Brassica nigra

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Brassica nigra
Brassica nigra - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-170.jpg
Ilmiy tasniflash
O‘simliklar
Yuksak oʻsimliklar
Gulli oʻsimliklar
Ikki urugʻpallalilar
Rosids
Brassicales
Brassicaceae
Brassica
B. nigra
Binar nomi
Brassica nigra

Brassica nigra yoki qora xantal, odatda ziravor sifatida ishlatiladigan toʻq jigarrangdan qora ranggacha boʻlgan urugʻlari uchun yetishtiriladigan yillik oʻsimlik. Uning vatani Shimoliy Afrikaning tropik mintaqalari, Tevropaning moʻtadil mintaqalari va Osiyoning baʼzi hududlari.

Tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Saarbrükendagi qora xantal oʻsimliklari.
Jardin des Plantes de Parijdagi qora xantal mevalari.
Qora xantal urugʻlari

O‘simlik tik oʻsadi, katta poyali barglari bor. Uning bo‘yi 1.2 m (3 ft 11 in) gacha yetishi mumkin[1][2][3]. U yozda, may oyidan (Buyuk Britaniyada) gullaydi. Gullarning toʻrtta sariq gulbarglari bor, gulbarg gulkosachabargdan ikki baravar uzun. Har bir poyaning tepasida taxminan to‘rtta gul bo‘lib, poya atrofida halqa hosil qilib joylashgan. Keyinchalik, oʻsimlik toʻrtta dumaloq urugʻni oʻz ichiga olgan uzun urug‘ poyalarini hosil qiladi[1].

Taksonomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu tur rasman Karl Kox tomonidan 1833-yilda „Deutschl. Fl.“ (yoki Deutschlands Flora) asarining 713-betida tavsiflangan[4][5].

Lotincha binar nomi nigra qora soʻzidan olingan[6][7]. Bu nom qora urugʻlar bilan bogʻliq[1].

Tarqalishi va yashash joyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uning vatani Shimoliy Afrikaning tropik mintaqalari, Yevropaning moʻtadil mintaqalari va Osiyoning baʼzi qismlari[8].

Diapazon[tahrir | manbasini tahrirlash]

U Shimoliy Afrikada, Jazoir, Misr, Eritreya, Liviya, Efiopiya, Marokash va Tunisda uchraydi. Osiyoda Afgʻoniston, Armaniston, Kavkaz, Xitoy (Gansu, Jiangsu, Tsinxay, Shinjon va Sizang viloyatlarida), Kipr, Hindiston, Eron, Iroq, Isroil, Qozogʻiston, Livan, Suriya va Turkiyada uchraydi. Sharqiy Yeropada Belarus, Moldova va Ukrainada tarqalgan. Oʻrta Yevropada Avstriya, Belgiya, Chexiya, Germaniya, Vengriya, Niderlandiya, Polsha, Slovakiya va Shveytsariyada oʻsadi. Shimoliy Yevropada, Irlandiyada va Buyuk Britaniyada uchraydi. Janubi-sharqiy Yevropada, Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Bolgariya, Xorvatiya, Gretsiya, Italiya, Chernogoriya, Shimoliy Makedoniya, Ruminiya, Serbiya va Sloveniya, Janubi-gʻarbiy YevropadaFransiya va Ispaniyada tarqalgan[8].

U Shimoliy Amerikaning Tinch okeani sohillariga kiritilgan va invaziv tur hisoblanadi[9][10].

Foydalanish[tahrir | manbasini tahrirlash]

2000 yildan koʻproq vaqt oldin oʻsimlik ziravor sifatida ishlatilgan; Bu haqda miloddan avvalgi I asrda Rimlik olim Kolumella eslatib oʻtgan. Oʻsimlik barglar sirka bilan tuzlangan. XIII asrda Fransiyada urugʻlar maydalangan holatda ishlatilgan. Ular achitilmagan uzum sharbati (must) bilan aralashtirib, „moût-ardent“ („yonib turgan shoʻr“) tayyorlashgan[1].

Ziravorlar odatda oʻsimlikning maydalangan urugʻlaridan tayyorlanadi, urugʻlik qobigʻi olib tashlanadi. Kichik urugʻlari qattiq va rangi toʻq jigarrangdan qora ranggacha oʻzgaradi. Ular deyarli xushboʻy hidga ega emas. Urugʻlar odatda hind oshxonasida[11], rai sifatida tanilgan korida ishlatiladi[12]. Urugʻlar issiq yogʻga tashlanadi, shundan soʻng ular oʻziga xos yongʻoq taʼmini chiqaradi. Urugʻlarda koʻp miqdorda yogʻlar, asosan olein kislotasi mavjud[13]. Bu yogʻ koʻpincha Hindistonda taom pishirish uchun ishlatiladi, u yerda bunday yog‘ni „sarson ka tel“ deb ataladi[14].

Yosh barglari, kurtaklari va gullarni iste‘mol qilish mumkin[3]. Efiopiyada kurtaklari va barglari pishirilgan holda isteʼmol qilinadi va urugʻlar ziravor sifatida ishlatiladi.

Qora xantal, xantal urugʻi haqidagi masalda Iso tilga olgan urugʻ deb hisoblanadi[15].

1950-yillardan boshlab qora xantal mashhurlikda jigarrang xantaldan ortda qoldi, chunki jigarrang xantalning baʼzi navlarida mexanik ravishda samaraliroq yigʻib olinadigan urugʻlar mavjud.

Xalq tabobati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Buyuk Britaniyada oʻsimlik shamollash bilan ogʻrigan odamlarga yordam beradigan „issiq xantal vannalari“ ni tayyorlash uchun ishlatilgan[1]. Asal bilan aralashtirilgan oʻsimlikning maydalangan urugʻlari Sharqiy Yevropada yoʻtalni bostiruvchi dori sifatida keng qoʻllaniladi. Mushaklar ogʻrigʻiga yordam berish uchun xantal moyi ham ishlatilishi mumkin[1].

Shunga oʻxshash oʻsimliklar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻxshash umumiy nomlarga qaramay, qora xantal va oq xantal (xantal turkumi) bir-biri bilan chambarchas bogʻliq emas.

Brassica nigra dalasi

B. nigra koʻp yillik oʻsimlik boʻlgan Hirschfeldia incana yoki hoary xantalga (sobiq Brassica geniculata) oʻxshab ketadi.

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Reader's Digest Field Guide to the Wild Flowers of Britain. Reader's Digest, 1981 — 41 bet. ISBN 9780276002175. 
  2. New England Botany
  3. 3,0 3,1 Elias, Thomas S.. Edible Wild Plants: A North American Field Guide to Over 200 Natural Foods. New York: Sterling [1982], 2009 — 100 bet. ISBN 978-1-4027-6715-9. OCLC 244766414. 
  4. „Brassica nigra (L.) K.Koch is an accepted name“. theplantlist.org (23-mart 2012-yil). Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  5. „Brassicaceae Brassica nigra (L.) W.D.J.Koch“. ipni.org. Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  6. Allen J. Coombes The A to Z of Plant Names: A Quick Reference Guide to 4000 Garden Plants Google Booksda
  7. D. Gledhill The Names of Plants Google Booksda
  8. 8,0 8,1 „Taxon: Brassica nigra (L.) W. D. J. Koch“. ars-grin.gov. Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  9. Panzar, Javier. „This super bloom is pretty dangerous: Invasive mustard is fuel for the next fire“. Los Angeles Times (25-aprel 2019-yil). Qaraldi: 25-aprel 2019-yil.
  10. „black mustard Brassica nigra“. Early Detection & Distribution Mapping System. The University of Georgia - Center for Invasive Species and Ecosystem Health. Qaraldi: 25-aprel 2019-yil.
  11. O'Sullivan, Eve. „How to cook with mustard seeds“. The Guardian (17-fevral 2014-yil). Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  12. „Mustard Seeds / Rai / Sarson“. food-india.com. Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  13. Mejia-Garibay, B.; Palou, E.; Guerrero-Beltrán, J. A.; López-Malo, A. (June 2015). "Physical and antioxidant characteristics of black (Brassica nigra) and yellow mustard (Brassica alba) seeds and their products". Archivos Latinoamericanos de Nutrición 65 (2): 128–35. PMID 26817385. 
  14. Borah, Plavaneeta. „8 Incredible Mustard Oil Benefits That Make It So Popular“. ndtv.com (30-noyabr 2016-yil). Qaraldi: 9-noyabr 2017-yil.
  15. Post, George Edward (1900). "Mustard". in James Hastings. A Dictionary of the Bible. http://www.odu.edu/~lmusselm/post/dictionary/hastings_dic/pages/mustard.shtml.