Xudo

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Xudo — diniy sigʻinish va eʼtiqod qilishning obʼyekti sifatida namoyon boʻladigan ilohiy kuch; azaliylik va abadiylik, yaratuvchilik timsoli. Har bir dinda X. butun olamni yaratuvchi sifatida eʼtirof etiladi. X. turli taʼlimotlarda turlicha talqin qilinadi. Aslini olganda xudo nazariyasi aniq ilmiy asoslanmagan nazaiyadir. Qad. diniy eʼtiqodlarda X.larga sigʻinish boʻlmay, jonsiz narsalarga, jon va ruhga, hayvon va usimliklarga topinilgan (qarang Animizm, Fetishizm, Totemizm). Sharqda keng tarqalgan panteistik qarashlarda (qarang Panteizm) X. tabiatning oʻzida, X. va tabiat bir butunlikni tashkil etadi deb qaralgan. Zardushtiylikda ikki X. — yorugʻlik, yaxshilik X.si Ahuramazda va qorongʻulik, yomonlik X.si Anxramaynu (Axriman) bir-biriga qaramaqarshi qoʻyilgan. Qad. Sharq dinlarida va boshqa politeistik (qarang Politeizm) dinlarda juda koʻp X.larga eʼtiqod kilinib, ulardan biri bosh X., qolganlari ikkinchi darajali X.lar hisoblangan. Bunga yunon mifologiyasidagi X.lar iyerarxiyasi misol boʻla oladi. Monoteistik dinlarda (qarang Monoteizm) bitta X.ga sigʻinilgan. Buddizma^ dastlab X.larga sigʻinish inkor etilgan boʻlsada, keyinchalik Buddanint oʻzi X. deb tanilgan, bu dinda u bilan birga boshqa X.lar ham bor. Hinduiylikdya asosiy X.lar — Vishnu va Shiva. Iudaizmdagi X. — Yahva dastlab qabila X.si va mahalliy X. boʻlgan, qad. yahudiilarning birlashishi va Yahudiy podsholiginij tashkil etilishi bilan hamma yahudiylarning X.siga, keyinchalik esa qudratli, yagona X.ga aylangan. Xristianlikda X. mohiyatan yagona, lekin 3 qiyofada (otaxudo, oʻgʻilxudo, muqaddas ruhxudo) namoyon boʻladi. Islom dinida yagona xudo — Allohga eʼtiqod qilinadi. Unga eʼtiqod qilish bu dinning asosiy aqidasi. X.ga eʼtiqod qilish, X.dan qoʻrqish har qanday dinga xos.

Taʼrifi[tahrir]

Monoteistik dinlarda xudo olamning yaratuvchisi va hukmdori sifatida koʻriladi. Zamonaviy teologiyaga koʻra ilmiy metodlar bilan aniqlanmaydi. Yahudiylik va undan kelib chiqqan dinlarga koʻra xudo hamma narsaga qodir, hamma narsadan boxabar va mutlaq ezgudir. Xudoni bitta deb koʻruvchi dinlar monoteistik dinlar deb ataladi. Xudolar bir emas, bir nechta, deb hisoblovchi dinlar politeistik dinlar deyiladi. Xudo olamni yaratgan, lekin unga boshqa aralashmagan, payg'ambarlar, dinlar, kitoblar yubormagan, degan falsafiy qarash esa deizm deb nomlanadi. Xudoning borligiga ishonmaslik ateizm deb ataladi.

Etimologiyasi[tahrir]

Oʻzbekcha xudo soʻzi forscha xodā (خدا) soʻzidan olingan boʻlib, u esa oʻz navbatida roman-german tillaridagi god, gott, gud (hammasi qadimiy olmon tilidagi *ǥuđándan kelib chiqqan) soʻzlari bilan oʻzakdoshdir.

Xudoning mavjudligi borasidagi bahs[tahrir]

Asosiy maqola: Xudoning mavjudligi.

Xudoning mavjudligi yoki emasligi haqida Oʻrta Asrlardan beri falsafiy munozaralar olib borilgan. Bunda ilk muammo shundaki, xudoning oʻzi kimligi va qandayligi, taʼrifi keskin aniq qilib tayinlanmagan. Xudo mavjud emas, deb fikrlovchi faylasuflar olamni anglashda unga hojat yoʻqligini uqtirishadi.

Xudo haqidagi tasavvurlar[tahrir]

Monoteistik qarashlar[tahrir]

Islom[tahrir]

Islomda xudo Alloh (arabchada اﷲ) deb nomlanadi. Bu soʻz Al-Iloh soʻzidan kelib chiqqan, bu yerda al- prefiksi arab tilidagi artikl, iloh esa „xudo“ deb tarjima qilinadi. Qur'onga koʻra Alloh yagona, abadiy, tugʻmagan va tugʻilmagandir hamda unga teng keladigani yoʻq [1].

Xristianlik[tahrir]

Xristian qarashlarga koʻra xudo yolgʻiz va yakka boʻlsa-da, oʻzini uch koʻrinishda namoyon etishi mumkin: Ilohiy Ota, Ilohiy O'g'il (Iso Masih) va Muqaddas Ruh (baʼzi manbalarga koʻra Ilohiy Muqaddas Ruh)[2].

Yahudiylik[tahrir]

Yahudiylikning muqaddas, deb hisoblanuvchi mil. avv. 3760 yilda yozilgan Tavrot kitobiga koʻra xudo yakkadir va u olamni yaratgandir. Bu monoteizmning boshlanishi deb qaraladi. Yahudiy xudosi Yahve (YHWH) deb ataladi.

Politeistik qarashlar[tahrir]

Qadimgi Rim va Yunon mifologiyasi[tahrir]

Qadimgi Rim va Yunon mifologiyalariga koʻra xudolar koʻpdir, va ularning har biri biror tayin tabiy hodisa yoki osmon jismini ifoda etadi.

Hinduiylik[tahrir]

Vedalarga koʻra 33 xudo bor, lekin baʼzi hinduiy manbalarga koʻra ularning soni 3399 tadir.

Shuningdek qarang[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. Al-Ixlos surasi, 1-4-oyatlar
  2. [1]

Havolalar[tahrir]

VikiIqtibos
Vikiiqtibosda
Xudo haqida sahifa mavjud.