darajali odam qo`lida bo`lib, u o'tgan yuz ellik yil davomida kuchli va hushyor ofitserlar tarkibini saqlab qolishga va qo'shnilarini faqat hajm va tashqi ko'rinish bilan hayratda qoldirib keldi. Ammo har doim kemada noto`g`ri beradigan odam bo'lsa, kemaning intizomi va xavfsizligi izdan chiqadi. U, ehtimol, butunlay cho'kib ketmasligi mumkin, lekin bir muddat halokatga uchraydi va keyin qirg'oqda parchalanib ketgach, uni hech qachon eski tubidan qayta tiklab bo'lmaydi.[52]

Titsin elchiligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1795-yilda Gollandiya elchilari imperator Syanlun saroyiga keldi. Bu elchilik an'anaviy Xitoy imperatorlari tashqi aloqalari doirasida har qanday yevropalikning Sin imperatori saroyiga oxirgi marta kelishi bo'ladi.

Gollandiya va Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasi manfaatlarini ifodalovchi Isaak Titsin 1794–95 yillarda imperator Syanlun hukmronligining 60 yilligini nishonlash uchun Pekinga sayohat qiladi.[53] Titsin delegatsiyasi tarkibida oradan ko`p vaqt o`tmasdan Qo`shma Shtatalar va Yevropada elchilikning batafsil tafsilotlarini nashr etib, Sin sudiga tadqim etgan golland-amerikalik Andreas Everardus van Braam Houckgeestni ham bor edi[54]. Titsinning frantsuz tarjimoni Kretyen -Lui-Jozef de Guignes 1808-yilda Titsin missiyasi haqida o'z hisobotini nashr etdi. Voyage a Pékin, Manille et l'Ile de France o'sha paytda tarqalayotgan boshqa hisobotlarga muqobil ravishda istiqbol va foydali qarama-qarshiliklarni taqdim etdi. Titsinning o'zi voqealarning o'z versiyasi nashr etilmasdan oldinroq vafot etdi.

Makartnidan farqli o'laroq, 1795-yilda Gollandiyalik va Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasi emissari Isaak Titsing kowtow marosimidan bosh tortmadi. Makkartnining rad javobidan keyingi bir yil ichida Titsin va uning hamkasblari xitoyliklar tomonidan yaxshi qabul qilindi, chunki ularning harakatlari odatiy odob-axloq qoidalariga mos kelardi.[55]

Taxtdan voz kechish[tahrir | manbasini tahrirlash]

1795-yil oktabrda imperator Syanlun keyingi yilning bahorida oʻz ixtiyori bilan taxtdan voz kechishini va taxtni oʻgʻliga topshirishini rasman eʼlon qiladi. Aytishlaricha, imperator Syanlun taxtga chiqqan yili 61 yil hukmronlik qilgan bobosi imperator Kansidan uzoqroq hukmronlik qilmaslikka va'da bergan. Imperator Syanlun Yopiq shahardagi Ruhiy tarbiya zalidan (Yangxindian) ko'chishni rejalashtiradi. Zal an'anaviy ravishda hukmronlik qilayotgan imperatorning foydalanishi uchun ajratilgan edi va 1771-yilda imperator Yopiq shaharning boshqa qismida, go'yoki o`zining nafaqadagi qarorgohi uchun mo'ljallangan joyda ikki gektarlik devor bilan o'ralgan dabdabali dam olish maskani qurilishini boshlashni buyurdi. Bu joy Ningshou saroyi (Tinch uzoq umr ko'rish saroyi) deb nomlanadi, u bugungi kunda ko'proq "Syanlun bog'i" sifatida tanilgan.[56] 1776-yilda qurib bitkazilgan majmua hozirda Pekindagi Saroy muzeyi va Butunjahon yodgorliklar fondi (WMF) tomonidan oʻn yillik restavratsiyadan oʻtkazilmoqda.

Imperator Syanlunning qabri

1796-yilda Imperator Syanlun qariyb 61 yil taxtda o'tirganidan so'ng 85 yoshida taxtni o'z o'g'li 36 yoshli imperator Jiaqinga topshirdi. Keyingi uch yil davomida u Taishang Xuang (yoki faxriy imperator) unvoniga ega bo'ldi. U hokimiyatni topshirgan bo`lsa-da, Jiaqin faqat nomigagina hukmronlik qilgan. U hech qachon Syanlun bog'idagi[1] nafaqa xonalariga ko'chib o'tmagan va 1799-yilda vafot etgan[46][57]

Afsonalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Badiiy adabiyotda ommalashgan afsonada aytilishicha, imperator Syanlun Chjetszyan provintsiyasi Xayn okrugidan xitoylik xan amaldori Chen Shiguanning oʻgʻli boʻlgan. Imperator Kansi taxtga merosxo'r tanlashda nafaqat merosxo'rdan imperiyani yaxshi boshqara olishini, balki merosxo'r o'g'lining ham undan kam bo'lmasligini talab qiladi va bu manjurlarning Xitoy ustidan abadiy hukmronligini ta'minlaydi. Imperator Kansining to'rtinchi o'g'li Yonchjenning o'g'li zaif edi, shuning uchun Yonchjen yashirincha qizini imperator Kansining sevimli nabirasiga aylangan Chen Shiguanning o'g'liga almashtirib qo'yadi. Yonchjen otasining o'rnini egallab, imperatori bo'ladi. Uning "o'g'li" Xongli esa o'z navbatida imperator Syanlun sifatida uning o'rnini egallaydi. Uning hukmronligi davrida imperator Syanlun janubiy Xitoyga tekshiruv safarlariga borib, Chen Shiguanning Xayndagi uyida qoladi va u yerda xattotlik bilan shug`ullanadi. U, shuningdek, Xayn okrugini soliqlardan ozod qilish to'g'risida tez-tez imperator farmonlarini chiqardi.

Biroq, bu hikoyada ko`plab noaniqliklar mavjud. Birinchidan, imperator Yonchjenning tirik qolgan toʻngʻich oʻgʻli Xonshi Xongli tugʻilganda atigi yetti yoshda edi. U imperator yangi tugʻilgan bolani begona bilan almashtirish (va vafot etmasa, sharmandalik xavfi bor) uchun keskin tanlov qilish uchun juda yosh edi. Ikkinchidan, imperator Yonchjenning balog'at yoshiga qadar omon qolgan va taxtga o'tirish imkoniyatiga ega bo'lgan yana uchta farzandi bor edi.

Imperator Syanlunning Xitoy janubiga oddiy odam sifatida yashirinib olti marta tekshiruv safariga borishi haqidagi hikoyalar ko'p avlodlar uchun mashhur mavzu bo'lib kelgan. Hammasi bo'lib, u janubiy Xitoyga bobosi imperator Kansi kabi olti marta tashrif buyurgan.

Zamonaviy madaniyatda[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Toni Liu tomonidan "Imperator Chen Lunning sarguzashtlari" (1977) filmida tasvirlangan.
  • Chjan Tielin tomonidan " Mening adolatli malikam" (1998) filmida tasvirlangan.
  • Kvong Va tomonidan "Abadiy baxtli" (1999) filmida tasvirlangan.
  • Jahon don ombori ” (2001), “Yansi saroyi hikoyasi” (2018) va “Yansi saroyi: malika sarguzashtlari” (2019) filmlarida Ni Yuan tomonidan tasvirlangan.
  • Ti Lung tomonidan " Mening adolatli malikam III" (2003) filmida tasvirlangan.
  • Chiu Xsinchi tomonidan " Mening yangi adolatli malikam" (2011) filmida tasvirlangan.
  • Saroydagi imperatorlar (2011) filmida Vang Venji tomonidan tasvirlangan.
  • Saroy II filmida Chen Xu tomonidan tasvirlangan (2012).
  • Kent Tong tomonidan Saroy 3: Yo'qolgan qiz (2014) filmida tasvirlangan.
  • Vorislik urushida (2018) Chjan Guoqian tomonidan tasvirlangan.
  • Ruyining "Saroydagi qirollik sevgisi" (2018) filmida Uolles Xuo tomonidan tasvirlangan.

Imperator Syanlunning asarlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eslatmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. The Qianlong era name, however, started only on 12 February 1736, the first day of that lunar year. 8 February 1796 was the last day of the lunar year known in Chinese as the 60th year of Qianlong.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 Jacobs, Andrew. „Dusting Off a Serene Jewel Box“ (31-dekabr 2008-yil).
  2. Anderson, Æneas. A Narrative of the British Embassy to China, in the Years 1792, 1793, and 1794; Containing the Various Circumstances of the Embassy, with Accounts of Customs and Manners of the Chinese. London: J. Debrett, 1795 — 262 bet. 
  3. Wei Yuan. 聖武記, Military history of the Qing Dynasty, vol.4. (zh), 1848. „計數十萬戶中,先痘死者十之四,繼竄入俄羅斯哈薩克者十之二,卒殲於大兵者十之三。["Among the 100,000 households, 4 out of 10 died from the first pox, 2 out of 10 went into Russia Kazakh, and 3 out of 10 died in the army."]“ 
  4. 4,0 4,1 Perdue 2005, s. 287.
  5. Clarke 2004, s. 37.
  6. Theobald, Ulrich. War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776). Leiden: Brill, 2013 — 21 bet. ISBN 978-9-00425-567-8. 22-aprel 2014-yilda qaraldi. 
  7. „"Manchu hymn chanted at the occasion of the victory over the Jinchuan Rebels". Manchu Studies Group. 18 December 2012. Retrieved 19 February 2013.“.
  8. Man-Cheong, Iona. Class of 1761. Stanford University Press, 2004 — 180 bet. ISBN 978-0-80476-713-2. 24-aprel 2014-yilda qaraldi. 
  9. Theobald, Ulrich. War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776). Leiden: Brill, 2013 — 32 bet. ISBN 978-9-00425-567-8. 24-aprel 2014-yilda qaraldi. 
  10. Chang, Michael G.. A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680-1785, Illustrated, Harvard East Asian monographs, Harvard University Asia Center, 2007 — 435 bet. ISBN 978-0-67402-454-0. 24-aprel 2014-yilda qaraldi. 
  11. Dabringhaus, Sabine (2011). „Staatsmann, Feldherr und Dichter“. Damals (nemischa). 16–24-bet.
  12. 12,0 12,1 Petech 1972.
  13. Newby, L. J.. The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860. Leiden: Brill, 2005. ISBN 978-9-00414-550-4. 
  14. 14,0 14,1 14,2 Millward 2007.
  15. Mosca, Matthew W.. From Frontier Policy to Foreign Policy: The Question of India and the Transformation of Geopolitics in Qing China. Stanford, CA: Stanford University Press, 2013. ISBN 978-0-80478-538-9. 
  16. Giersch, Charles Patterson. Asian Borderlands: The Transformation of Qing China's Yunnan Frontier. Harvard University Press, 2006 — 68 bet. ISBN 0-674-02171-1. 
  17. 17,0 17,1 Hall, D.G.E.. Burma, 3rd, Hutchinson University Library, 1960 — 27–29 bet. ISBN 978-1-4067-3503-1. 
  18. Dai, p.145
  19. Yingcong Dai (2004). „A Disguised Defeat: The Myanmar Campaign of the Qing Dynasty“. Modern Asian Studies. 38-jild, № 1. 178-bet. JSTOR 3876499. Qaraldi: 25-yanvar 2020-yil. {{cite magazine}}: sana parametriga berilgan qiymatni tekshirish lozim: |access-date= (yordam)
  20. Schirokauer, Conrad. Modern East Asia: A Brief History, 2nd, Boston & New York: Houghton Mifflin, 2008 — 35 bet. ISBN 978-0-618-92070-9. 
  21. 21,0 21,1 Millward 1998.
  22. Newby, L. J.. The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860, illustrated, Leiden: Brill, 2005 — 39 bet. ISBN 9004145508. 
  23. Wang, Ke (2017). „Between the "Ummah" and "China":The Qing Dynasty's Rule over Xinjiang Uyghur Society“ (PDF). Journal of Intercultural Studies. 48-jild. Kobe University. 204-bet.
  24. Spence, Jonathan D.. The Search for Modern China, 3rd, New York: Norton, 2013 — 98 bet. ISBN 978-0-39393-451-9. 
  25. „"The Qianlong Emperor as Manjusri, the Bodhisattva of Wisdom". Freer Sackler. Archived from the original on 16 August 2014.“. 16-avgust 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2022-yil.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4 „Holzworth, Gerald (12 November 2005). "China: The Three Emperors 1662–1795". The Royal Academy of Arts. Archived from the original on 12 December 2005.“. 12-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2022-yil. Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "Holzworth" defined multiple times with different content
  27. 27,0 27,1 „Portrait of an Emperor, Qianlong: Ruler, Connoisseur, Scholar“. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam)
  28. Yang, Hong; Xie, Jiawei; Ji, Lifang (2018). „The Historical Information of the Decorative Polychrome Painting in the Hall of Mental Cultivation Complex, Forbidden City“. Built Heritage. 2-jild, № 1. 19–38-bet. doi:10.1186/BF03545700. ISSN 2662-6802.
  29. Huichun, Yu (2009). „Qianlong's Divine Treasures: The Bells in Rhyming-the-Old Hall“. Asia Major. 22-jild, № 2. 121–144-bet. ISSN 0004-4482. JSTOR 41649979.
  30. „"Top 10 calligraphy masterpieces of ancient China". China.org.cn. Retrieved 16 May 2021.“.
  31. Woodside (2002).
  32. Guy (1987), p. 167.
  33. Guy (1987), p. 166.
  34. Elliott (2000).
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Elliott (2009).
  36. Benard, Elisabeth „The Qianlong Emperor and Tibetan Buddhism“,. New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde Millward: . London: Routledge, 2004 — 123–124 bet. ISBN 978-1-13436-222-6. 
  37. Berger 2003, p. 34.
  38. Lopez 1999, p. 20.
  39. Berger 2003, p. 35.
  40. 40,0 40,1 Elverskog 2010.
  41. Marinescu, Jocelyn M. N.. Defending Christianity in China: The Jesuit Defense of Christianity in the "Lettres Edifiantes Et Curieuses" & "Ruijianlu" in Relation to the Yongzheng Proscription of 1724, 2008 — 29, 33, 136, 240 & 265 bet. ISBN 978-0-549-59712-4. 
  42. Rawski 1998.
  43. „"王致诚乾隆射箭图屏" [Wang Zhicheng and Qianlong archery screen. Palace Museum, Beijing (in Chinese). Archived from the original on 25 February 2014.“]. 25-fevral 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2022-yil.
  44. „Le Bas, Jacques-Philippe (1770). "A Victory Banquet Given by the Emperor for the Distinguished Officers and Soldiers". World Digital Library (in French). Xinjiang, China.“.
  45. Gernet, Jacques. A History of Chinese Civilization. Cambridge University Press, 31-may 1996-yil — 522 bet. ISBN 978-0-521-49781-7. 28-may 2013-yilda qaraldi. 
  46. 46,0 46,1 „"Qianlong Emperor (乾隆皇帝)". Palace Museum, Beijing (in Chinese). Archived from the original on 24 April 2008.“.
  47. „"Jiaqing Emperor (嘉庆皇帝)". Palace Museum, Beijing (in Chinese). Archived from the original on 22 October 2008.“. 22-oktabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2022-yil.
  48. Harrison, Henrietta (2017). „The Qianlong Emperor's Letter to George III and the Early Twentieth Century Origins of Ideas About Traditional China's Foreign Relations“. The American Historical Review. 122-jild, № 3. 680–701-bet. doi:10.1093/ahr/122.3.680.
  49. For a conventional European perspective of the audience question, see Peyrefitte, Alain. The Immobile Empire. New York City: Knopf, distributed by Random House, 1992. ISBN 978-0-39458-654-0. 

    For a critique, see Hevia, James L.. Cherishing Men from Afar: Qing Guest Ritual and the Macartney Embassy of 1793. Durham: Duke University Press, 1995. ISBN 978-0-8223-9628-4. 

    For a discussion on Hevia's book, see exchange between Hevia and Joseph W. Esherick in Modern China Vol. 24, no. 2 (1998).
  50. Qianlong's Letter to King George“,Annals and Memoirs of the Court of Peking, translated by Edmund Backhouse and J. O. P. Bland, Boston: Houghton Mifflin, 1914 — 322–331 bet. 
  51. Harrison (2017).
  52. Robbins, Helen H.. Our First Ambassador to China: An Account of the Life of George, Earl of Macartney, with Extracts from His Letters, and the Narrative of His Experiences in China, as Told by Himself, 1737-1806. London: John Murray, 1908 — 386 bet. 25-oktabr 2008-yilda qaraldi. 
  53. Duyvendak, J.J.L. (January 1938). „The Last Dutch Embassy to the Chinese Court (1794–1795)“. T'oung Pao. 34-jild, № 1. 1–137-bet. doi:10.1163/156853238X00027.
  54. van Braam Houckgeest, Andreas Everardus. Voyage de l'ambassade de la Compagnie des Indes Orientales hollandaises vers l'empereur de la Chine, dans les années 1794 et 1795. London: J. Debrett, 1798.  „arxiv nusxasi“. 15-fevral 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-may 2022-yil.
  55. van Braam, An authentic account..., Vol. I (1798 English edition) pp. 283–288.
  56. „"Juanqizhai in the Qianlong Garden". World Monuments Fund. Retrieved 16 July 2011.“.
  57. „"Jiaqing Emperor (嘉庆皇帝)". Palace Museum, Beijing (in Chinese). Archived from the original on 22 October 2008.“. 22-oktabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-may 2022-yil.

Muhim adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qo'shimcha o'qish uchun[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Quotations related to Qianlong Emperor at Wikiquote