Gvatemala — versiyalar orasidagi farq

Jump to navigation Jump to search
90 bayt qoʻshildi ,  2 yil oldin
k
qisqa izoh tahrirlanmadi
k
k
 
== Tabiati ==
Gvatemala hududining yarmidan koʻp qismi 1000–3000 m balandlikdagi togʻlik boʻlib, jan.da qator vulkanlar (Taxumulko – 4217 m, Akatenango – 3975 m va boshqa) eni 40–60 km dan oshmaydigan pasttekislikka tutashib ketadi. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Foydali qazilmalari: polimetallar, oltin, kumush, neft, xromit va marganes rudalari. Iqlimi – subekvatorial, passatmusson. Oʻrtacha t-ratempatura: pasttekisliklarda 23–27", togʻ oralaridagi platolarda 15–20°. Yillik yogʻin: togʻlarning shim.sharqiy yon bagʻirlarida 3500 mm gacha, jan.-gʻarbiy yon bagʻirlarida 2000 mm gacha, payettekisliklar va ichki botiklarda 500–1000 mm. Motagua, Polochik daryolarida kema qatnaydi. Isabel kuli bor. Hududining 60% ga yaqini doimiy yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, togʻlikning ichki qismlarida qaragʻaydub oʻrmonlari, jan.da barg tashlovchi oʻrmonlar, savannalar va butazorlar bor. Oʻrmonlarda qimmatbaho yogʻoch, kauchuk beradigan daraxt koʻp. Milliy bogʻlari – Tikal, Rio-Dulse, Atitlan va boshqa.
 
== Aholisi ==
 
== Tarixi ==
Mil. av. 2-ming yillikkacha Gvatemala hududida yashagan indeys qabilalari dehqonchilik va ovchilik bilan shugʻullangan. Mil. boʻsagʻasida paydo boʻlgan shaharlarda mayya madaniyati vujudga keldi. 1523 yil ispanlar Gvatemalani bosib oldi, koʻpgina mahalliy qabilalarni qirib tashlab, Ispaniya mustamlakasiga aylantirdi. 1560 yilda Gvatemala general-kapitanligi tashkil etildi. 1821 yil, Amerikadagi Ispaniya mustamlakalarining mustaqillik uchun urushi davomida (1810–26) mamlakat mustaqillikka erishdi. 1824 yilda qulchilik bekor qilindi. 1823 yil 1 iyulda poytaxti Gvatemala shshahri. boʻlgan Markaziy Amerika birlashgan viloyatlari nomli federativ respublika tuzildi. 1839 yil Markaziy Amerika federatsiyasi parchalanib, Gvatemala, Gonduras, Nikaragua, Salvador va Kostarika davlatlari ajralib chiqdi. l-Birinchi jahon urushida Gvatemala Antanta tarafida boʻldi. 1898-19201898–1920 va 1931-441931–44 yillar mamlakatda diktatorlik tuzumi hukmronlik qidsi. Prezident X. Arbens Gusman hukumati (1951–54) bir qancha tadbirlarni amalga oshirishga intildi, lekin harbiy fitna natijasida agʻdarildi. 1954–65 va 1970–85 yillarda ham turli harbiy guruxdar tomonidan toʻntarishlar uyushtirildi. 1985 yildan fuqarolar hukumati hokimiyat tepasiga chiqdi. Gvatemala 1945 yildan – BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 15 sent.sentabr – Mustaqillik kuni (1821).
 
==Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari==
 
== Maorifi, ilmiy va madaniy muassasalari ==
Boshlangʻich maktablar huzurida bolalar bogʻchalari va maktabgacha tarbiya boʻlimlari bor. Boshlangich taʼlim 6 yillik (qishloq joylarda 3 yillik), oʻrta maktablar 5 yillik; hunar-texnika maktablari ham bor. 5 universitetda mutaxassislar tayyorlanadi. Kolonial muzeyda rasmlar, haykaltaroshlik asarlari, Santyago muzeyida qurol-yarogʻ, mebel, sanʼat asarlari, Qad.Qadimgi kitob muzeyida tarixiy va badiiy asarlar, Chichikastenango muzeyida mayyakiche madaniy obidalari, Milliy tarix va nafis sanʼat muzeyida rassomlik, haykaltaroshlik, gravyura buyumlari, qad. tangalar, Arxeologiya va etn. muzeyida mayya madaniyati yodgorliklari saqlanadi. Gvatemala sh.dashahrida Milliy kutubxona mavjud. Ilmiy tadqiqotlar va tajriba-konstruktorlik ishlari ilmiy va texnika tadqiqotlari milliy kengashi va FAFanlar Akademiyasi orqali muvofiqlashtirib boriladi. Ilmiy tadqiqotlar markazlari: Atom energiyasi instituti, Elektrlashtirish instituti, Antropologiya va tarix instituti, Geografiya instituti, Meteorologiya va seysmologiya instituti, rasadxona, Tibbiyot, fizika va tabiiy FAFanlar Akademiyasi, Mayyakiche tili akademiyasi va boshqaboshqalar.
 
== Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi ==
Gvatemalada bir qancha gaz.gazeta va jur. larjurnallar nashr etiladi. Yiriklari: "Diario de Sentroamerika" ("Markaziy Amerika gazetasi", 1880 yildan), "Imparsial" ("Xolis", kundalik kechki gaz.gazeta, 1922 yildan), "Nason" ("Millat", kundalik gaz.gazeta, 1969 yildan), "Ora" ("Soat", kundalik kechki gaz.gazeta, 1944 yildan), "Prensa libre" ("Erkin matbuot", kundalik gaz.gazeta, 1951 yildan). Milliy radioeshittirish va telekoʻrsatuv bosh boshqarmasi hukumat xizmati boʻlib, u 1931 yil tashkil etilgan. Mamlakatdagi radioeshittirish va telekoʻrsatuvlarni nazorat qiladi. "Voye de Guatemala" ("Gvatemala ovozi") hukumat radio st-yasi, bir qancha tijorat telestyalari mavjud.
 
== Adabiyoti ==
Adabiyoti asosan [[Ispan tili|ispan tilida]]. Mayya qabilalarining qad. madaniyatini, shu jumladan yuksak darajada rivojlangan adabiyotini mustamlakachilar yoʻq qilib yuborgan. Bir necha yodgorliklargina saqlanib qolgan. Ispaniya hukmronligi yillarida Gvatemala adabiyoti taqlidiy tusda boʻlgan. 18-asrdagina haqiqiy adabiy asarlar yaratildi (A. Pas-i-Salgado, R. Landivar kabi yozuvchilar). Mustaqillikka erishilgach, adabiyoti romantik yoʻnalishdan bordi. 19-asr oxirlarida realistik roman paydo boʻldi. 20-asr boshlaridagi adabiy jarayonda modernizm oqimi hukmronlik qiddi. 19-asr – 20-asr birinchi yarmida R. A. Salasar, E. Martines Sobral, M. Soto Xoll, F. Kalderon Avila, R. Alevalo Martines kabi realist yozuvchilar ijod qilishdi. 1944–54 yil inqilobidan soʻng M. A. Asturias, L. Kordosa-i-Aragon, R. Leyva, O. R. Gonsales, U. Alvarado va boshqa mashhur boʻldi.
 
== Meʼmorligi va tasviriy sanʼati ==

Navigatsiya