Salim I Yovuz

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Salim I
I Selim.jpg
Usmonlilar imperiyasining 9-sultoni, xalifasi, ikki muqaddas masjid xodimi
Hukmronligining boshlanishi: 1512-yildan
Hukmronligining tugashi: 1520-yilgacha
Oʻtmishdosh: Boyazid II
Voris:Sulaymon I
Tugʻilgan sanasi: 10-oktabr 1465-yil(1465-10-10)
Tugʻilgan joyi:Amasiya, Usmonlilar imperiyasi
Vafot sanasi:20-sentabr 1520-yil(1520-09-20)
(54 yoshda)
Vafot joyi:Edirne, Usmonlilar imperiyasi
Turmush oʻrtogʻi:Oysha Hafza Sulton

Salim I Yovuz (1477-1520.20.9) - Usmonli turk imperiyasi sultoni Sulton Boyazid IIning oʻgʻli. 1512-yilning qishida yanicharlar yordamida otasidan taxtni tortib olgan. Salimning buyrugʻiga muvofiq, uning aka-ukalari, jiyanlari qatl etilgan. Shialikka qarshi kurash shiori ostida 1513-yil uning hukmiga binoan, saltanatda yashovchi 40—45 ming atrofidagi shialar qatl qilinadi. Bunday qirgʻindan asosiy maqsad Eron shohiga qarshi qilinishi rejalashtirilayotgan yurish oldidan Eron bilan chegaradosh viloyatlarni shialardan tozalash edi. Shoh Ismoil I Safaviy va sulton oʻrtasida Choldiron vodiysida 1514-yilning 23-avgustda sodir boʻlgan jangda har biri taxminan 120 ming askardan iborat 2 qoʻshin toʻqnashadi. Oʻt sochar qurol, yaʼni toʻp, zambarak va miltiqlar bilan qurollangan turk armiyasi Ismoil I qoʻshinini butunlay yakson etadi. Jang maydonida shohning 50 ming askari nobud boʻladi, qarorgohi toʻlaligicha turklar qoʻliga asir tushadi. Shoh poytaxti Tabrizda bir necha kun qoʻnim topgan S. 1 ulkan oʻlja bilan Istanbulga ravona boʻladi. Shundan soʻng C.I Jan.Sharqiy Anadoʻlu hamda Kurdistonni zabt etadi, Diyorbakir, Moʻsul, Mordin sh.lari unga taslim boʻladi. Oz fursat oʻtmasdan C.I Misr mamluklari tomon yoʻlga chiqadi. 1516 yilning 24 avg .da Marj Dobik maydonida turklarning turli kalibrdagi toʻplariga bardosh berolmagan mamluklarning 60 ming kishilik armiyasi tormor etiladi. Ushbu jangdan soʻng Halab, Aynteba (Ayntob) singari qator Shom sh.lari C.I ga boʻysundiriladi. 1516 yilning 28 avg .da Halabda juma namozida C.I ga "Ikki muqaddas masjid xodimi" faxriy unvoni beriladi. Mana shu kundan eʼtiboran Usmonli sultonlar xalifa deb nomlana boshlagan. 1516 yilning sent.da C.I butun Suriya hududini deyarli qarshiliksiz qoʻlga kiritadi, noyabr oxirida turk armiyasi Falastinni taslim etadi. 1516 yilning 25 dek.da mamluklarning yangi sultoni Tumanboy qoʻshinlari Sinon Yusuf posho qoʻmondonligidagi turklar tomonidan magʻlubiyatga uchratiladi. Bir oy oʻtgandan soʻng Ridoniyada boʻlgan hal qiluvchi jang Tumanboyning uzilkesil magʻlubiyati bilan yakunlanadi va sulton C.I Qohiraga kiradi. C.I qoʻliga tushgan soʻnggi mamluklar sultoni Tumanboy 1517 yilning 13 aprelda osib oʻldiriladi. 1521—22 yillarda Suriya va Misr Usmoniylar saltanatining bir kismiga, yaʼni oʻlkasiga aylantiriladi. 1516 y. Shim. Afrikaning yirik porti hisoblangan Jazoir va uning atrofidagi yerlar turklar tasarrufiga kiritiladi. Natijada turklarga tegishli yurtlar qatoridan Bolqon, Jan.Sharqiy Anadoʻlu, Arabiston hamda Shim. Afrika yerlari oʻrin oladi. Vengriya chegaralari hamda Adriatika dengizidan Fors koʻrfazigacha boʻlgan hududlardan oʻtuvchi savdo yoʻllari bevosita turklar nazoratiga kiradi. 1519 y. jaloliylar qoʻzgʻolonini bostirgan. Misrda mamluklar davlatining tugatilishi, Eronning sezilarli darajada kuchsizlanishi, sulton C.I oʻz nigohini takror Yevropaga qaratish imkonini berdi. 1520 y. C.I yangi bosqinchilik yurishlariga (Rodos va Hindistonga) tayyorgarlik chogʻida 43 yoshida vafot etadi.

Adabiyot[tahrir]

  • Petrosyan Yu. A., Osmanskaya imperiya. Mogushestvo i gibel, M., 1990; Ivanov N. A., Osmanskoye zavoyevaniye arabskix stran (1516—74), M., 1384; Kniga zakonov sultana Selima 1, M., 1969.

Hamidulla Dadaboyev.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil