Alanlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Alanlar – mil. 2–9-asrlarda Quyi Volga bo‘yi, Janubiy Uraloldi, Don bo‘yi, Shimoliy Kaspiy bo‘yi (Dneprgacha) mintaqalarda yashagan kabilalar; sar-matlarnipt avlodi. O‘zlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya manbalarida alanlar, gruzin manbalarida oslar, rus yodnomalarida yaslar deb ataladilar. Mil. av. 2-asrdan roksolanlar nomi bilan ma’lum. Hind-yevropa til oilasining eron tarmog‘iga mansub tilda so‘zlashgan. A.ning asosiy xo‘jaligi chorvachilik va qisman dehqonchilik bo‘lib, keyinchalik hunarmandchilik, kulolchilik, zargarlik va metallurgiya taraqqiy etadi. A. ijtimoiy hayotida qabila boshliqlari muhim o‘rin tutgan. A. 4-asrda (372) gunnlar va 6-asrda avarlar tomonidan qattiq zarbaga uchraydilar. Ularning bir qismi xalqlarning buyuk ko‘chishida ishtirok etib G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Afrikaga borib o‘rnashadi. U yerda A. vandallar bilan birgalikda 6-asr o‘rtasigacha mavjud bo‘lgan davlat barpo etganlar. Dog‘istondan Kuban bo‘yigacha A. yashagan hudud 7–10-asrlarda Xazar xoqoni ta-sarrufida bo‘lgan. Bu davrda A. Xazar xoqonligi, Vizantiya va Arab xalifali-giga qarshi kurashdilar. 10–12-asrlarda A.ning ilk davlati tuziladi. Shu davrda A.da yunon alifbosi asosida yozuv vu-judga keladi. 1238–39 ylarda mo‘g‘ullar A.ga qaqshatqich zarba berib Kavkazoldi tekisliklarini egallaydilar. Omon qolgan A. Markaziy Kavkaz tog‘lari va Kavkazorti (Jan. Osetiya)ga ketadilar va u yerdagi mahalliy Kavkaz aholisi bilan qo‘shilib ketganlar. A. qabilalari o‘rtasida 7-asrda xristian dini, 14-asrda islom dini tarqaladi. A. osetin xalqining bevosita ajdodi bo‘lib, ular Shimoliy Kavkazning mahalliy aholisi et-nogenezida hamda madaniyatining vujudga kelishida muhim rol o‘ynagan.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil