Qipchoqlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Qipchoqlarturkiy koʻchmanchi xalq. Qipchoqlar etnos sifatida VIII-asrda markaziy va sharqiy Qozogʻistonda tashkil topgan. Bu yerlarda koʻchmanchilik qilib yurgan qangʻar,kimoq,qirgʻiz xalqlari Oltoydan kelgan sir-qipchoqlar tomonidan birlashtiriladi va ularga o'z otini berishadi.

Qipchoqlar (rus manbalarida — polovetslar, Vizantiya manbalarida — kumanlar) — turkiy xalqlarning eng yirik qabilalaridan biri; oʻzbek xalqi etnik tarkibidagi asosiy komponentlardan biri. Q. nafaqat oʻzbek xalqi entogenezida, balki qator boshqa turkiy xalqlar — qozoqlar, qirgizlar, qoraqalpoqlar, turkmanlar, tatarlar, boshqirdlar, oltoyliklar va Shim.

Kavkazdagi ayrim xalqlar (noʻgʻoylar, qoʻmiqlar, qorachoylar va boshqalar) shakllanishida muhim rol oʻynagan. Q.ga xos etnik belgilar usmonli turklar, vengerlar va boshqa qator xalqlar tarkibida ham mavjud. q. mil. av. 3-asr — mil. 4-asrda Shim.-Gʻarbiy Oltoyda yashaganlar. Q.ning ilk ajdodlaridan bir qismi 6-asrda Gʻarbiy Oltoydan chiqib, hozirgi Moʻgʻuliston va Tuva yerlariga kelib oʻrnashadilar. 2-qismi esa Irtish daryosi yaqinidagi dashtlarga koʻchib oʻtib, kimaklarga tobe boʻlgan. 8—12-asrlarga kelib Q. Dashti Qipchoq choʻllarida yashagan paytlarida ularning tarkibiga til jihatdan qarindosh boʻlgan koʻplab etnik guruhlar kelib qoʻshilgan. 8—9-asrlarda Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning siyosiy va etnik xaritasida jiddiy oʻzgarishlar yuz bergan. 10-asrning oxiri — 11-asr boshlarida gʻarbiy qipchoqlar, kimaklar Markaziy va Gʻarbiy Qozogʻiston hududidagi boshqa qabilalarni hamda Uralboʻyi va Volganing oʻrta oqimidagi turkiylashgan ugor-fin qabilalarini ham oʻzlarining tarkibiga kiritganlar. Shunday qilib, gʻarbiy qipchoqlar 11-asrda Ural va Volganing oʻrta oqimida yashovchi yirik etnosiyosiy uyushmaga aylandi. 13 —14-asrlarda Dashti Qipchoqdan koʻplab qipchoq qabila va urugʻlarining koʻchib ketishlariga qaramay qipchoqlarning asosiy qismi bu yerda qolib, Oltin Urda aholisining asosiy qismini tashkil qilgan. Ular madaniy taraqqiyoti darajasiga koʻra oʻzlarining hukmdorlari hisoblangan moʻgʻullardan yuqori darajada boʻlgan. Oltin Oʻrda xonlarining boshqaruv tizimida qipchoq-oʻguz lahjasiga asoslangan adabiy til yetakchi mavqeni egallar edi.

15-asrning 1-yarmi—16-asrda koʻplab turkiy xalqlar singari gʻarbiy qipchoqlarning asosiy qismi noʻgʻaylar uyushmasi tarkibiga kirgan.

Q.ning Movarounnahr madaniy mintaqalariga yalpi koʻchib kelishi Shayboniyxon davrida 16-asrda va keyinchalik 17-asrda ashtarxoniylar davrida yuz bergan. Shuningdek, Q. 16-asrning 2-yarmi — 18-asr ning boshlarida, jungʻarlarning Qozogʻistonning jan. hududlariga bostirib kirishi jarayonida ham Zarafshon vohasi va Fargʻona vodiysiga koʻchib kelganlar. Qoraqalpoqlar, qozoqlar bilan birga Q.ning Oʻrta Osiyo hududlariga kirib kelishi 2 yoʻnalishda boʻlib, ularning bir qismi Sirdaryoning yuqori oqimi boʻylab Toshkent vohasi va Mirzachoʻl zonalarida joylashgan. Q.ning ikkinchi qismi esa Oʻrta Zarafshon boʻylab ketgan. 18-asrning 20—30-yillarida Q. Shim. Fargʻonaning togʻ oldi mintaqalariga kelib oʻrnashganlar. Faqatgina maʼlum miqdordagi Q.gina Toshkent vohasida qolgan. Bu davrda q. 4 ta asosiy guruhga: qora qipchoq, sariq qipchoq, xitoy qipchoq va qulon qipchoqlarga boʻlingan. Ularning har biri, oʻz navbatida, mayda guruhlarga boʻlingan. Q.ning ayrim guruhlari 20-asrboshlarigacha oʻzlarining urugʻ-qabilaviy boʻlinishlarini saqlab qolganlar.

Q 20-asr boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, oʻzlari uchun anʼanaviy boʻlgan chorvachilikni dehqonchilik bilan qoʻshib olib borganlar.

Statistik materiallardan Q.ning oʻzbek va qirgʻizlar bilan qoʻshilib ketishi 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida ancha jadal kechganligi maʼlum. Mas, agar 19-asrning 90-yillarida Fargʻona vodiysidagi Q. soni 70 ming nafarga, 1917 yilga kelib, 44 ming nafarga teng boʻlsa, 1926 yilga kelib esa ularning vodiydagi soni 33,6 ming nafarga tushib qolgan.

Fargʻona Q.ining asosiy qismi Andijon uyezdida, Andijonsoy, Norin daryosining quyi qismi, Moylisuv va Qoradaryo atrofidagi qishloqlarda yashagan. Ularning maʼlum qismi Namangan uyezdi Kosonsoy, Sumsar, Chodak, Podsho-Ota, Norin, Gʻova kabi daryo va soy qavzalarida hamda Yangiariq kanali atrofidagi manzilgohlarda joylashgan. Fargʻona uyezdi hududidagi Shahonsoy va Aravonsoy, Qoʻqon uyezdidagi Soʻx va Isfara daryosi oʻzanlarida ham bir necha qipchoq qishloqlari mavjud boʻlgan.

19—20-asr boshlarida vodiy hududida yashayotgan Q. K.Sh. Shoniyozovning fikricha, 4 ta katta guruhga boʻlingan. Bular - q. (yoki toza qipchoqlar), qirgʻizqipchoqlar, xitoy-qipchoqlar va sartqipchoqlar. Oʻz navbatida, yuqorida saiab oʻtilgan qipchoq guruhlari bir qancha urugʻlarga boʻlinganlar. Qoʻgʻay, bugʻoch, kumushoy, oʻlmas, yashiq, jaydoq, puchugʻoy, elatan, boʻgʻoz, ogʻim, toz, sirmoq, yettiqashqa, qutluqsaid, cherek, koʻkmoʻyin, toʻrtaygʻir (yoki 4 ogʻayni), toʻrttoy, tovuldi, changʻroqchi, chiyal, koʻlon, oqboʻyra, qorabovur, boshqirt, tikan, qoratikan, sari-qipchoq, qoramoyun kabi urugʻlari Fargʻona vodiysida qayd etilgan.

Q.ning koʻpchiligi asta-sekin oʻtroqlashib, dehqonchilik b-p shugʻullangan. Ayrim guruhlari 20-asr boshlarigacha yarim oʻtroq holda yashab, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlganlar. 20-asrning 1-choragida Oʻzbekiston chegarasida yashovchi Q.ning umumiy soni 127 ming kishi boʻlib, shundan 52 ming kishi Zarafshon vodiysida, 42,2 ming kishi Fargʻona vodiysida yashagan. Toshkent, Qashqadaryo, Surxondaryo va Xorazm vohalarida ham Q.ning ayrim guruhlari boʻlgan.

Adabiyot[tahrir]

  • Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarasni, T., 2001; Shaniyazov K., Ketnicheskoy istorii uzbekskogo naroda T„ 1974.

Adhamjon Ashirov.

Qipchoq dashti Dnepropetrovsk.
Dasht arxitikturasi "Bolbonlar" Lugansk(Ukraina)

Atamasi[tahrir]

Eramizdan oldingi 201-yilda tilga olingan "kyueshe" yoki "tsuyueshe" atamalari koʻpchilik qipchoqshunoslar tomonidan qipchoqlar haqida yozma tilga olingan birinchi manba deb eʼtirof etiladi.

Ularning kuchayishi XI-asrga kelib, oʻgʻuzlar va xazarlarning kuchsizlanishi tufayli tezkor tus oladi. Qipchoqlar serhosil yerlarga koʻcha boshlashadi va shu sababli pecheneglar va oʻgʻuzlar bilan to'qnashuv ro'y beradi. Bu qabilalarni bo'ysundirgan qipchoqlar, Volga daryosini kechib o'tishadi va Dunaygacha yetib borishadi. Shunday qilib, qipchoqlar Boykoʻldan Dunaygacha tortilgan Buyuk dashtning yakka hokimiga aylanib olishadi va tarixga Dashti qipchoq degan nomni kiritishadi. Qipchoqlar Xorazm armiyasining eng sara askarlari bo'lishgan. Osiyoda eng zo'r harbiylar hisoblanishardilar. Qipchoq yo'llanma askarlari Muqaddas Yerni nasroniylardan himoya qilishadi.

Moʻgʻillar Dashti qipchoqni bosib olishganidan keyin, ular Oltin Oʻrdaning asosiy kuchiga aylanishadi. Gʻarbiy qipchoqlar Majyoriston va Rumga ketishadi.

Qipchoq shaharlari[tahrir]

Qipchoqlar faqat ko'chmanchi bo'lishmagan balki, o'troq aholi ham bo'lishgan. Ular egalik qilgan yerlarda bir qancha yirik kentlar bo'lgan: Sigʻnoq, Jent, Barchinlikent, Qangʻlikent , Saksin, Sharuxan.