Nauru

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nauru Respublikasi
Ripublik Naoero
Nauru davlat bayrogʻi   Nauru davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: God's will first
Madhiya: Nauru Bwiema
(Nauru Our Homeland)
Nauru Xaritasi
Poytaxt Yaren Okrugi (de facto)
Rasmiy til(lar) Naurucha
Inglizcha
Hukumat Prezidentlik Respublika
 • Prezident Baron Waqa
Mustaqillik   from Australia-, NZ-, and UK-administered UN trusteeship
 • Sana 31 yanvar 1968
Maydon  
 • Butun 021 km² (231-)
 • Suv (%) 0.57
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 13,048 (224- oʻrin)
 • Zichlik 621/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$60 mil. (223-)
 • Jon boshiga AQSh$4,598
Pul birligi Avstralia dollari (AUD)
Vaqt Mintaqasi (UTC+12)
 • Yoz (DST) (UTC+12)
Qisqartma NR
Internet domen .nr
Telefon prefiksi +674

Nauru, Nauru Respublikasi (Republik of Nauru) — Tinch okeanning janubigʻarbiy qismidagi Nauru orolda joylashgan davlat. Maydoni 21 km². Aholisi 12,3 ming kishi (2002), Rasmiy poytaxti yoʻq. Hukumat qarorgohi Meneng okrugida, hukumat binosi va parlament — Yaren okrugida. Maʼmuriy jihatdan 8 okrug (district)ra boʻlinadi.

Tarixi[tahrir]

Nauru — Buyuk Britaniya Hamdoʻstligi tarkibidagi respublika. 1968 yilgi konstitutsiya amal qiladi. Davlat va hukumat boshligi — prezident. U parlament aʼzolari orasidan 3 yil muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni aholi tomonidan 3 yil muddatga saylanadigan va 18 aʼzodan iborat parlament, ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi; uning vazirlari parlament aʼzolaridan boʻladi.

Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1798 yilda ingliz dengizchisi J. Fern kelgan, 1830-yillardan savdogarlar, marvarid qidiruvchilar koʻchib kela boshlagan. 1888 yilda Germaniya orolni bosib olib, uni oʻzining Marshall orollari protektoratiga qoʻshdi. 1898 yilda Nauruda boy fosforit koni topildi. 1914 yilda orolni Avstraliya qoʻshinlari egalladi. 1919 yilda Nauru Millatlar Ligasining mandatli hududi sifatida Buyuk Britaniya, Avstraliya vaYangi Zelandiyaga birgalikda boshqarish uchun beriddi. 1942 yilda Nauruni yaponlar bosib oldi. 1947 yilda BMTning vasiyligidagi Nauru oroli yana Buyuk Britaniya, Avstraliya, Yangi Zelandiya boshqaruviga oʻtdi. 1940—50 yillarda mamlakatda mustaqillik harakati kuchaydi. 1951 yilda qabila boshliklari kengashi (1927 yil tuzilgan) asosida Nauru mahalliy boshqaruv kengashi tashkil etildi. 1966 yilda tuzilgan Qonun chiqaruvchi va Ijroiya kengashlari mahal-liy boshqaruv sohasida haqiqiy huquqlar oldi. Nihoyat, 1968 yilda Nauru mustaqil davlat — Nauru Respublikasi deb eʼlon qilindi. Nauru — 1999 yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 31 yanvar — Mustaqillik kuni (1968).

Geografiya[tahrir]

Nauru orol tektonik harakat natijasida suv ostida koʻtarilgan atoll boʻlib, unda halqasimon marjon qoyalari koʻtarmalari saqlangan. Yer yuzasi — plato (eng baland joyi 65 m). Platoning chetlaridagi kambar (eni 200 m gacha) sohil — terrasasimon. Iklimi issiq; oylik oʻrtacha temperatura 28°, yillik yogʻin 2500 mm. Doimiy oqar suvlari yoʻq. Ichimlik suv chetdan keltiriladi. Oʻsimligi qattiq bargli daraxt va bu-talardan iborat. Dengiz qushlari va hasharot koʻp.

Demografiyasi[tahrir]

Aholisining 60% mahalliy nauru (polineziyalik)lar, qolgan qismi — Okeaniyaning boshqa orollaridan kelganlar, xitoylar, filippinlar va yevropaliklar. Rasmiy tillari — nauru va ingliz tillari. Dindorlarning 60% — protestant, qolganlari — katolik va boshqa.

Davlat va Siyosat[tahrir]

Nauruda yagona partiya — Nauru demokratik partiyasi mavjud, u 1987 yilda tuzilgan. Mamlakat kasaba uyushma birlashmasi Nauru ishchi tashkiloti deb ataladi (1974 yilda asos solingan).

Xalq Xoʻjaligi[tahrir]

Iqtisodiyotining asosini fosforit qazib olish va eksport qilish tashkil etadi (yiliga 2 mln. tonna). Tropik oʻsimliklar, asosan, kokos palmasi oʻstiriladi, sabzovot va mevalar ham yetishtiriladi. Baliq ovlash va hunarmandchilik rivojlangan. Chetga, asosan, fosforit va kopra chiqariladi, chetdan oziq-ovqat, qurilish materiallari, mashina va kon uskunalari, yonil-gʻi, uyroʻzgʻor asboblari keltiriladi. Sohil boʻylab 19 km tosh yoʻl qurilgan. Fosforit koni bilan port oraligʻidagi temir yoʻl uzunligi — 6 km. Tashqi savdodagi mijozlari: Avstraliya, Yaponiya, Yangi Zelandiya. Pul birligi — Avstraliya dollari.

Nauru maktablarida 2200 kishi taʼlim oladi. 1000 ga yaqin kishi chet ellarda oʻqiydi. Xukumatga qarashli "Bulletin" gaz. ingliz va nauru tillarida haftada 1 marta chiqadi. Nauru radioeshittirish xizmati (1968 yildan) va Nauru televideniyesi (1991 yildan) ishlaydi.[1]

Xalqaro Munosabatlar[tahrir]

Tinch okeanining g'arbiy qismida shu nomli orolda joyla shgan bu davlatning axolisi 14 000 kishidan iborat. O'z mustaqilligiga 1968-yilda erishgan. Nauru davlatini Avstraliya o'z ximoyasiga olgan va bu shunchaki shartnoma emasligini amalda xam isbotlagan. 1940-yilda Nauru xali mustaqil davlat maqomiga ega bo'lmagan bo'lsada, Germaniya xujum qilgan payitda Avstraliya ko'makka kelgan. Lixtenshteyn Poytaxti Vaduts shahri bo'lgan Markaziy Yevropadagi bu davlat Avstriya va Shvetsariya bilan chegaradosh. Knyazlikda konstitutsa monarxiya tizimi xukum suradi. Garchi biror bir davlat rasman Lixtenshteyn mudofasini o'z zimmasiga olmagan bo'lsada, knyazlik xukumati Shvetsariyada o'tqazilgan muzokaralar chog'ida bir qator davlatlar bilan bu borada bitimlar imzolanganligini takitlaydi.[2]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. Abdulatif Atxamov. ARMIYASIZ DAVLATLAR