Oʻzbekcha Vikipediya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Vikipediya
155pxVikipediya logosi
Web-manzil uz.wikipedia.org
Interviki Bosh sahifa
Asosiy boʻlim jami 285 tilda
Asos solingan sana 21-dekabr, 2003
Asoschi
Maqolalar soni 127 719
Viki-mexanizm Wikimedia
Litsenziya erkin
Reklama yoʻq

Oʻzbekcha Vikipediya — Vikipediya ochiq ensiklopediyasining oʻzbek tilidagi versiyasi. Oʻzbekcha Vikipediya 2003-yil dekabrda oʻz faoliyatini boshlagan. Oʻzbek tilidagi Vikipediyada maqolalar lotin yozuvida yoziladi. 2012-yil avgust oyida foydalanuvchilar qomus sahifalarini ham kirill, ham lotin yozuvida koʻra olishlari uchun Oʻzbekcha Vikipediyaga maxsus yozuv konverteri qoʻshildi.

Hozirda Oʻzbekcha Vikipediya Oʻzbekiston hududida toʻsilgan.[1][2][3] Toʻsilish sababi nomaʼlum boʻlsada, ayrimlar Oʻzbekiston hukumati ensikopediyada hozirgi hukumat faoliyatini tanqid qiladigan maqolalar yozilishidan xavotirda boʻlgani uchun toʻsib qoʻygan deb taxmin qilishdi.[4] Boshqalar boʻlsa Oʻzbekcha Vikipediyani hukumat shunchaki „oʻzini koʻrsatishi“ uchun toʻsgan, sababi Oʻzbekiston hukumati barcha oʻzbek tilidagi narsalarni oʻz yurisdiksiyasiga kiradi deb oʻylaydi degan fikrni bildirishdi.[5] Qoʻyilgan toʻsiq kuchli emas: hozirda Oʻzbekistonda HTTPS ulanish orqali Vikipediyaning oʻzbekcha sahifalarini ochish mumkin.[6]

Oʻzbekistonda 9 million atrofida Internet foydalanuvchi borligiga qaramasdan,[7] Oʻzbekcha Vikipediyada faol tahririchilar soni oz va mavjud maqolalarning aksarida yetarlicha manba koʻrsatilmagan.[4] Ammo 2012-yilning boshidan beri faol foydalanuvchilar soni ham, yaxshi yozilgan maqolalar soni ham ancha oʻsdi. Keyingi paytda Oʻzbekcha Vikipediyaga qilingan tashriflar soni ham oshayapti. 2013-yil boshida Vikipediyaning oʻzbek tilidagi versiyasi boshqa tillardagi Vikipediyalar ichida yillik koʻrishlar soni oʻsishi boʻyicha birinchi oʻrinni egalladi.[8] Ayni vaqtda Oʻzbekcha Vikipediyada 127 719 ta maqola mavjud.

Tarixi[tahrir]

Oʻzbekcha Vikipediya oʻz faoliyatini 2003-yilda boshlagan. Ilk tahrir 2003-yil 21-dekabrda qomusning bosh sahifasida qilingan.[9] 2004-yil davomida Oʻzbekcha Vikipediyada katta oʻzgarishlar roʻy bermadi. 2005-yilga kelib boʻlsa qomus ancha faollashdi.

2011-yil sentabr oyi oxiri, oktabr oyi boshlarida Oʻzbekiston hududida Oʻzbekcha Vikipediya toʻsildi. Oʻzbekistonda toʻsilgan boʻlishiga qaramasdan, ensiklopediya 2012-yil jadallik bilan rivojlana boshladi. Oʻsha yili may oyidan loyihada bot orqali koʻp sonli maqolalar yaratish boshlandi. 2013-yil boʻlsa Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasidagi barcha maqola Oʻzbekcha Vikipediyaga bot yordamida qoʻshildi.

Vikimajlislar[tahrir]

Asosiy maqola: Majlislar.

2007-yil Toshkent axborot texnologiyalari universitetida Oʻzbekcha Vikipediya tahrirchilarining birinchi majlisi boʻlib oʻtdi. Majlisda Vikipediyada avval tahrir qilmagan talabalar ham qatnashdi.

VikiYoz[tahrir]

Asosiy maqola: VikiYoz.

2008-yil Oʻzbekiston Respublikasi hukumatiga qarashli Uzinfocom axborot texnologiyalari markazi homiyligida VikiYoz tanlovi uyushtirildi. Tanlovning asosiy maqsadi Oʻzbekcha Vikipediyani kengaytirish va rivojlantirish edi. Ammo tanlov muvaffaqiyatli kechmadi va natijasiz yakunlandi.

OzodWiki[tahrir]

Asosiy maqola: OzodWiki.
OzodWiki rukni banneri

2014-yilning 6-fevralida Ozodlik radiosi Oʻzbekcha Vikipediyaning rivojlanishiga hissa qoʻshish maqsadida OzodWiki ruknini taʼsis qildi.[10][11] Bu rukn ostida turli materiallar, jumladan faol Vikipediya tahrirchilaridan olingan intervyular,[11][12][13][14][15][16] mavjud maqolalarga taqrizlar[12][13][17] hamda Vikipediyada tahrir qilish boʻyicha darslar[16] berildi. Bundan tashqari, Oʻzbekcha Vikipediyani ommalashtirish uchun Ozodlik radiosi xabarlarida ishlatilgan ayrim soʻzlar ensiklopediyadagi mos maqolalarga ulandi.[10] OzodWiki loyihasi har ikki taraf uchun ham foydali boʻldi: „Ozodlik radiosi oʻquvchilari kengroq maʼlumotga yoʻnaltirildi va Vikipediya yangi oʻquvchilar va mavzular hisobiga ommalashdi. Bundan tashqari, Ozodlik radiosi Vikipediyaga turli mavzularni yoritishni taklif qildi, Vikipediyada boʻlsa oʻz navbatida Ozodlikka havolalar qoʻshildi.“[10]

Qisqa vaqt ichida OzodWiki rukni ostida berilgan materiallarning Oʻzbekcha Vikipediyaga ijobiy taʼsir qilayotgani kuzatildi.[18] OzodWiki eshittirishi boshlanganidan keyin roʻy bergan oʻzgarishlarning barchasi faqat OzodWiki eshittirishi taʼsirida boʻlgani ehtimoldan xoli boʻlsada, oʻzgarishlarning aksari aynan shu loyiha doirasidagi eshittirishlar berilayotgan paytda yuz berdi. 2014-yil yanvar oyida Oʻzbekcha Vikipediyaning bosh sahifasiga 20 368 marta tashrif qilingan boʻlsa, shu yilning mart oyiga kelib bu koʻrsatkich 56 274 ga yetdi.[18] 2013-yil martida bosh sahifaga qilingan tashriflar soni 20 403 ni tashkil qilgan edi. 2014-yil aprel oyida bosh sahifaga qilingan tashriflar soni boʻlsa 136 592 ni tashkil qildi.[19] 2013-yil aprelida bosh sahifaga qilingan tashriflar soni 12 134 ni tashkil qilgan edi.

Yanvar oyiga qaraganda fevral oyida Oʻzbekcha Vikipediyada faollik sezilarli darajada oshdi. Yanvarda taxminan 1 400 marta tahrir tugmasi bosilgan boʻlsa, fevralda qomus 2 200 atrofida tahrir qilindi.[18] Boshqacha qilib aytganda, fevralda avvalgi oyga qaraganda tahrirlar soni 59 foizga oshdi. Yanvar oyida dekabrga qaraganda tahrirlar soni 32 foizga ozaygani eʼtiborga olinsa, bu sezilarli oʻsishdir.

2014-yil yanvarda kuniga oʻrtacha bir dona maqola yaratilgan boʻlsa, fevralda bu koʻrsatkich uch baravarga oshdi.[20] Yaʼni, OzodWiki eshittirishi berila boshlangan oyda Oʻzbekcha Vikipediyada kuniga oʻrta hisobda uchta maqola yaratildi. 2013-yilning oktabr, noyabr, dekabr oylarida kuniga oʻrtacha ikkita maqola yaratilgan edi.

Shunday boʻlsada, 2014-yilning fevral oyida yangi foydalanuvchilar sonida sezilarli oʻzgarishlar kuzatilmadi.[21] Mazkur oyda ham yanvar oyidagidek kamida oʻn dona tahrir qilgan yangi foydalanuvchilar soni avvalgi oyga solishtirganda uch kishiga oʻsdi: Oʻzbekcha Vikipediyada dekabrda 184, yanvarda 187, fevralda boʻlsa 190 ta yangi foydalanuvchi paydo boʻldi. Shunday boʻlsada, mart va aprelda yangi foydalanuchilar soni bir oz oʻsdi. Kamida oʻn dona tahrir qilgan yangi foydalanuvchilar soni martda toʻrt, aprelda olti kishiga oʻsdi.

OzodWiki loyihasi 2014-yil 22-mayda vaqtincha toʻxtatilda. Loyiha 2014-yil 16-oktabrda besh oylik tanaffusdan keyin oʻz faoliyatini yana qaytadan boshladi.[22]

Qoidalari[tahrir]

Yozuv[tahrir]

Oʻzbekcha Vikipediyada lotin yozuvidan kirill yozuviga oʻgiruvchi konverter

Oʻzbekcha Vikipediyada maqolalar lotin yozuvida yoziladi. Tarixdi oʻzbek tili turli alifbolardan foydalanib yozilgan. 1928-yilgacha savodli kishilar oʻzbek tilida yozayotganda arab yozuviga asoslangan alifboni ishlatishgan. 1928-yildan 1940-yilgacha hozirgi lotin yozuvidan farq qiladigan lotin yozuvidan qoʻllanilgan. 1940-yildan boshlab oʻzbek tilida yozish uchun kirill yozuvidan qoʻllanila boshlangan. Kirill yozuvi 1993-yilgacha oʻzbek tilining asosiy yozuvi boʻlib qoldi.

Oʻzbekcha Vikipediya tahrir oylanarida chiqadigan vikifikator tugmasi

Oʻzbekiston SSRIdan ajrab chiqib mustaqillikka erishganidan keyin mamlakatda oʻzbek tiliga yangi lotin yozuvi kiritildi. Hozirgi kunda maktab va oliygoh qoʻllanmalari, baʼzi gazeta va jurnallar hamda ayrim rasmiy qogʻozlar lotin alifbosida yoziladi. 2004-yildan boshlab baʼzi rasmiy saytlarda ham lotin yozuvidan qoʻllanila boshlandi. Shunday boʻlsada, kirill yozuvi hali ham keng qoʻllaniladi, ayniqsa yoshi katta va boshqa mamlakatlarda yashaydigan oʻzbeklar orasida.

Hozir Oʻzbekcha Vikipediyada kirill yozuvida yozilgan matnni osonlikcha lotin yozuviga oʻgiruvchi funksiya bor. Vikifikator deb ataluvchi bu dastur tahrir oynasiga kiritilgan vikimatnni viki-belgi va oʻzbek tili tipografiyasining baʼzi-bir qoidalariga asoslanib avtomatik tahrir ham qiladi. 2012-yil avgust oyida foydalanuvchilar qomus sahifalarini ham kirill, ham lotin yozuvda koʻra olishlari uchun Oʻzbekcha Vikipediyaga maxsus yozuv konverteri qoʻshildi.[23]

Boshqa qoidalar[tahrir]

Inglizcha Vikipediyada sahifalarni qayta nomlash, yarim himoya qilingan sahifalarni tahrirlash va fayl yuklash uchun avtotasdiqlangan (ingl. autconfirmed) statusi kerak. Oʻzbekcha Vikipediyada bu harakatlar cheklanmagan. Hozirda Oʻzbekcha Vikipediyada yettita administrator bor xolos. Bularning ikkitasi faol tahrir qilmay qoʻygan.

Qamrovi[tahrir]

Oʻzbekcha Vikipediyada Oʻzbekiston siyosati haqida maqola juda oz.[5] 2012-yil Oʻzbekcha Vikipediya Oʻzbekistonda toʻsilgan boʻlishiga qaramasdan jadallik bilan rivojlana boshladi va ensiklopediyada muhim mavzular boʻyicha yaxshi yozilgan maqolalar soni oʻsa boshladi. 2013-yil Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasidagi maqolalar bot yordamida Oʻzbekcha Vikipediyaga qoʻshilganidan keyin onlayn qomusning qamrovi ancha kengaydi. Hozirda qomusda eng koʻp aholi punktlari, astronomik jismlar, shaxsiyatlar, musiqa va futbol haqida maqola mavjud.[24]

Oʻzbekcha Vikipediyada koʻpgina boshqa Vikipediyalarda boʻlganidek, sifatiga qarab tanlangan va yaxshi maqolalar foydalanuvchilar kelishuvi bilan ajratiladi. Hozirda oʻzbekcha Vikipediyada 11 ta tanlangan va 22 ta yaxshi maqola bor. Tanlangan maqola statusiga ega maqolalar yulduz, falsafa, Koreya Respublikasi, Tehron, Halab, Qorabuloq, Encyclopædia Britannica, Alisher Navoiy, Cristiano Ronaldo, Britaniya imperiyasi va Texas maqolalaridir.

Statistikasi[tahrir]

2012-yil 5-iyunda Oʻzbekcha Vikipediya maqolalari soni 10 000 ga yetdi.[25] 10 000-maqola kompas haqida boʻldi. Bir oydan keyin 5-iyulda maqolalar soni 20 000 ga koʻtarildi.[26] 20 000-maqola meteorologiya haqida boʻldi. 2012-yil 8-noyabrda Oʻzbekcha Vikipediya maqolalari soni 50 000 ga yetdi.[27][28] 50 000-maqola kvadrat tenglama haqida boʻldi. 2013-yil 20-martda boʻlsa maqolalar soni 100 000 ga yetdi.[29][30] 100 000-maqola ishchi kuchi maqolasi boʻldi. Oʻzbekcha Vikipediya maqolalari sonidagi bu oʻsishlarga asosan botlar yordamida erishildi.

Oʻzbek tilidagi Vikipediyada hozir 127 719 ta maqola bor. Foydalanuvchilar soni — 18 271, ulardan 92 nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan. Jami sahifalar soni (munozara, turkum va hokazolarni qoʻshib hisoblaganda) — 641 952. Jami tahrirlar soni — 2 294 166. Teranligi — 57.93. Maqola soni boʻyicha oʻrni — 43. Har bir Vikipediya boʻlimida boʻlishi kerak boʻlgan maqolalar soni boʻyicha oʻzbekcha boʻlim 64-oʻrinni egallaydi.[31]

Oʻzbekcha Vikipediyaga tashriflar (Yanvar - mart, 2013) Manba[32]
AQSH
  
14.8%
Rossiya
  
13.9%
Xitoy
  
7.9%
Qirgʻiziston
  
7.0%
Turkiya
  
6.4%
Qozogʻiston
  
6.2%
Germaniya
  
5.4%
Boshqa
  
38.4%
Sana Maqola soni[33] Maqola
15.01.2006 100
24.05.2006 500
28.05.2006 1 000
05.06.2012 10 000 Kompas
05.07.2012 20 000 Meteorologiya
31.07.2012 30 000 Giroskop
27.08.2012 40 000 Shamol
08.11.2012 50 000 Kvadrat tenglama
29.11.2012 60 000 Blue Mountain, Mississippi
04.01.2013 70 000 Tinchlik
13.02.2013 80 000 Armatura
10.03.2013 90 000 Aleksandr burji
20.03.2013 100 000 Ishchi kuchi

Toʻsilishi[tahrir]

Oʻzbekistonda Vikipediya toʻlaligicha ikki marta qisqa muddatga toʻsilgan: 2007- va 2008-yillarda. 2011-yil sentabr oyi oxiri va oktabr oyi boshlarida Vikipediyaning faqat oʻzbekcha boʻlimi mamlakatda toʻsildi. Shunday boʻlsada, Ozodlik radiosi toʻsiq haqida 2012-yil 16-fevralda maqola yozganidan keyingina xalqaro ommaviy axborot vositalari bu mavzuni yoritishdi.[3] Hozirda Oʻzbekistonda Oʻzbekcha Vikipediya sahifalarini ochishga uringan foydalanuvchilar Microsoftning msn.com saytiga yoʻnaltiriladilar.[3] Boshqa tillardagi Vikipediyalar ochiladi, faqat Oʻzbekcha Vikipediya sahifalari toʻsilgan xolos.[2]

Oʻzbekcha Vikipediyaning toʻsilishi sababi maʼlum emas. Ayrimlar Oʻzbekiston hukumati ensikopediyada hozirgi hukumat faoliyatini tanqid qiladigan maqolalar yozilishidan xavotirda boʻlgani uchun toʻsib qoʻygan deb taxmin qilishdi.[4] Amerikalik antropolog Sarah Kendzior Oʻzbekcha Vikipediyani hukumat shunchaki „oʻzini koʻrsatishi“ uchun toʻsgan, sababi Oʻzbekiston hukumati barcha oʻzbek tilidagi narsalarni oʻz yurisdiksiyasigi kiradi deb oʻylaydi degan fikrni bildirdi.[5]

Toʻsiq uncha kuchli emas: hozirda Oʻzbekcha Vikipediya sahifalarini HTTPS ulanish bilan ochish mumkin. Shu sabab 2013-yil Google Oʻzbekcha Vikipediya sahifalarini HTTPS bilan indeksatsiya qila boshladi.

2008-yil wiki.zn.uz adresida Oʻzbekcha Vikipediya koʻzgusi ochildi. Koʻzgu Oʻzbekistondagi foydalanuvchilar uchun xalqaro trafikni ozaytirish uchun yaratilgandi. Ammo 2012-yildan beri mazkur koʻzgu ishlamayapti.

Manbalar[tahrir]

  1. Kilner, James (20 February 2012). "Uzbekistan blocks Wikipedia pages say witnesses". The Daily Telegraph. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/uzbekistan/9092977/Uzbekistan-blocks-Wikipedia-pages-say-witnesses.html. Qaraldi: 21 February 2012. 
  2. 2,0 2,1 "Wikipedia Articles in Uzbek Blocked". RFE/RL. 16 February 2012. http://www.rferl.org/content/uzbek_wikipedia_blocked/24486460.html. Qaraldi: 21 February 2012. 
  3. 3,0 3,1 3,2 "The Uzbek Wikipedia is Blocked in Uzbekistan" (Uzbek). RFE/RL. 16 February 2012. http://www.ozodlik.org/content/article/24486333.html. Qaraldi: 21 February 2012. 
  4. 4,0 4,1 4,2 Ataev, Nodir (17 February 2012). "Is Wikipedia Accurate?" (Uzbek). RFE/RL. http://www.ozodlik.org/content/article/24487475.html. Qaraldi: 21 February 2012. 
  5. 5,0 5,1 5,2 Kendzior, Sarah (21 February 2012). "Why Did Uzbekistan Ban Wikipedia?". Registan. http://registan.net/index.php/2012/02/21/why-did-uzbekistan-ban-wikipedia/. Qaraldi: 24 February 2012. 
  6. "The Number of Articles in the Uzbek Wikipedia has Exceeded 50,000" (Uzbek). RFE/RL. 12 November 2012. http://www.ozodlik.org/content/article/24768168.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  7. "Uzbekistan Blocks Its Wikipedia". RIA Novosti. 17 February 2012. http://en.ria.ru/world/20120217/171367528.html. Qaraldi: 21 February 2012. 
  8. Page Views for Wikipedia, All Platforms, Normalized. Wikimedia. 2 April 2013.
  9. Main Page. Uzbek Wikipedia (21 December 2003). 19 April 2014.
  10. 10,0 10,1 10,2 Omuemu, Sophia (17 June 2014). "Fighting Censorship in Uzbekistan, One Entry at a Time". RFE/RL. http://www.rferl.org/content/fighting-censorship-in-uzbekistan-one-entry-at-a-time/25425174.html. Qaraldi: 19 June 2014. 
  11. 11,0 11,1 "The Uzbek Wikipedia Is About to Become More Active" (Uzbek). RFE/RL. 6 February 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25255356.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  12. 12,0 12,1 "Misha Ge of Uzbekistan will Take Part in the Sochi Winter Olympics on February 13" (Uzbek). RFE/RL. 13 February 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25262914.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  13. 13,0 13,1 "The Uzbek Wikipedia Is Not Keeping up With Euromaidan" (Uzbek). RFE/RL. 19 February 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25269595.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  14. "Uzbekistan Has Many Educated Young People Who Can Contribute to Wikipedia, But..." (Uzbek). RFE/RL. 6 March 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25287814.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  15. "21 Year Old Doniyor has Added an Article about NATO to the Uzbek Wikipedia" (Uzbek). RFE/RL. 20 March 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25304191.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  16. 16,0 16,1 "The Bell has Rung and the Wiki Lesson has Started" (Uzbek). RFE/RL. 27 March 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25304191.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  17. "The Uzbek Wikipedia is Closely Watching the Crisis in Crimea" (Uzbek). RFE/RL. 7 March 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25287984.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  18. 18,0 18,1 18,2 "OzodWiki has Increased Visits to the Uzbek Wikipedia by 300 percent" (Uzbek). RFE/RL. 10 April 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/25328141.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  19. Wikipedia article traffic statistics. Wikipedia article traffic statistics. 22 May 2014.
  20. Articles - New articles per day. Wikipedia Statistics. 21 April 2014.
  21. Wikipedians - New wikipedians. Wikipedia Statistics. 21 April 2014.
  22. "OzodWiki Warns: Beware of Ebola! It Kills!" (Uzbek). RFE/RL. 6 October 2014. http://www.ozodlik.org/content/article/26640413.html. Qaraldi: 16 October 2014. 
  23. Ataev, Nodir (3 October 2012). "The Uzbek Wikipedia is Growing" (Uzbek). RFE/RL. http://www.ozodlik.org/content/blog/24727577.html. Qaraldi: 20 April 2014. 
  24. Most linked-to categories. Uzbek Wikipedia. 19 April 2014.
  25. "The Number of Articles in the Uzbek Wikipedia Reaches 10,000" (Uzbek). Kun. 7 June 2012. http://kun.uz/2012/06/07/uzwiki/. Qaraldi: 8 June 2012. 
  26. "The Number of Articles in the Uzbek Wikipedia gains another 10,000 in a month" (Uzbek). Kun. 12 July 2012. http://kun.uz/2012/07/12/uzwiki-2/. Qaraldi: 12 July 2012. 
  27. "The Uzbek Wikipedia Contains More Than 50,000 Articles" (Russian). Gazeta. 8 November 2012. http://www.gazeta.uz/2012/11/08/wiki/. Qaraldi: 19 April 2014. 
  28. "The Number of Articles in the Uzbek Wikipedia has Exceeded 50,000" (Uzbek). Kun. 8 November 2012. http://kun.uz/2012/11/08/uzwikifive/. Qaraldi: 19 April 2014. 
  29. "The Number of Articles in the Uzbek Wikipedia has Exceeded 100,000" (Russian). Gazeta. 20 March 2013. http://www.gazeta.uz/2013/03/20/wikipedia/. Qaraldi: 19 April 2014. 
  30. ""Labor Force" has Become the 100,000th Article on the Uzbek Wikipedia" (Uzbek). Kun. 20 March 2013. http://kun.uz/2013/03/20/uzbekwikipedia/. Qaraldi: 19 April 2014. 
  31. List of Wikipedias by sample of articles. Wikimedia Foundation. 18 April 2014.
  32. Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language. Wikimedia. 1 April 2013.
  33. Wikipedias by article-count milestone. Wikimedia. 28 September 2012.

Havolalar[tahrir]