Sharqshunoslik instituti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sharqshunoslik instituti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti — Oʻrta Osiyo va Xorijiy Sharq mamlakatlari tarixi, madaniyati, fani tarixi, Sharq mamlakatlari rivojining zamonaviy muammolari, mustaqil Oʻzbekiston bilan bu mamlakatlarning koʻp qirrali aloqalarini oʻrganadigan yirik ilmiy tekshirish muassasasi. Toshkent shahrida joylashgan.

1943 yil Oʻzbekiston Davlat xalq kutubxonasining Sharq boʻlimi asosida tashkil topgan va 1950 yilgacha Sharq qoʻlyozmalarini oʻrganish instituti deb atalgan. 1950 yilda esa institutda olib borilayotgan ilmiy sohalar qamrovini hisobgaolib, Sharqshunoslik instituti deb nomlangan. 1957 yil unga Abu Rayhon Beruniy nomi berilgan. Institutda urush davrida V.I. Belyayev, Ye.E. Bertels, N.V. Dyakonova, A.N. Kononov, N.D. MikluxoMaklay, I.P. Petrushevskiy, O.I. Smirnova, keyinchalik esa I.Abdullayev, S. Azimjonova, A.K. Arends, B. Axmedov P.G. Bulgakov, A. Irisov, U. I. Karimov, S. Mirzayev, A. Murodov, A. Nosirov, I. Odilov, M.G. Pikulin, A. Rasulov, M.A. Salye, A.A. Semyonov, M.M. Xayrullayev, A. Oʻrinboyev kabi yirik sharqshunoslar ishladi.

SH.i.da 80 mingga yaqin alohida asarlarni oʻziga jamlagan 25 mingdan ortiq qoʻlyozma kitoblar (9—20-asr boshlariga oid) mavjud. Toshbosma va nashr etilgan kitoblarning umumiy soni 28 ming jildni tashkil etadi. Ular oʻzbek, arab, fors, tojik, urdu, pushtu, ozarbayjon, turk, tatar, turkman, uygʻur va boshqalar sharq xalqlari tillarida yozilgan boʻlib, oʻrta asr va undan keyingi davrlar fanining turli tarmoqlariga, yaʼni tarix, adabiyot, falsafa, huquq, islomiy ilmlar va tasavvuf, falakiyot, kimyo, tabobat, geogr., dorishunoslik, til, musiqa, mat., maʼdanshunoslik va boshqalar sohalarga oid.

Institut fondida Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr Roziy, Imom al-Buxoriy, Burhoniddin Margʻinoniy, Moturidiy, Firdavsiy, Saʼdiy Sheroziy, Hofiz Sheroziy, Umar Xayyom, Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Bedil, Xoja Ahror asarlari bilan birga Oʻrta Osiyo xonliklari davriga tegishli bir necha ming hujjatlar, yorliqlar, vaqfnomalar toʻplangan.

Institutdagi ilmiy tekshirish ishlari qoʻlyozmalarni kataloglashtirish, manbashunoslik, Sharq fani va madaniyati tarixiga oid yozma manbalarni tarjima va tadqiq etish, islomshunoslik, Sharq mamlakatlarining ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy ahvoli, ularning Uzbekiston Respublikasi bilan mavjud aloqalarini oʻrganishga qaratilgan.

1952—81 yillarda Institut fondidagi qoʻlyozmalarning 11 jildli "Sobraniye vostochnix rukopisey Akademii nauk UzSSR" ("Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq qoʻlyozmalari toʻplami") katalogi, 1998—2000 yillarda qoʻlyozmalarning "Istoriya" ("Tarix"), "Yestestvennne nauki" ("Tabiiy fanlar"), "Meditsina" ("Tabobat"), "Kratkiy katalog sufiyskix proizvedeniy 18—20 vv." ("18—20-asrlar tasavvufiga oid asarlarning qisqa katalogi") nomli mavzu kataloglari, Abu Ali ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Abu Nasr Forobiy, Amir Xusrav Dehlaviy asarlari qoʻlyozmalarining kataloglari, "Katalog Xivinskiy kaziyskix dokumentov 19 — nach. 20 vv." ("19—20-asr boshlariga mansub Xiva qozilik hujjatlari katalogi", 2001 yil), 3 jildli "Oriental Miniatures" ("Sharq miniatyuralari") katalogi (2003—2004 yil) nashr etildi. 1950-51 (1-nashr), 1979-82 (2-nashr) yillarda Abu Ali ibn Sinoning "alQonun fit-tibb" ("Tib qonunlari") asari (5 jild, 6 kitobdan iborat, oʻzbek va rus tillarida), 1957—75 ylarda Abu Rayhon Beruniyning tanlangan asarlari silsilasi (oʻzbek tilida 4 jildli, rus tilida 7 jildda) chop etildi. AlXorazmiy va alFargʻoniyning mat. va astronomiyaga oid asarlari tarjimalari, Ulugʻbekning "Ziji Koʻragoniy" kitobining ruscha tarjimasi (1996), islom tarixi va tasavvufga oid Imom alBuxoriy, al-Margʻinoniy, al-Moturidiy, naqshbandiya va yassaviya tariqati vakillarining asarlari, Amir Temur va temuriylar davri tarixi, madaniyati fani tarixini yorituvchi qator tadqiqot va tarjimalar; tarix, adabiyot, geog. ga oid bir qancha qoʻlyozmalarning tanqidiy matnlari va tarjimalari, Xorijiy Sharq mamlakatlarining tarixi, adabiyoti, madaniyati tarixi, Oʻzbekistonning bu mamlakatlar bilan boʻlgan diplomatik va madaniy aloqalari boʻyicha monografiyalar, ilmiy maqolalar toʻplamlari, ilmiyommabop risolalar bosib chiqariladi. Institutda 7 ta boʻlim, qoʻlyozmalarni taʼmirlash ustaxonasi va fotolaboratoriya boʻlib, 63 ta ilmiy xodim ishlaydi. 1991 yildan institut "Sharqshunoslik" nomli ilmiy almanax nashr etadi. 1991 yildan institut Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya, Turkiya, AQSH, Eron, Kuvayt, Misr, BAA, Hindiston, Xitoy, Yaponiya kabi mamlakatlarning ilmiy markazlari bilan hamkorlik qiladi. 1981 yilda institut Ibn Sino nomidagi xalqaro mukofotga sazovor boʻlgan. 2000 yilda institutning qoʻlyozmalar fondi dunyodagi eng boy qoʻlyozmalar majmuasi sifatida YUNESKO roʻyxatiga kiritilgan.

Adabiyot[tahrir]

  • Oʻrinboyev A., Ahmedov A., Mannonov B., Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti, T., 1993; Munirov Q., Bebaho xazina, T., 2002.