Komoros

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Komoros Federativ Islom Respublikasi
Union des Comores
Udzima wa Komori
اتحاد القمر
Komoros davlat bayrogʻi   Komoros davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Unité, Justice, Progrès
(Fransuzcha: Unity, justice, progress)
Madhiya: Udzima wa ya Masiwa
(The Union of the Great Islands)
Komoros Xaritasi
Poytaxt Moroni
Rasmiy til(lar) Komoro tili
Arab tili
Fransuz tili
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Ahmed Abdallah Sambi
Mustaqillik   Fransiyadan
 •  Sana   6 iyul 1975
Maydon  
 • Butun 2,170 km² (178-)
 • Suv (%) <1
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 671,247 (163- oʻrin)
 • Zichlik 309/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$441 mil. (207-)
 • Jon boshiga AQSh$657
Pul birligi Comoro Franc (KMF)
Vaqt Mintaqasi (UTC+3)
 • Yoz (DST) (UTC+3)
Qisqartma CN
Internet domen .km
Telefon prefiksi +269

Komoros (Comoros Federativ Islom Respublikasi) poytaxti — Moroni shahri. BMT aʼzosi

Qamar Orollari Ittifoqi (arab. qamar — oy) — Hind okeanidagi Qamar o.larida joylashgan davlat. Qamar o.lari tarkibiga Ngazija (avvalgi nomi GrandKomar), Nzvani (avvalgi nomi Anjuan), Mvali (avvalgi nomi Moxeli), Maore (avvalgi nomi Mayotta) o.lari va bir qancha mayda orollar kiradi. Maydoni 2,170 ming km2. Aholisi 614,3 ming kishi (2002). Maʼmuriy jihatdan 4 okrugga boʻlinadi. Poytaxti — Moroni shahri.

Davlat tuzumi. Q.O. — federal respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 2001 yil 23 dek.da qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident, u umumiy toʻgʻri ovoz berish yoʻli bilan 4 yil muddatga saylanadi, hukumatga ham boshchilik qiladi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament (ittifoq assambleyasi), ijroiya hokimiyatni prezident boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.

Tabiati. Orollar vulkanlardan hosil boʻlgan, marjon qoyalar bilan oʻralgan. Harakatdagi vulkanlar bor. Balandligi 2560 m gacha (Ngazija o.dagi Qargala vulkani, mamlakatning eng yuqori nuqtasi). Iqlimi tropik, issiqva sernam. Sohilda oʻrtacha temperatura 23—28°, togʻlarda 18° ga yaqin. Yillik yogʻin 1100– 3000 mm. Togʻ yon bagʻirlarida qalin tropik oʻrmonlar, togʻ etaklarida savanna va butazorlar bor.

Aholisining 95% qamarlar yoki antaloatra xalqi. Ular arablarning malagasilar va Sharqiy Afrika sohilidagi xalklar bilan chatishuvi natijasida hosil boʻlgan. Bundan tashqari, bantu tillaridan birida soʻzlashuvchi makualar hamda arab, malagasi va fransuzlar ham yashaydi. Hindiston va Pokistondan borib qolganlar ham bor. Rasmiy tillar — qamar, fransuz va arab tillari. Aholisi, asosan, qamar tilida soʻzlashadi. Qamarlarning aksariyati islom dinining sunniy mazhabida. Aholining 75% ga yaqini sohil boʻyidagi tekisliklarda va togʻ yon bagʻirlarida istiqomat qiladi. Asosiy shaharlari — Moroni, Mutsamudu, Fomboni.

Tarixi. 15—19-asrlarda orollarda musulmon sultonlari hukmronlik qilgan. Orollarga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1598 yilda gollandlar borgan. 19-asrda Fransiya bu orollarni bosib olib, mustamlakaga aylantirgan. 1946 yil Q.O. Fransiyaning Madagaskar mustamlakasi tarkibidan mustaqil maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan. 1961 yilda Fransiyaning "dengiz orti \ududi"; 1968 yil da ichki oʻzinioʻzi boshqaruv maqomini oldi. 1975 yil 6 iyulda Q.O. deputatlar palatasi oʻz tashabbusi bilan mamlakatni mustaqil deb eʼlon qildi. 1978 yil 1 oktyabrgacha mamlakat Q.O. Respublikasi, soʻngra Q.O. Federal Islom Respublikasi deb ataddi; 2002 yildan hozirgi nomda. 1999 yil 30 aprelda polkovnik Azali Assumani rahbarligidagi harbiy toʻntarish natijasida prezident Tojiddin bin Said Massunde hokimiyatdan chetlashtirildi, 1996 yilgi konstitutsiya bekor qilindi, barcha davlat muassasalari tarqatib yuborildi. Muvaqqat konstitutsiya amal qila boshladi. 1999 yil 6 mayda Azali Assumani oʻzini prezident deb eʼlon qildi. Q.O. — 1975 yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 6 iyul — Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1975).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari. Yangilanish va demokratik harakat partiyasi, 1990 yilda tuzilgan; Taraqqiyot uchun milliy birlashma partiyasi, 1996 yilda tashkil etilgan; Demokratiya va taraqqiyot uchun harakat partiyasi. Q.O. muxtor kasaba uyushmalari ittifoqi, 1996 yil tuzilgan.

Xoʻjaligi. Q.O. qoloqagrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosini eksportga ixtisoslashtirilgan qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Yalpi ichki mahsulotda qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi va baliq ovlash ulushi 40%, sanoatniki 14%, xizmat koʻrsatish tarmogʻiniki 46%. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari: vanil, chinnigul, ilang-ilang (gulidan essensiya va parfyumeriya sanoati uchun moy olinadigan da; raxt), kokos palmasi, dolchin, kofe. Ichki ehtiyoj uchun sholi, makkajoʻxori, maniok, yams, batat, shakarqamish, banan yetishtiriladi. Qoramol, echki va qoʻy boqiladi, baliq ovlanadi. Urmonlarda yogʻoch tayyorlanadi. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotini qayta ishlash, sovun, spirtsiz ichimliklar, roʻzgʻor asboblari ishlab chiqaruvchi korxonalaridan iborat. Putssolan (yoʻl qurish va sement ishlab chiqarish uchun kerakli xom ashyo) qazib olinadi. Yiliga 31 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Hunarmandchilik (teri, yogʻochni qayta ishlash, savat toʻqish) keng yoyilgan. Avtomobil yoʻllari uz. — 875 km (76% qattiqqoplamali). Asosiy dengiz porti — Mutsamudu shahri Chetga vanil (eksport boʻyicha dunyoda 2-oʻrinda), essensiya, chinnigul, kokos palmasi yongʻogʻi va magʻzi chiqaradi, chetdan neft mahsulotlari, oziq-ovqat, mashinauskuna oladi. Tashqi savdoda Fransiya, AQSH, Germaniya, Madagaskar bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — qamar franki.

Maorifi. Mustaqillik eʼlon qilinishi arafasida (1975) 6 yoshdan 15 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy etilgan edi, ammo bu ish amalga oshmadi. Davlat maktablari bilan bir qatorda musulmon ruhoniylariga qarashli diniy maktablar ham boʻlgan. Darslar fransuz tilida, diniy maktablarda arab tilida oʻtilgan. Mamlakat mustaqillikka erishgandan keyin bolalar 4 yoshdan madrasaga qatnab, 2 yilda davomida Qurʼonni oʻrgana boshlaydilar. Boshlangʻich maktab 6 yillik, toʻliqsiz oʻrta maktab 4 yillik, toʻliq oʻrta maktab (litsey) 7 yillik. Mahalliy tilda oʻqitish joriy etilgan.

Anʼanaviy boshlangʻich diniy maktablarda arab alifbosidan tashqari, qishloq xoʻjaligi bilimlari va gigiyena oʻrgatiladi. Kasbhunar taʼlimi boshlangʻich maktab negizida amalga oshiriladi. Ped. bilim yurtlarida oʻqituvchilar tayyorlanadi. Oliy oʻquv yurtlari yoʻq. Yoshlar oliy taʼlimni xorijda oladilar.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. Mamlakatda "AlVatvon" ("Vatan") hukumat haftalik gaz. (1985 yildan), fransuz tilida haftalik "Qamar Orollari gazetasi" chiqadi. Qamar matbuot agentligi hamda 1975 yilda tashkil etilgan va hukumat tomonidan nazorat qilinadigan Qamar radiosi faoliyat yuritadi.