Qalbaki pul

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Qalbaki pul — bu davlat yoki hukumatning qonuniy ruxsatisiz, odatda ataylab shu valyutaga taqlid qilish va uni oluvchini aldash maqsadida ishlab chiqarilgan pul birligi. Qalbaki pul ishlab chiqarish yoki undan foydalanish firibgarlik yoki qalbakilashtirishning bir turi boʻlib, noqonuniy hisoblanadi. Pulni deyarli oʻzi kabi qalbakilashtirish biznesi qadimgi Lidiya tangalarining qoplangan nusxalari (Fourrées nomi bilan tanilgan) topilishi bilan boshlangan, ular Gʻarb tangalarining dastlabki namunalaridan biri hisoblanadi[1]. Qogʻoz pullar muomalaga kiritilgunga qadar qalbakilashtirishning eng keng tarqalgan usuli oddiy metallarni sof oltin yoki kumush bilan aralashtirishdan iborat edi. Qalbakilashtirishning yana bir koʻrinishi — qalbaki koʻrsatmalarga javoban qonuniy printerlar tomonidan hujjatlarni ishlab chiqarish.  Ikkinchi jahon urushi paytida natsistlar ingliz funtlari va amerika dollarlarini qalbakilashtirishgan. Bugungi kunda baʼzi eng yaxshi qalbaki banknotlar yuqori sifati va haqiqiy AQSh dollariga taqlid qilgani uchun Superdollar deb ataladi. 2002-yilda pul birligi sotuvga chiqarilgandan beri yevro banknotlari va tangalarining sezilarli darajada qalbakilashtirilishi kuzatildi, ammo bu AQSh dollaridan ancha kam sodir boʻldi[2].

Qalbaki 100 dollarlik banknot, 1974-yil deb yozilgan, lekin bu keyinroq yasalgan. Har ikki tomonda „Contrefacon“ (qalbaki) yozuvi bilan muhrlangan. U Britaniya muzeyida, Londonda namoyish etiladi

Qalbaki pullarning jamiyatga olib keladigan baʼzi yomon taʼsirlari orasida[3][4] haqiqiy pul qiymatining pasayishi va iqtisodiyotda koʻproq pul aylanishi tufayli narxlarning oshishi (inflyatsiya) — pul massasining ruxsatsiz sunʼiy oʻsishi, qogʻoz pullarning maqbulligining pasayishi va yoʻqolishi keltiriladi; Banklar tomonidan aniqlangan qalbaki pullar, hatto ular musodara qilingan taqdirda ham, savdogarlar tomonidan toʻliq qaytarilmagan. Anʼanaga koʻra, qalbaki pullarga qarshi kurash chora-tadbirlari, jumladan, veksellarda bosib chiqarilgan naqshli oʻziga xos bezaklarni oʻz ichiga oladi, bu esa hatto mutaxassis boʻlmaganlarga qalbakilikni osongina aniqlash imkonini beradi. Tangalarda qimmatbaho metallarning hech biri qirib olinmaganligini koʻrsatish uchun frezalangan yoki qamishlangan (parallel oluklar bilan belgilangan) qirralar qoʻllaniladi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qalbaki pul ishlab chiqarish tarix davomida yetarlicha keng tarqalgan va u „dunyodagi ikkinchi eng qadimgi kasb“ deb nomlangan[5][6]. Miloddan avvalgi 600-yillarda Lidiya hududida pul yasash boshlangan. Qogʻoz pullar paydo boʻlgunga qadar qalbakilashtirishning eng keng tarqalgan usuli oddiy metallarni sof oltin yoki kumush bilan aralashtirishdan iborat edi. Keng tarqalgan amaliyot tanga chetlarini „qirqish“ edi. Shu tarzda yigʻilgan qimmatbaho metallar qalbaki tangalar ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin edi. Fourrée — qalbaki tangalarning qadimiy turi boʻlib, uning asosiy metall yadrosi oʻzining qattiq metall hamkasbiga oʻxshab qimmatbaho metall bilan qoplangan.

13-asrda Xitoyda qogʻoz pullar paydo boʻlganida, tut daraxtining yogʻochlari pul ishlab chiqarish uchun ishlatilgan. Bu paytda qogʻoz pullarni yasashni nazorat qilish uchun tut oʻrmonlari atrofida qoʻriqchilar joylashtirildi, qalbaki pul sotuvchilar esa oʻlim bilan jazolandi[7].

13-asrda Mastro Adamo Dante Aligyeri tomonidan Florensiya fiorinosining qalbaki sifatida tilga olingan va osish hukmi asosida oʻlim bilan jazolangan. Ingliz er-xotin Thomas va Anne Rogers 1690-yil 15-oktyabrda „40 kumush tangani qirqish“ uchun sudlangan. Thomas Rogers osilgan va chorak boʻlakka boʻlingan, Anne Rogers esa tiriklayin yoqib yuborilgan. Maʼlumot beruvchi tomonidan taqdim etilgan dalillar asosida 1770-yilda osib oʻldirilgan ingliz pul ustalarining soʻnggi „qiroli“ Devid Hartley hibsga olindi. Jazoning oʻta ogʻir shakllari oddiy jinoyat uchun emas, balki davlatga yoki tojga xiyonat qilganlik uchun qoʻllanilgan. XVIII asr oxiri va XIX asrning boshlarida Londonga kelgan irlandiyalik muhojirlar koʻproq qalbaki pullarni sarflash (sotish) bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirgan, mahalliy aholi esa valyuta jinoyatlarining xavfsizroq va foydaliroq shakllarida qatnashish ehtimoli koʻproq boʻlgan. Ular orasiga qalbaki pul ishlab chiqarish va uni ulgurji sotish kiradi[8].

Shunga oʻxshab, Amerikada Benjamin Franklin va boshqalar tomonidan chop etilgan mustamlaka qogʻoz pullari koʻpincha „qalbaki qilish — oʻlimdir“ iborasini oʻz ichiga oladi[9]. Bunday qattiq jazolar ortidagi nazariya shundan iborat ediki, qalbaki valyutani yasash qobiliyatiga ega boʻlgan kishi davlat xavfsizligiga tahdid hisoblanib, uni yoʻq qilish kerak edi. Yana bir tushuntirish shundan iboratki, odamlar ishonishi mumkin boʻlgan pulni chiqarish ham iqtisodiy majburiyat, ham (kerak boʻlganda) qirollik huquqi edi; demak, qalbakilashtirish qalbaki pul olgan shaxsga nisbatan emas, balki davlat yoki hukmdorning oʻziga qarshi ham jinoyat edi.

Millatlar qalbaki pul ishlab chiqarishdan urush vositasi sifatida foydalangan. Maqsad dushman iqtisodini qalbaki banknotlar bilan toʻldirish, pulning haqiqiy qiymatini pasaytirish boʻlgan. Buyuk Britaniya buni Amerika inqilobiy urushi paytida qitʼa dollari qiymatini pasaytirish uchun qildi. Inglizlar uchun qalbaki pul sotuvchilari „shovers“ nomi bilan mashhur boʻlib, ular qalbaki valyutani muomalaga „itarib yuborish“ qobiliyatiga ega edilar. Inqilobiy urush davrida inglizlar uchun eng mashhur ikki kishi David Farnsworth va John Blair edi. Ular hibsga olinganda 10 ming dollar qalbaki pul bilan ushlangan[10]. George Washington ularning ishiga shaxsiy qiziqish bildirgan va hatto qoʻshimcha maʼlumot olish uchun Farsworth hamda Blairni qiynoqqa solishni buyurgan. Oxir-oqibat ular jinoyatlari uchun osib oʻldirilgan[11].

Amerika fuqarolar urushi davrida Konfederatsiya shtatlari dollari Ittifoq tomonidagi shaxsiy manfaatlar tomonidan, koʻpincha Vashingtondagi Ittifoq hukumatining ruxsatisiz qalbakilashtirilgan. Konfederatsiyaning zamonaviy bosib chiqarish texnologiyasidan foydalanish imkoniyati cheklangan edi, shunday qilib Shimoliy tarafda ishlab chiqarilgan koʻplab qalbaki pullar noqonuniy yoʻllar bilan sotib olingan yuqori sifatli banknot qogʻozlaridek bosilgan. Natijada, qalbaki Janubiy taraf banknotlar koʻpincha haqiqiy Konfederatsiya pullari bilan solishtirganda sifat jihatidan teng yoki hatto undan yuqori sifatga ega ham boʻlgan.

1834-yilda Braziliyada Amerika bayroqlari tushirilgan bir nechta kemalardan AQShda ishlab chiqarilgan qalbaki mis tangalar tortib olindi. Bu amaliyot shu voqeadan keyin tugatiladi[12].

Qalbaki pul bilan bogʻliq voqealar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1000 rubllik kupyuradan boshqasiga kesilgan ikkita qoʻshimcha nolni yopishtirish orqali qilingan qoʻpol ravishda qalbakilashtirilgan 100 000 rus rubli kupyurasi. Yuqoridagi yakuniy nol yuqoridagi Bilet (banknot) soʻzi bilan qanday mos kelganligiga eʼtibor bering.

Qalbaki koʻrsatmalarga javoban qonuniy printerlar tomonidan hujjatlarni ishlab chiqarish qalbakilashtirish shaklidir. Bunga misol qilib, 1925-yildagi Portugaliya banknotlari inqirozini keltirish mumkin, Alves dos Reis tomonidan sodir etilgan firibgarlikka javoban Britaniyaning Waterlow va Sons banknot printerlari Portugaliya nominal yalpi ichki mahsulotining 0,88 % ekvivalentiga teng boʻlgan Banco de Portugal banknotlarini ishlab chiqargan va bu banknotlarda bir xil seriya raqamlari mavjud edi. Xuddi shunday, 1929-yilda Islandiya parlamenti Althingning ming yillik yubileyini nishonlash uchun pochta markalari chiqarilishi ishlab chiqarilishi kerak boʻlgan markalarning ruxsat etilgan qiymatidan oldin bosma buyurtmaga „1“ qoʻshilishi bilan buzilgan edi.

1925-dekabr oyida Gollandiyada uch kishi Vengriyada ishlab chiqarilgan 1000 franklik qalbaki fransuz banknotlarini tarqatishga urinish paytida hibsga olinganida, yuqori darajadagi janjal paydo boʻldi. Keyingi tergovlar venger va nemis millatchi doiralarida fitna keng qoʻllab-quvvatlanganligi, shu jumladan yuqori martabali harbiy va fuqarolik amaldorlarining homiyligi haqida dalillarni aniqladi. 1926-yil may oyida Budapeshtda fitnachilarning 24 nafari sud qilindi. Koʻpchilik yengil hukmlarni oldi. Bu ish 1929-yil aprel oyida qalbaki pul birligining oldini olish boʻyicha xalqaro konvensiyaning qabul qilinishiga olib keldi va Xalqaro jinoiy politsiya komissiyasining rolini rasmiylashtirdi[13][14].

Ikkinchi jahon urushi paytida natsistlar ittifoqchilarga qarshi shunga oʻxshash rejani (Bernhard operatsiyasi) amalga oshirishga harakat qilishdi. Natsistlar yahudiy rassomlarini Zaksenxauzen kontslageriga olib borib, ingliz funtlari va amerika dollarlarini qalbakilashtirishga majbur qilishgan. Qalbaki pullarning sifati juda yaxshi boʻlib, haqiqiy va qalbaki pullarni farqlash deyarli imkonsiz edi. Natsistlar qalbaki pullarni Britaniya ustidan rejalashtirilgan havodan tashlash orqali amalga oshira olmadilar, shuning uchun aksariyat banknotlar yoʻq qilindi va 1950-yillarga qadar qaytarib olinmadi[15].

Bugungi kunda eng yaxshi qalbaki banknotlar yuqori sifati va haqiqiy AQSh dollariga oʻxshashligi tufayli Superdollar deb ataladi. Bunday supernotlarning manbalari haqidagi fikrlar turlicha boʻlib, asosan, bunda Shimoliy Koreya AQSh rasmiylari tomonidan qattiq ayblanmoqda[16]. Hisob-kitoblarga koʻra, AQShning qalbaki pul birligi 10 000 dollar uchun 3 dollardan kamroq nisbatga toʻgʻri keladi, 100 000 dollar uchun 3 dollardan kam qalbaki pullarni aniqlash esa qiyin[17].

2002-yilda valyuta muomalaga kiritilganidan beri yevro banknotlari va tangalarini qalbakilashtirishda jadal oʻsish kuzatildi. 2003-yilda Yevropa Ittifoqi muomalasidan 551 287 dona qalbaki yevro kupyura va 26 191 dona qalbaki yevro tanga olib tashlandi. 2004-yilda fransuz politsiyasi ikkita laboratoriyadan umumiy qiymati taxminan 1,8 million yevro boʻlgan 10 hamda 20 yevrolik qalbaki banknotlarni musodara qildi va 145 000 kupyura muomalaga kirganini taxmin qildi. 

XXI asrning dastlabki yillarida Amerika Qoʻshma Shtatlari Maxfiy Xizmati qalbaki AQSh valyutalari miqdori sezilarli darajada qisqarganini qayd etdi, chunki qalbaki pul ishlab chiqaruvchilar eʼtiborini, asosan, yevroga qaratgan. 


2013-yil iyul oyida Avstraliyaning Melburn shahriga qalbaki 50 va 100 Avstraliya dollarlik banknotlar partiyasi chiqarilgan. 2013-yil 12-iyul holatiga koʻra, Heidelberg va Eppingning shimoliy chekkalari oʻrtasida 40 ta shundan holat yuzasidan xabar berilgan. Politsiya vakillari ommaviy axborot vositalaridagi xabarlarda valyuta kupyuralari qogʻozda bosilganini (Avstraliya 1988-yilda polimer banknotlarni taqdim etgan) va qogʻozni burish yoki yirtish orqali osongina aniqlash mumkinligini tushuntirdi. Politsiya shuningdek, 2013-yil iyun oyida Melburnning sharqiy va gʻarbiy chekkalarida qalbaki banknotlar musodara qilinganini ham aniqladi[18]. Avstraliya RBA maʼlumotlariga koʻra, 2014—2015-yillar davomida muomalada aniqlangan qalbaki 50 dollarlik valyutalar soni oʻtgan yilga nisbatan ikki baravar koʻpaygan va 33 000 dan ortiq qalbaki pullar muomaladan olib tashlangan. Rasmiylarning fikricha, bu hozirda Viktoriya va NSW shtatlarida koʻpayayotgan qalbaki valyutalar sonining bir qismidir[19]. 2016-yil 31-may kuni ACT politsiyasi soʻnggi oylarda Kanberra boʻylab aylanib yurgan qalbaki 50 dollarlik banknotlardan ehtiyot boʻlish haqida ogohlantirdi. Ofitserlar soʻnggi ikki oy ichida 35 dan ortiq korxonada 50 dollarlik qalbaki banknotlar bilan bogʻliq jinoyatlarda qatnashganlikda ayblangan holda chaqirilgan[20]. Avstraliya federal politsiyasi 16 465 dollarlik qalbaki valyuta kupyuralarini ishlab chiqarganlikda ayblanib, 1981-yildagi jinoyatlar (valyuta) toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq ikki shaxs hibsga olindi. Politsiyaning taʼkidlashicha, avstraliyalik banknotlarni qalbakilashtirish qiyin boʻlib, ular koʻplab xavfsizlik xususiyatlariga ega boʻlsa-da, odamlarni har safar naqd pul sarflaganlarida diqqatli boʻlishga chaqirishdi[21].

Jamiyatga taʼsiri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qalbaki pul belgisi va Xitoyning Yunnan provinsiyasi Kunming shahridagi lagʻmon doʻkonidan olingan qalbaki pullar namunalari.

Qalbaki pullarning jamiyatga salbiy taʼsirlaridan baʼzilari[3][4]:

1) Kompaniyalarga qalbaki narsalar uchun pul toʻlanmaydi. Bu kompaniyalarning sotib olish qobiliyatini yoʻqotishiga olib keldi[22]. Shunday qilib, real pul qiymatining pasayishi kuzatiladi.

2) Iqtisodiyotda koʻproq pul aylanishi tufayli narxlarning oshishi (inflyatsiya) — pul massasining ruxsatsiz sunʼiy oʻsishi yuz beradi. 

3) Pulning maqbulligining (qoniqarliligi) pasayishi — toʻlovchilar real pulni elektron oʻtkazmalar yoki boshqa valyutada toʻlashni (yoki hatto oltin kabi qimmatbaho metallarda toʻlashni) talab qilishlari mumkin. 

Shu bilan birga, qogʻoz pullar muomaladagi umumiy pulning kichik qismini tashkil etadigan mamlakatlarda pul birligini qalbakilashtirishning makroiqtisodiy oqibatlari unchalik katta boʻlmasligi mumkin. Biroq, valyutaga boʻlgan ishonchning pasayishi kabi mikroiqtisodiy taʼsirlar katta boʻlishi mumkin[23].

Qalbaki pullar ishlab chiqarishga qarshi choralar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tasdiqlangan banknot, 10 funt, Knaresborough Old Bank, 1800-yillar. Knaresborough qal’asining dekorativ ramkasi va tasviri, shuningdek, ushbu eslatmaning chap va oʻng tomonidagi Fortune va Plenty figuralari kabi tafsilotlar qalbaki yozuvlar yaratilishining oldini olish uchun moʻljallangan. Londondagi Britaniya muzeyida namoyish etiladi
20 dollarlik banknotning himoya chizigʻi qalbakilashtirishdan himoya sifatida qora chiroq ostida yonadi
Peruda foydalanilayotgan hisob-kitoblarni tekshirish qurilmasi, haqiqiy pulga xos belgilarni tekshirish uchun kattalashtiruvchi oyna va yorituvchi xavfsizlik tasmasi

Anʼanaga koʻra, qalbaki pullarga qarshi kurash chora-tadbirlari, jumladan, veksellarda bosiladigan intaglio bosmasi bilan birga nozik oʻziga xos boshqa detallarni ichiga oladi, bu esa mutaxassis boʻlmaganlarga ham qalbakilikni osongina aniqlash imkonini beradi. Tangalarda qimmatbaho metallarning hech biri qirib olinmaganligini koʻrsatish uchun frezalangan yoki qamishlangan (parallel oluklar bilan belgilangan) qirralar qoʻllaniladi. Bu tanga chetining qirqilishini (ajralishini) aniqlaydi. Ushbu uslub birinchi navbatda oltin kabi eng qimmatbaho tangalarda qoʻllaniladi. Shimoliy Amerikaning mustamlaka davridagi dastlabki qogʻoz pullarda qalbaki pul sotuvini oldini olishning ijodiy vositalaridan biri vekseldagi barg detalini chop etish edi. Bargda topilgan naqshlar noyob va murakkab boʻlganligi sababli, ularni qayta tiklash deyarli mumkin emas edi[9].

XX asrning oxirida kompyuter va nusxa koʻchirish texnologiyasidagi yutuqlar murakkab taʼlimga ega boʻlmagan odamlarga valyutani osongina nusxalash imkonini berdi. Bunga javoban, milliy gravyura byurolari gologrammalar, koʻp rangli qogʻoz pullar, chiziqlar, boʻrtma bosib chiqarish, mikrobosma, moyboʻyoqlar va ranglarini oʻzgartiruvchi siyohlar kabi detallarni qoʻshadigan yangi qurilmalarni, yorugʻlik burchagi va zamonaviy nusxa koʻchirish moslamalarini oʻchirib qoʻyadigan EURion turkumi kabi dizayn xususiyatlaridan foydalanishni joriy etdi va qalbaki pullarga qarshi yanada murakkab tizimlarni yoʻlga qoʻya boshladi. Adobe Photoshop kabi dasturiy taʼminot dasturlari banknotlarning skanerlangan tasvirlarini manipulyatsiya qilishga toʻsqinlik qilish uchun ishlab chiqaruvchilar tomonidan oʻzgartirilgan[24].

Yaqinda veksellarning haqiqiyligini taʼminlash uchun AQSh federal zaxira banknotlarida qoʻllanilishi mumkin boʻlgan yangi testlar topildi. Ushbu testlar ichki fluoressensiya muddatidan foydalangan holda amalga oshiriladi. Bu qalbaki pullarni aniqlash imkonini beradi, chunki haqiqiy pul bilan solishtirganda ularning fluoressensiya umri farq qiladi[25].

AQSh valyutasi uchun qalbaki pullarga qarshi kurash quyidagi bosqichlardan iborat:

1) 1996-yil 100 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi

2) 1997-yil 50 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi

3) 1998-yil 20 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻldi

4) 2000-yildagi 10 dollarlik va 5 dollarlik banknot kattaroq portretli yangi dizaynga ega boʻladi

5) 2003-yil 20 dollarlik banknot Andrew Jacksonning portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi

6) 2004-yil 50 dollarlik banknot Ulysses S. Grant portreti atrofida oval boʻlmagan yangi dizayn va boshqa ranglarga ega boʻldi

7) 2006-yil 10 dollarlik banknot yangi dizaynga ega boʻlib, Alexander Hamilton portreti atrofida ovalsiz va koʻproq ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi

8) 2008-yil 5 dollarlik banknot Abraham Lincolnning portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi

9) 2010-yil 100 dollarlik banknot Benjamin Franklin portreti atrofida ovalsiz va boshqa ranglar bilan yangi dizaynga ega boʻldi; yangi „3D xavfsizlik tasmasi“ qoʻshildi

Qayta ishlab chiqilgan 100 dollarlik banknot 2010-yil 21-aprelda taqdim etilgan va Federal zaxira kengashi 2011-yilning 10-fevralida yangi qonun loyihasini chiqarishni boshlashi kerak edi, biroq chiqarilish 2013-yil oktyabr oyigacha qoldirildi[26].

Gʻaznachilik 5 dollarlik banknotni qoʻshimcha ranglardan foydalangan holda qayta ishlab chiqishni rejalashtirmagan edi, biroq yaqinda baʼzi qalbaki pul sotuvchilari veksellardagi siyohni oqartirib, ularni 100 dollarlik banknot sifatida chop etayotganini bilib, qarorini bekor qildi. Yangi 10 dollarlik banknot (uning dizayni 2005-yil oxirida paydo boʻlgan) 2006-yil 2-martda muomalaga kirdi. 1 dollarlik va 2 dollarlik banknotlar koʻpchilik qalbaki pul sotuvchilar tomonidan qalbakilashtirish uchun juda past qiymatga ega deb koʻriladi va shuning uchun ular yuqori qiymatga ega pullar kabi tez-tez qalbaki ravishda ishlab chiqarilmagan.

1980-yillarda Irlandiya Respublikasida qalbakilashtirish ikki marta rasmiy hujjatlardagi keskin oʻzgarishlarga olib keldi: 1984-yil noyabr oyida televideniye litsenziyalari va telefon hisoblarini toʻlash uchun jamgʻarma kartalarida ham qoʻllaniladigan 1 funt sterlinglik pochta markasi kuchini yoʻqotdi va boshqa dizayn bilan almashtirildi. Keyinchalik, Irlandiya Markaziy bankining 20 funt sterlinglik B seriyali banknoti Moliya vazirining taʼrifiga koʻra, „banknotlarni bosib chiqarishning majburiy xususiylashtirilishi“ tufayli tezda almashtirildi[27].

1990-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi banknotlariga rais Mao Zadongning portreti qalbakilashtirishga qarshi kurashish maqsadida qoʻshildi va u renminbi banknotlaridagi umumiy dizaynlardan koʻra yaxshiroq tanildi.

1988-yilda Avstraliya Zaxira banki dunyodagi birinchi uzoq muddatli va qalbakilikka chidamli polimer (plastmassa) banknotlarni 10 dollarlikda muomalaga chiqardi. Ushbu qonun loyihasi bilan bogʻliq muammolar aniqlangan va hal qilinganidan soʻng, 1992-yilda muammosiz 5 dollarlik banknot chiqarila boshladi. 1996-yilda Avstraliya muomaladagi polimer banknotlarning toʻliq seriyasiga ega boʻlgan birinchi davlat boʻldi[28]. 1999-yil 3-mayda Yangi Zelandiya Zaxira banki Note Printing Australia Limited tomonidan chop etilgan polimer banknotlarni muomalaga chiqara boshladi[29]. Ishlab chiqilgan texnologiya hozirda 24 mamlakatda qoʻllaniladi[30]. 2009-yil holatiga koʻra, Note Printing Australia 18 mamlakat uchun polimer qogʻozlarni bosib chiqargan[31].

Shveysariya Milliy banki keng tarqalgan qalbakilashtirish sodir boʻlgan taqdirda, Shveysariya franki uchun yangi banknotlar qatoriga ega edi; bu 1990-yillarning oʻrtalarida sakkizinchi seriyali banknotlar muomalaga kiritilishi bilan qoʻllanildi.

Qalbaki pul yaratish uchun mamlakat boʻyicha jarimalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shvetsiyaning 1803-yildagi 10 Riksdaler banknoti, „Qalbaki pul sotuvchilari osiladi“ yozuvi bilan
Yurisdiksiya Jinoiy jazolar
Kanada Maksimal 14 yil qamoq jazosi[32]
Xitoy Xalq Respublikasi Maksimal umrbod qamoq jazosi[33]; kamida 3 yil qamoq jazosi, 50 000dan 500 000 xitoy yuanigacha qoʻshimcha jarima
Fransiya 450 000 yevro jarima bilan maksimal 30 yil qamoq jazosi
Germaniya Maksimal 15 yil qamoq jazosi[34]
Gonkong Maksimal 14 yil qamoq jazosi[35]
Italiya Maksimal 12 yil qamoq va 3098 yevrogacha jarima[36]
Yaponiya Maksimal umrbod qamoq jazosi; kamida 3 yil qamoq jazosi[37]
Janubiy Koreya Maksimal umrbod qamoq jazosi; kamida 2 yil qamoq jazosi[38]
Aomin Maksimal 12 yil ozodlikdan mahrum qilish; kamida 2 yil qamoq jazosi[39]
Niderlandiya Maksimal 9 yil qamoq jazosi, 67 000 yevrogacha jarima[40]
Filippin Maksimal 12 yil ozodlikdan mahrum qilish; kamida 6 yil qamoq jazosi[41]
Polsha Maksimal 25 yil ozodlikdan mahrum qilish; kamida 5 yil qamoq jazosi[42]
Portugaliya
  • Agar qimmatli qogʻozlar boʻlsa: maksimal 12 yil, kamida 3 yil qamoq jazosi[43]
  • Agar tangalar boʻlsa: maksimal 2 yil, kamida 240 kunlik qamoq jazosi[44]
Singapur Maksimal 7 yil ozodlikdan mahrum qilish, jarima bilan[45]
Tayvan (Xitoy Respublikasi) Ogʻir holatlarda maksimal umrbod qamoq jazosi; kamida 5 yil qamoq jazosi, mumkin boʻlgan miqdorda jarima[46]
Birlashgan Qirollik Maksimal 10 yil qamoq jazosi, mumkin boʻlgan qoʻshimcha jarima; minimal jarima[47]
Qoʻshma Shtatlar Maksimal 20 yil qamoq jazosi, mumkin boʻlgan qoʻshimcha jarima; minimal jarima
Zambiya Maksimal umrbod qamoq jazosi[48], mumkin boʻlgan jarima[49]
Kolumbiya Qalbaki pul miqdoriga qarab 3 yildan 8 yilgacha qamoq jazosi

Mashhur qalbaki pul yasovchilar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Piter Alston 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida qalbaki pul sotuvchisi va daryo qaroqchisi boʻlib, u 1803-yilda taniqli qonunbuzarlar yetakchisi Semuel Masonning oʻldirilishida kichik Harpning sherigi boʻlgan;
  • Philipp Alston urushdan oldin Virjiniya va Karolinada Amerika inqilobidan oldin ham, undan keyin ham, keyinroq Kentukki va Illinoysda 18-asrda qalbaki pul ishlab chiqaruvchisi boʻlgan;
  • 2,5 million funt sterlingdan ortiq qalbaki pullarni yasagan britaniyalik Anatasios Arnaouti 2005-yilda jazoga tortilgan;
  • Shimoliy Indiana shtatidan Illinoys shtatining Nauvu shahriga qochib ketgan Edward Bonney, polkovnik George Davenportning qotillarini qoʻlga olish va Oʻrta Gʻarbiy Banditti Prairirega kirish uchun qalbaki pul sotuvchisi va havaskor detektiv boʻlgan;
  • Abel Buell amerikalik mustamlakachi va respublikachi, u besh funtlik gravyura plitalarini oʻzgartirishdan amerikalik tomonidan yaratilgan yangi Qoʻshma Shtatlarning birinchi xaritasini nashr etishgacha borgan;
  • Mary Butterworth mustamlakachi Amerikada qalbaki pul sotuvchisidir;
  • Britaniyalik qalbaki pul sotuvchisi William Chaloner ser Isaac Newton tomonidan sudlangan va 1699-yil 16-martda osilgan;
  • Mike DeBardeleben odam oʻgʻirlagan, zoʻrlagan va ketma-ket qotillikda gumon qilingan, 20 dollarlik banknotni qalbakilashtirish uchun qamoqqa tashlangan;
  • 1925-yil oxiriga kelib Portugaliya iqtisodiyotiga 1925-yil kurslari boʻyicha 1 007 963 funt sterlinglik eskudo banknotlarini kiritishga muvaffaq boʻlgan Alves dos Reis oʻsha paytdagi Portugaliya nominal YaIMning 0,88 % iga teng qalbaki pul yasagan;
  • John Duff inqilobiy urush davrida Patriot Amerika tomoni uchun Illinoys shtatini qoʻlga kiritishda George Rogers Clarkning urushlarida xizmat qilgan qalbaki pul yasovchi, ovchi va askar edi;
  • Eric „Klipping“ V — Daniya qiroli (1259—1286). Podshohning taxallusi tangani „qirqish“ga ishora qiladi;
  • David Farnsworth Britaniyaning sodiq amerikalik qalbaki pul yasovchisi va Amerika inqilobiy urushida josus boʻlgan. George Washington uning ishiga shaxsiy qiziqish bildirganidan keyin u jinoyatlari uchun osib oʻldirilgan[10].
Avstraliyaning birinchi 10 dollarlik banknotida Francis Greenway, ehtimol banknotda tasvirlangan dunyodagi yagona sudlangan qalbaki pul yasovchisidir.
  • Francis Greenway 1814-yilda Avstraliyada qalbaki pul bilan bogʻliq jinoyati uchun mahkum sifatida koʻchirilgan ingliz meʼmori boʻlib, u yerda jamoat binolarining taniqli rejalashtiruvchisi sifatida tanilgan edi. Keyinchalik u oʻlimidan soʻng, banknotda, avstraliyalik 10 dollarda tasvirlangan yagona qalbaki pul yasovchisi boʻlib qolgan[50];
  • „King“ David Hartley 18-asrda Angliya qishloqlarining Cragg Vale Coiners kompaniyasining rahbari edi. Qalbaki oltin tangalar ishlab chiqargan holda, u oxir-oqibat qoʻlga olindi. U 1770-yil 28-aprelda York yaqinidagi Tyburn shahrida osildi va W Yorksning Heptonstall qishlogʻida dafn qilindi. Uning akasi Isaac 1815-yilgacha hokimiyatdan qochib yashadi.
  • Thomas McAnea, shuningdek, Hologram Tam nomi bilan tanilgan, shotlandiyalik qalbaki pul sotuvchisi, banknot xavfsizligi gologrammasi boʻyicha Yevropadagi eng mohirlardan biri hisoblanadi[51];
  • Mister 880da hujjatlashtirilgan Emerich Juettner, ehtimol tarixdagi eng uzoq ushlanmagan qalbaki pul sotuvchisi boʻlgan[52]. Oʻn yoki undan koʻproq yil davomida u Nyu-Yorkdagi mahallasida qalbaki 1 dollarlik banknotlarni bosib chiqarish va oʻtkazish chogʻida hukumat idoralaridan qochgan[53].
  • Catherine Murphy 1789-yilda tanga ishlab chiqarishda ayblangan va Angliyada oʻt qoʻyish orqali qatl etilgan oxirgi ayol edi;
  • John A. Murrell XIX asrning oʻrtalarida Amerika Qoʻshma Shtatlarida Missisipi daryosi boʻylab faoliyat yurituvchi afsonaviy banditdir. Tennessi shtatining Madison okrugi sudida jinoyatlari uchun hukm qilingan Murrell 1834-yildan 1844-yilgacha Auburn jazo tizimi namunasi boʻlgan Tennessi shtatidagi qamoqxonasida hibsga olingan;
  • Fransiya qiroli Philip yarmarkasi (1268—1314) tartibsizliklarni keltirib chiqardi va u hukmronligidan yarim asr oldin keng tarqalgan standartlarga nisbatan pastroq sifatda boʻlgan tangalarni chiqargani uchun „qalbaki qirol“ sifatida tanildi;
  • Charles Price (Old Patch) (1787-yilda vafot etgan) Angliya bankini 200 000 funt sterling miqdorida aldagan ingliz qalbaki pul yasovchisi va firibgardir;
  • Sturdivant Gang koʻp avloddan iborat amerikalik qalbaki pul ishlab chiqaruvchilar guruhidir, ularning jinoiy faoliyati 50 yil davomida kolonial Konnektikutdan Illinoys chegarasigacha sodir boʻlgan;
  • Samuel C. Upham Amerika fuqarolik urushi davrida Konfederatsiya pullarining qalbaki nusxasini yasovchi birinchi maʼlum qalbaki pul yasovchidir. Uning faoliyati 1862-yil iyul oyi boshida boshlangan yoki maʼlum boʻlgan;
  • Wesley Weber 2001-yilda Kanadaning yuz dollarlik banknotlarini qalbakilashtirish uchun qamoqqa olingan;
  • Artur Williams 2007-yilda AQShning yuz dollarlik banknotlarini qalbakilashtirish uchun qamoqqa olingan.

Oʻquv puli[tahrir | manbasini tahrirlash]

2017-yil may oyida Avstraliya valyutasi boʻyicha oʻquv qogʻozlari (xitoy banklari tomonidan bank xodimlarini oʻqitishda foydalaniladi) Shimoliy hududning Darvin shahrida qisqa muddatga muomalaga chiqarildi, Shimoliy hudud politsiyasi tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, ularni haqiqiy pul sifatida olingan 7 ta holat qayd etilgan. 100 dollarlik (Avstraliya dollari) banknotlarda xitoy tilidagi belgilar bosilgan, biroq haqiqiy notlarning rangi hamda detallariga ega boʻlgan qogʻoz buklanganda xitoycha belgilarni yashirish mumkin edi. Ular eBay orqali sotilgan, ammo muomalada ishlatilmagan. Xitoyda ham 50 dollar ekvivalentli (AQSh dollari) „oʻquv puli“ mavjud boʻlib, u ilgari AQShda paydo boʻlgan[54].

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „A Case for the World's Oldest Coin“. Qaraldi: 29-yanvar 2013-yil.
  2. „Counterfeiting statistics for several currencies“. Itsamoneything.com (9-iyun 2012-yil). Qaraldi: 21-sentabr 2014-yil.
  3. 3,0 3,1 „Counterfeiting of American Currency“. 14-iyun 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2007-yil.
  4. 4,0 4,1 „Counterfeit Money, Who Takes the Hit?“. William F Hummel. 16-iyun 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-iyun 2007-yil.
  5. Young, Michael. „Learn about the world of counterfeiting from one who lived there.“ Dallas Morning News, (TX) 15 July 2009: Newspaper Source Plus. Web. 8 Dec. 2012.
  6. Van Riper, Frank. „Counterfeiting.“ Saturday Evening Post 250.7 (1978): 42-44. Academic Search Premier. Web. 8 Dec. 2012.
  7. Grant Robertson. „Funny money: How counterfeiting led to a major overhaul of Canada's money“. The Globe and Mail. Qaraldi: 3-dekabr 2011-yil.[sayt ishlamaydi]
  8. Crymble, Adam (9–fevral 2017–yil). „How Criminal were the Irish? Bias in the Detection of London Currency Crime, 1797-1821“. The London Journal. 43-jild. 36–52-bet. doi:10.1080/03058034.2016.1270876.{{cite magazine}}: CS1 maint: date format ()
  9. 9,0 9,1 „Counterfeit notes“. Librarycompany.org. Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  10. 10,0 10,1 Counterfeiting In Colonial America, By Kenneth Scott — 258 bet. 
  11. A Financial History of the United States, By Jerry W. Markham — 66 bet. 
  12. Rio Grande do Sul, Assembleia Legislativa. „Estados Unidos e Rio Grande - Negócios no Século XIX - Despachos dos Cônsules Norte-Americanos no Rio Grande do Sul 1829/1941“. Assembleia Legislativa do Estado do RS (1998). (English and portugalcha)
  13. Klay, Andor (1974). „Hungarian Counterfeit Francs: A Case of Post-World War I Political Sabotage“. Slavic Review. 33-jild, № 1. 107–113-bet. doi:10.2307/2495329. JSTOR 2495329.
  14. Petruccelli, David (2016). „Banknotes from the Underground: Counterfeiting and the International Order in Interwar Europe“. Journal of Contemporary History. 51-jild, № 3. 507–530-bet. doi:10.1177/0022009415577003.
  15. Malkin, Lawrence „Krueger’s Men: The Secret Nazi Counterfeit Plot and the Prisoners of Block 19“ (2006) ISBN 0-316-05700-2 ISBN 978-0-316-05700-4
  16. Holton, Chuck. „Distributing Counterfeit Currency: An Act of War?“. CBN (29-avgust 2010-yil). Qaraldi: 25-mart 2013-yil.
  17. Ruth Judson and Richard Porter. „Estimating the Volume of Counterfeit U.S. Currency in Circulation Worldwide: Data and Extrapolation“. Chicagofed.org (1-mart 2010-yil). Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  18. Thomas O'Byrne. „Police warn on counterfeit cash“. The Age (11-iyul 2013-yil). Qaraldi: 12-iyul 2013-yil.
  19. The Sydney Morning Herald. „Australia flooded with fake $50 notes so good they fool banks“. smh.com.au (28-fevral 2016-yil). Qaraldi: 28-fevral 2016-yil.
  20. ABC News. „Fake $50 notes circulating throughout Canberra, ACT police warn“. abc.net.au (31-may 2016-yil). Qaraldi: 31-may 2016-yil.
  21. AFP Facebook page. „Had a close look at your cash lately?“ (2-sentabr 2016-yil).
  22. „Money, Fake Money, & Sound Money“.
  23. „Counterfeit Banknotes“. Parliamentary office of Science and Tech., UK. Qaraldi: 16-iyun 2017-yil.
  24. „Photoshop CS5: Photoshop and CDS“. Adobe. Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  25. Chia, TH and Levene MJ. „Detection of counterfeit U.S. paper money using intrinsic fluorescence lifetime“. Opticsinfobase.org.
  26. Mark Glassman. „These New 2900 Bills Are Going to Be Huge Overseas“. BloombergBusinessweek. Bloomberg L.P (8-oktabr 2013-yil). Qaraldi: 11-noyabr 2013-yil.
  27. „Series C (1992/96 – 2000) Famous Irish Historical Figures“. Central Bank of Ireland.
  28. „Plastic banknotes - Australia Innovates“. Powerhouse Museum (28-oktabr 1993-yil). Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  29. „New Zealand's bank notes“. Rbnz.govt.nz (3-may 1999-yil). Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  30. „Guardian™: Facts and Figures“. CCL Secure. Qaraldi: 8-oktabr 2020-yil.
  31. „Polymer Banknotes Printed by Note Printing Australia“. Note Printing Australia. 26-aprel 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  32. S 449 of the Criminal Code, RSC 1985, c C-46, makes counterfeiting money an indictable offence.
  33. „中华人民共和国刑法修正案(九)“. chinalawtranslate.com (1-sentabr 2015-yil).
  34. „§ 146 StGB - Einzelnorm“. www.gesetze-im-internet.de.
  35. „Hong Kong e-Legislation“. www.elegislation.gov.hk.
  36. „Art. 453 codice penale 2020 - Falsificazione di monete, spendita e introduzione nello Stato, previo concerto, di monete falsificate“. Brocardi.it.
  37. „Counterfeit 500-yen coins circulating in Tokai“. Japan Today (7-avgust 2012-yil). Qaraldi: 19-aprel 2020-yil.
  38. Article 207 of Criminal Act
  39. (portugalcha) Article 252 of Penal Code
  40. Dutch penal code title X
  41. Philippine Republic Act No. 9105, Section 11
  42. Polish penalty code article 310
  43. Portuguese penalty code, article 262
  44. Portuguese penalty code, article 263
  45. Section 231 Arxivlandi 31-oktabr 2017-yil Wayback Machine saytida. of Penal Code (Chapter 224)
  46. „Penal Act of Offenses Against National Currency: Article 3“. Laws & Regulations Database of The Republic of China. Ministry of Justice (Taiwan) (29-iyun 2011-yil). Qaraldi: 7-sentabr 2016-yil.
  47. „Forgery and Counterfeiting Act 1981“.
  48. Section 348 of the Penal Code Act, Chapter 87 of the Laws of Zambia
  49. Section 26 (3) of the Penal Code Act, Chapter 87 of the Laws of Zambia
  50. Broadbent, James. Francis Greenway Architect. Glebe, N.S.W.: Historic Houses Trust of New South Wales, 1997. 
  51. Reid, Melanie. Hologram Tam's banknote scam could have spooked the banks. The Times (3-oktabr 2007-yil), s. 13.
  52. „Dine' Pride :: View topic - Bismarck Counterfeit Case“. Dinepride.com. 22-fevral 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-oktabr 2012-yil.
  53. „History Unwrapped“. American Vision (2005-yil aprel). 12-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  54. Chinese bank’s 'Australian training money' used as genuine $100 notes, Tom Maddocks, ABC News Online, 2017-05-09