Shamol

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Shamolqop shamol yoʻnalishini koʻrsatadi.

Shamol katta miqyosdagi gazlar oqimidir. Yerda shamol massiv havo harakatlarida namoyon boʻladi. Koinotda Quyosh nurlab chiqargan gaz va zarrachalardan iborat quyosh shamoli esadi. Sayyoralar atmosferasidan yengil kimyoviy unsurlar fazoga uchib chiqib, sayyoraviy shamolni hosil qiladi. Shamollar ularning hajmi, tezligi, sababchi kuchlari, mintaqalar va samaralariga koʻra ajratiladi. Quyosh tizimimizdagi eng kuchli shamollar Neptun va Saturnda esadi.

Shamol — atmosferada havoning yer sirtiga nisbatan gorizontal harakati. Harakatning gorizontal tashkil etuvchisi Sh. sifatida tasavvur qilinadi. Baʼzan, gorizontal Sh.ga nisbatan ancha kucheiz vertikal Sh. qam boʻladi. Kuchli vertikal Sh. ayrim hollardagina, mas, konveksiya kuchli taraqqiy etgan bulutlarda yoki togʻlarda — havo togʻ yon bagri boʻylab pastga harakat qilgandagina vujudga keladi. Sh. bosim gorizontal yoʻnalishda notekis tarqalgan paytda atmosferalagi traning har xil boʻlishi oqibatida paydo boʻladi. Sh. tezligi va yoʻnalishi bilan ifodalanadi. Yer yuzasidagi Sh. tezligi maxsus asboblar (mas, anemometr), erkin atmosferada esa ucharshar (radiozond) yordamida aniklanadi. Sh. tezligi m/sek, m/soat, yoʻnalishi esa flyuger, vimpel, shamol konusi va b. yordamida aniklanadi. Sh.ning qaysi tomondan esgani azimut bilan koʻrsatiladi. Sh. yoʻnalishi gradus yoki rumbalar bilan ifodalanadi. 5—8 m/sek tezlikdagi Sh. oʻrtacha, 14 m/sek tezlikdagi Sh. esa kuchli hisoblanadi; 20—25 m/sek tezlikdagi Sh. dovul (shtorm), 30 m/sek tezlikdagi Sh. boʻron (uragan), uning birdaniga 20 m/sek gacha keskin kuchayishi qasirgʻa (shkal) deyiladi. Tropik siklonlarda ayrim qattiq Sh.larning tezligi 100 m/sek gacha yetishi mumkin. Troposferadai yuqori koʻtarilgan sari Sh. tezligi kuchayadi, 8—10 km balandlikda 60—70 m/sek dan xam ortib ketadi. Havo oqimi turbulentligi tufayli har doim Sh. tezligi va yoʻnalishi oʻzgarib turadi. Yer yuzasida baʼzan butunlay Sh. boʻlmay sukunat (shtil) yuz beradi. Sh. tezligi va yoʻnalishi kecha va kunduzga ham boklik. Kechasi Sh. tezligi yer sirtida eng kichik boʻlishi, kunduzi peshindan keyingi paytlarda esa eng yuqori qiymatga erishishi mumkin. Sh.ning yil mobaynidagi tabiati atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasiga va maqalliy sharoitiga bogʻliq boʻladi. Mahalliy Sh. oʻsha joyning mahalliy atmosfera sirkulyatsiyasiga, joyning relyefiga va b. omillarga bogʻliq (q. Mahalliy shamollar).


Meteorologiyada shamollar ularning qattiqligi va yoʻnalishiga (qayerdan esayotganligiga) koʻra ajratiladi. Yengil shamol shabada, deyilsa, qattiqlari boʻron, toʻfon kabi nomlanadi. Shamollar miqyosi turlicha: kichik miqyosli shamollardan (momaqaldiroq, yer qizishi tufayli) tortib global darajagacha (quyosh energiyasining turli iqlim hududlarida turlicha yutilishi sababli). Katta miqyosli atmosfera aylanishining asosiy sabablari ekvator va qutblar orasidagi harorat farqi va sayyora aylanishi (Coriolis samarasi) dir. Qirgʻoq hududlarda dengiz yoki okean shamolga sabab boʻlsa, quruqlik ichkarisida togʻ, dara va choʻl tarafdagi havolar aylanishidan shamol esishi mumkin.

Odam tamaddunida shamol mifologiyani ilhomlantirgan, tarixiy voqealarga taʼsir etgan, transport va qurol diapazonini kengaytirgan hamda energiya manbai boʻlib xizmat qilgan va qilmoqda. Shamol kemalar yelkaniga va havo sharlariga puflab, ularni harakatga keltiradi. Lekin kuchli shamol tabiat va xoʻjalikni vayron qiluvchi xavf tugʻdiradi.

Shamol eroziya sabablaridan biri hamdir, u togʻ-tosh manzaralarini shakllantiradi. Shamol qum va tuproqni koʻchiradi, yongʻinlar maydonini kengaytiradi. Shamol oʻsimliklar urugʻlarini tarqatadi. Sovuq havoda shamol organizmlarni halok qilishi ham mumkin. Shamol tabiiy kuchlardan biridir va tabiat hodisalarida katta ahamiyati bor.

Havolalar[tahrir]