Inson taraqqiyoti indeksi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
World map
Inson taraqqiyoti indeksi toifalarini ifodalovchi jahon xaritasi (2021-yil maʼlumotlari asosida 2022-yilda nashr etilgan)
     Juda baland (≥ 0,800)
     Baland (0,700-0,799)
     Oʻrtacha (0,550-0,699)
     Past (≤ 0,549)
     Maʼlumotlar mavjud emas
World map
Inson taraqqiyoti indeksi ballari 0,050 dan oshib borgan mamlakatlar yoki hududlarning jahon xaritasi (2021-yil maʼlumotlari asosida, 2022-yilda chop etilgan)
*
  ≥ 0.950
*
  0.900-0.950
*
  0.850-0.899
*
  0.800-0.849
*
  0.750-0.799
*
  0.700-0.749
*
  0.650-0.699
*
  0.600-0.649
*
  0.550-0.599
*
  0.500-0.549
*
  0.450-0.499
*
  0.400-0.449
*
  ≤ 0.399
*
  Maʼlumotlar mavjud emas

Inson taraqqiyoti indeksi (ITI) — oʻrtacha umr koʻrish, taʼlim (oʻrtacha tugallangan oʻqish yillari) va aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan daromad koʻrsatkichlarining statistik aralash indeksi boʻlib, mamlakatlarni inson taraqqiyotining toʻrt darajaga ajratish uchun ishlatiladi. Umr davomiyligi, taʼlim darajasi va aholi jon boshiga yalpi milliy daromad (YAIM) yuqoriroq boʻlsa, mamlakat inson taraqqiyoti indeksining yuqori darajasiga erishadi. Inson taraqqiyoti indeksi pokistonlik iqtisodchi Mahbub ul Haq tomonidan ishlab chiqilgan va keyinchalik Birlashgan Millatlar Tashkiloti taraqqiyot dasturining (BMTTD) Inson taraqqiyoti boʻyicha hisobot byurosi tomonidan mamlakat taraqqiyotini oʻlchash uchun ishlatilgan[1][2].

2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida tengsizlik asosida tuzilgan Inson taraqqiyoti indeksi (TITI) joriy etildi[3].

Indeks Mahbub ul Haq tomonidan ishlab chiqilgan, Amartya Senning inson qobiliyatlari haqidagi asarida keltirilgan inson rivojlanishi yondashuviga asoslanadi va koʻpincha odamlar hayotda kerakli narsalarni „boʻlish“ yoki „bajarish“ mumkinmi yoki yoʻqligi nuqtai nazaridan tuziladi. Misollar quyidagilardan iborat — boʻlish: yaxshi ovqatlangan, boshpanalangan, sogʻlom; qilish: ish, taʼlim, ovoz berish, jamiyat hayotida ishtirok etish. Tanlash erkinligi asosiy oʻrin tutadi — och qolishni tanlagan kishi (masalan, diniy sabablarga koʻra roʻza tutganda) oziq-ovqat sotib olishga qurbi yoʻqligi yoki mamlakat ocharchilikda boʻlgani uchun och qolgan odamdan butunlay farq qiladi[4].

Indeks aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan sof boylik yoki mamlakatdagi tovarlarning nisbiy sifati kabi bir qancha omillarni hisobga olmaydi. Bu holat G7 aʼzolari va boshqa shu kabi eng ilgʻor mamlakatlarning reytingini pasaytiradi[5].

Kelib chiqishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Inson taraqqiyoti indeksining kelib chiqishi Birlashgan Millatlar Tashkiloti taraqqiyot dasturining (BMTTD) Inson taraqqiyoti boʻyicha hisobot byurosi tomonidan ishlab chiqarilgan yillik Inson taraqqiyoti hisobotlarida keltirilgan. Bular 1990-yilda pokistonlik iqtisodchi Mahbub ul Haq tomonidan ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan boʻlib, aniq maqsad „rivojlanish iqtisodining diqqatini milliy daromad hisobidan odamlarga yoʻnaltirilgan siyosatga oʻtkazish“ edi. Haq jamiyatni, akademiklarni hamda siyosatchilarni taraqqiyotni nafaqat iqtisodiy taraqqiyot, balki inson farovonligining yaxshilanishi bilan ham baholay olishi va baholashi kerakligiga ishontirish uchun inson rivojlanishining oddiy yigʻindisi zarur deb hisoblardi[4].

Oʻlchovlar va hisoblash[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yangi usul (2010-yildan boshlab ITI)[tahrir | manbasini tahrirlash]

ITI 1990- va 2021-yillardagi tendensiyalar
  Dunyo
  OECD mamlakatlari
Rivojlanayotgan mamlakatlar:

2010-yil 4-noyabrda chop etilgan (va 2011-yil 10-iyunda yangilangan) 2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida Inson taraqqiyoti indeksi uch oʻlchovni birlashtirgan holda hisoblab chiqilgan[6][7]:

  • Uzoq va sogʻlom hayot: tugʻilishdan kutilayotgan umr koʻrish
  • Taʼlim: oʻrtacha oʻqish yillari va kutilayotgan maktab yillari
  • Tegishli turmush darajasi: Aholi jon boshiga YaIM (Xalqaro dollardagi xarid qobiliyati pariteti)

2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida BMTTD Inson taraqqiyoti indeksini hisoblashning yangi usulidan foydalanishni boshladi. Unga koʻra quyidagi uchta indeks qoʻllaniladi:

1. Oʻrtacha umr koʻrish indeksi (LEI)

Tugʻilganda oʻrtacha umr koʻrish 85 yil boʻlganda LEI 1 ga, tugʻilishda oʻrtacha umr koʻrish 20 yil boʻlsa 0 ga teng.

2. Taʼlim indeksi (EI) [8]

2.1 Maktabda oʻqishning oʻrtacha yillari indeksi (MYSI) [9]
Oʻn besh — bu 2025-yilga moʻljallangan maksimal koʻrsatkich.
2.2 Kutilayotgan maktab taʼlimi indeksi (EYSI) [10]
Oʻn sakkiz — koʻp mamlakatlarda magistr darajasiga erishish yoshi.

3. Daromad indeksi (II)

Aholi jon boshiga YaIM 75 000 dollar boʻlsa II 1, jon boshiga YaIM 100 dollar boʻlsa 0 ga teng boʻladi.

Natijada, ITI oldingi uchta normallashtirilgan indekslarning geometrik oʻrtacha koʻrsatkichi ekanligi kelib chiqadi:

LE: Tugʻilganda kutilayotgan umr koʻrish
MYS: Oʻrtacha maktabda oʻqish yillari (yaʼni 25 yosh va undan katta yoshdagi shaxsning rasmiy taʼlimda oʻtkazgan yillari)
EYS: Kutilayotgan maktab oʻqish yillari (yaʼni 18 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun kutilayotgan maktab oʻqishining umumiy yillari)
GNIpc: Aholi jon boshiga xarid qobiliyati pariteti boʻyicha yalpi milliy daromad

Eski usul (2010-yilgacha ITI)[tahrir | manbasini tahrirlash]

Inson taraqqiyoti indeksi 2009-yilgi hisobotida oxirgi marta foydalanilgan uchta oʻlchovni birlashtirgan:

  • Tugʻilganda oʻrtacha umr koʻrish — inson salomatligi va uzoq umr koʻrish indeksi sifatida
  • Bilim va taʼlim — kattalar savodxonligi darajasi va boshlangʻich, oʻrta hamda oliy oʻquv yurtlariga kirish koeffitsienti sifatida
  • Xarid qilish qobiliyati paritetida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning tabiiy logarifmi bilan koʻrsatilgan turmush darajasi
ITI trends between 1975 and 2004
  OECD
  Yevropa (OECDda emas) va MDH

Ushbu metodologiya BMTTD tomonidan 2011-yilgi hisobotgacha qoʻllanilgan.

Inson taraqqiyoti indeksini belgilovchi formula Birlashgan Millatlar Tashkilotining taraqqiyot dasturi tomonidan eʼlon qilingan[11]. Umuman olganda, 0 dan 1 gacha boʻlgan birliksiz indeksga oʻzgaruvchini almashtirish uchun (aytaylik ni) quyidagi formuladan foydalaniladi:

bu yerda va oʻzgaruvchi ning mos ravishda erishishi mumkin boʻlgan eng past va eng yuqori qiymatlaridir

Inson taraqqiyoti indeksi (HDI) quyidagi omillar indekslarining har biri hissa qoʻshgan 1⁄3 nisbat bilan bir xilda oʻlchangan summani ifodalaydi:

  • Oʻrtacha umr koʻrish indeksi =
  • Taʼlim indeksi =
    • Kattalar savodxonligi indeksi (ALI) =
    • Yalpi qabul qilish indeksi (GEI) =
  • YaIM =

Inson taraqqiyoti indeksi 2021 (2022-yil hisoboti)[tahrir | manbasini tahrirlash]

World map
2010-yildan 2021-yilgacha inson taraqqiyoti indeksining oʻrtacha yillik oʻsishi (2022-yilda nashr etilgan) 
*
  ≥ 1.4 %
*
  1.2 %…1.4 %
*
  1 %…1.2 %
*
  0.8 %…1 %
*
  0.6 %…0.8 %
*
  0.4 %…0.6 %
*
  0.2 %…0.4 %
*
  0 %…0.2 %
*
  −0.5 %…0 %
*
  −1 %…−0.5 %
*
  < −1%
*
  Maʼlumotlar mavjud emas
*

Birlashgan Millatlar Tashkiloti taraqqiyot dasturi tomonidan 2022-yilgi Inson taraqqiyoti hisoboti 2022-yil 8-sentyabrda chop etilgan boʻlib, 2021-yilda toʻplangan maʼlumotlar asosida Inson taraqqiyoti indeksi qiymatlari hisobini oʻz ichiga oladi.

2021-yilda 1 dan 66 gacha boʻlgan quyidagi mamlakatlar „Inson taraqqiyoti juda yuqori“ mamlakatlar hisoblanadi[12]:

 
Oʻrin Mamlakat ITI
2021-yil maʼlumotlari (2022-yil hisoboti)[12] 2015-yildan oʻzgarish​[13] 2021-yil maʼlumotlari (2022-yil hisoboti)[12] Oʻrtacha yillik oʻsish (2010—2021)[13]
1   Shveysariya 0.962 Green Arrow Up Darker.svg 0.19 %
2  Norvegiya 0.961 Green Arrow Up Darker.svg 0.19 %
3  Islandiya 0.959 Green Arrow Up Darker.svg 0.56 %
4 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Gonkong 0.952 Green Arrow Up Darker.svg 0.44 %
5 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Avstraliya 0.951 Green Arrow Up Darker.svg 0.27 %
6  Daniya 0.948 Green Arrow Up Darker.svg 0.34 %
7 Decrease (2)  Shvetsiya 0.947 Green Arrow Up Darker.svg 0.36 %
8 Green Arrow Up Darker.svg (6)  Irlandiya 0.945 Green Arrow Up Darker.svg 0.40 %
9 Decrease (5)  Germaniya 0.942 Green Arrow Up Darker.svg 0.16 %
10 Decrease (1)  Niderlandiya 0.941 Green Arrow Up Darker.svg 0.24 %
11  Finlandiya 0.940 Green Arrow Up Darker.svg 0.29 %
12 Decrease (1)  Singapur 0.939 Green Arrow Up Darker.svg 0.29 %
13 Green Arrow Up Darker.svg (2)  Belgiya 0.937 Green Arrow Up Darker.svg 0.25 %
Decrease (3)  Yangi Zelandiya Green Arrow Up Darker.svg 0.15 %
15 Decrease (2)  Kanada 0.936 Green Arrow Up Darker.svg 0.25 %
16 Decrease (1)  Lixtenshteyn 0.935 Green Arrow Up Darker.svg 0.22 %
17 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Lyuksemburg 0.930 Green Arrow Up Darker.svg 0.18 %
18 Decrease (3)  Birlashgan Qirollik 0.929 Green Arrow Up Darker.svg 0.17 %
19  Yaponiya 0.925 Green Arrow Up Darker.svg 0.27 %
Green Arrow Up Darker.svg (3)  Janubiy Koreya Green Arrow Up Darker.svg 0.35 %
21 Decrease (3)  AQSh 0.921 Green Arrow Up Darker.svg 0.10 %
22  Isroil 0.919 Green Arrow Up Darker.svg 0.25 %
23 Green Arrow Up Darker.svg (4)  Malta 0.918 Green Arrow Up Darker.svg 0.58 %
Green Arrow Up Darker.svg (1)  Sloveniya Green Arrow Up Darker.svg 0.28 %
25 Decrease (4)  Avstriya 0.916 Green Arrow Up Darker.svg 0.14 %
26 Green Arrow Up Darker.svg (9)  Birlashgan Arab Amirliklari 0.911 Green Arrow Up Darker.svg 0.80 %
27  Ispaniya 0.905 Green Arrow Up Darker.svg 0.38 %
28 Decrease (3)  Fransiya 0.903 Green Arrow Up Darker.svg 0.27 %
29 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Kipr 0.896 Green Arrow Up Darker.svg 0.41 %
30 Decrease (1)  Italiya 0.895 Green Arrow Up Darker.svg 0.13 %
31 Decrease (2)  Estoniya 0.890 Green Arrow Up Darker.svg 0.30 %
32 Decrease (6)  Chexiya 0.889 Green Arrow Up Darker.svg 0.20 %
33 Decrease (2)  Gretsiya 0.887 Green Arrow Up Darker.svg 0.19 %
34 Decrease (1)  Polsha 0.876 Green Arrow Up Darker.svg 0.37 %
35 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Bahrayn 0.875 Green Arrow Up Darker.svg 0.73 %
Green Arrow Up Darker.svg (1)  Litva Green Arrow Up Darker.svg 0.35 %
Green Arrow Up Darker.svg (2)  Saudiya Arabistoni Green Arrow Up Darker.svg 0.64 %
38 Green Arrow Up Darker.svg (2)  Portugaliya 0.866 Green Arrow Up Darker.svg 0.40 %
39 Green Arrow Up Darker.svg (1)  Latviya 0.863 Green Arrow Up Darker.svg 0.42 %
40 Decrease (6)  Andorra 0.858 Green Arrow Up Darker.svg 0.11 %
Green Arrow Up Darker.svg (5) Xorvatiya bayrogʻi Xorvatiya Green Arrow Up Darker.svg 0.40 %
42 Green Arrow Up Darker.svg (1)  Chili 0.855 Green Arrow Up Darker.svg 0.46 %
Green Arrow Up Darker.svg (1)  Qatar Green Arrow Up Darker.svg 0.23 %
44 NA  San Marino 0.853 NA
45 Decrease (5)  Slovakiya 0.848 Green Arrow Up Darker.svg 0.09 %
46 Green Arrow Up Darker.svg (1)  Vengriya 0.846 Green Arrow Up Darker.svg 0.20 %
47 Decrease (4)  Argentina 0.842 Green Arrow Up Darker.svg 0.09 %
48 Green Arrow Up Darker.svg (6)  Turkiya 0.838 Green Arrow Up Darker.svg 1.03 %
49 Green Arrow Up Darker.svg (3)  Chernogoriya 0.832 Green Arrow Up Darker.svg 0.27 %
50 Decrease (1)  Quvayt 0.831 Green Arrow Up Darker.svg 0.20 %
51 Decrease (3)  Bruney 0.829 Green Arrow Up Darker.svg 0.01 %
52 Decrease (2)  Rossiya 0.822 Green Arrow Up Darker.svg 0.29 %
53 Decrease (4)  Ruminiya 0.821 Green Arrow Up Darker.svg 0.16 %
54 Decrease (3)  Ummon 0.816 Green Arrow Up Darker.svg 0.32 %
55 Decrease (2)  Bagamalar 0.812 Green Arrow Up Darker.svg 0.00 %
56 Green Arrow Up Darker.svg (4)  Qozogʻiston 0.811 Green Arrow Up Darker.svg 0.51 %
57 Decrease (2)  Trinidad va Tobago 0.810 Green Arrow Up Darker.svg 0.23 %
58 Green Arrow Up Darker.svg (4)  Kosta Rika 0.809 Green Arrow Up Darker.svg 0.43 %
 Urugvay Green Arrow Up Darker.svg 0.25 %
60 Decrease (3)  Belarus 0.808 Green Arrow Up Darker.svg 0.21 %
61  Panama 0.805 Green Arrow Up Darker.svg 0.37 %
62 Green Arrow Up Darker.svg (1)  Malayziya 0.803 Green Arrow Up Darker.svg 0.39 %
63 Green Arrow Up Darker.svg (7)  Gruziya 0.802 Green Arrow Up Darker.svg 0.50 %
Green Arrow Up Darker.svg (2)  Mavrikiy Green Arrow Up Darker.svg 0.55 %
Green Arrow Up Darker.svg (4)  Serbiya Green Arrow Up Darker.svg 0.41 %
66 Green Arrow Up Darker.svg (6)  Tailand 0.800 Green Arrow Up Darker.svg 0.75 %

Avvalgi indekslardagi eng yaxshi davlatlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Quyidagi roʻyxatda Inson taraqqiyoti indeksining har yili eng yuqori oʻrinni egallagan mamlakatlar koʻrsatilgan. Roʻyxatda Norvegiya oʻn olti marta, Kanada sakkiz marta, Yaponiya hamda Islandiya ikki marta va Shveysariya esa bir marta eng yuqori oʻrinni egallagan.

ITIning yil boʻyicha eng yuqori koʻrsatkichiga erishgan davlatlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yil indeks boʻyicha statistik maʼlumotlar olingan vaqt davrini ifodalaydi. Qavslar ichida hisobot chop etilgan yil koʻrsatilgan:

Geografik qamrov[tahrir | manbasini tahrirlash]

Inson taraqqiyoti indeksi oʻzining geografik qamrovini kengaytirdi: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Osiyo va Tinch okeani uchun iqtisodiy va ijtimoiy komissiyasidan boʻlgan David Hastings geografik jihatdan Inson taraqqiyoti indeksini 230 tadan ortiq mamlakatlar iqtisodlariga kengaytiruvchi hisobotni eʼlon qildi, BMTTDning 2009-yildagi Inson taraqqiyoti indeksi esa 182 ta iqtisodni sanab oʻtdi, 2010-yilda esa Inson taraqqiyoti indeksi 169 ta davlatgacha kamaydi[14][15].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Human Development Index“. Economic Times. 1-dekabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-noyabr 2017-yil.
  2. „The Human Development concept“. UNDP (2010). 15-aprel 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-iyul 2011-yil.
  3. Human Development Index, „Composite indices — HDI and beyond“, Retrieved 16 January 2021.
  4. 4,0 4,1 Nations. „What is Human Development“. UNDP (2017). — „... human development approach, developed by the economist Mahbub Ul Haq ...'“. 27-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-oktabr 2017-yil.
  5. The Courier (inglizcha). Commission of the European Communities, 1994. 
  6. Nations. „Human Development Report 2010“. UNDP (4-noyabr 2010-yil). 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2015-yil.
  7. „Technical notes“. UNDP (2013). 16-iyun 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-dekabr 2015-yil.
  8. „New method of calculation of Human Development Index (HDI)“ (inglizcha). India Study Channel (1-iyun 2011-yil). Qaraldi: 19-noyabr 2017-yil.
  9. Mean years of schooling (of adults) (years) is a calculation of the average number of years of education received by people ages 25 and older in their lifetime based on education attainment levels of the population converted into years of schooling based on theoretical duration of each level of education attended. Source: Barro, R. J.; Lee, J.-W. (2010). „A New Data Set of Educational Attainment in the World, 1950–2010“. NBER Working Paper No. 15902. doi:10.3386/w15902. 7 August 2011da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29 July 2011.
  10. (ESYI is a calculation of the number of years a child is expected to attend school, or university, including the years spent on repetition. It is the sum of the age-specific enrollment ratios for primary, secondary, post-secondary non-tertiary and tertiary education and is calculated assuming the prevailing patterns of age-specific enrollment rates were to stay the same throughout the child’s life. Expected years of schooling is capped at 18 years. (Source: UNESCO Institute for Statistics (2010). Correspondence on education indicators. March. Montreal.)
  11. „Definition, Calculator, etc. at UNDP site“. 20-dekabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-may 2020-yil.
  12. 12,0 12,1 12,2 Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World. United Nations Development Programme, 8-sentabr 2022-yil — 272–276 bet. ISBN 978-9-211-26451-7. 8-sentabr 2022-yilda qaraldi. 
  13. Hastings. „Filling Gaps in the Human Development Index“. United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, Working Paper WP/09/02 (2009). 30-aprel 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-dekabr 2009-yil.
  14. Hastings. „A "Classic" Human Development Index with 232 Countries“. HumanSecurityIndex.org (2011). 3-may 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 9-mart 2011-yil. Information Note linked to data

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]