Oybek

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Stamps of Uzbekistan, 2005-05.jpg
Ushbu maqola yozuvchi haqidadir. Oybek soʻzining boshqa maʼnolari uchun bu yerga qarang.

Oybek (taxallusi; asl ism-sharifi Musa Toshmuhammad oʻgʻli; 1905.10.1 — Toshkent — 1968.1.7) — shoir, yozuvchi, adabiyotshunos olim va jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1965), Oʻzbekiston FA akademigi (1943). Hunarmand-boʻzchi oilasida tugʻilgan. Dastlab Oqmasjid mahallasidagi eski maktabda (1911—17), soʻng Munavvarqori Abdurashidxonov tashkil etgan "Namuna" maktabida (1918—21) boshlangʻich maʼlumot oladi. Shundan keyin Navoiy nomidagi taʼlim va tarbiya texnikum-internatida tahsil olgach (1921—25), Toshkent un-tining ijtimoiy fanlar f-tida (1925—27), Leningrad xalq xoʻjaligi in-tida (1927—29) oʻqiydi va ogʻir xastalikka chalingani sababli yana Toshkentga qaytib, Toshkent un-tida ukishni tugatadi (1930).

O. mehnat faoliyatini talabalik yillarida boshlab, urta maktab, texnikum va ishchilar f-tlari (1925—27) da, Xalq xoʻjaligi, Qishloq xoʻjalik va Pedagogika in-tlarida til va adabiyot fanlaridan dare beradi, Toshkent untining iqtisod f-tida esa assistent sifatida xizmat qiladi (1930— 35). Ayni paytda Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot in-ti (1933) va Fanlar komiteti huzuridagi Til va adabiyot in-tida (1934—37) ilmiy xodim boʻlib ishlaydi. 1937 yilda Sovet davla-ti qatagʻon siyosatining avj olishi O.ning "millatchi" va "milliy itti-hodchilar"ga xayrixoh kishi sifatida ishdan haydalishi hamda tazyiqqa uchrashiga sababchi boʻladi. Kambagʻal oiladan chiqqanligi va internatda tarbiyalanganligi tufayli qatagʻondan omon qolgan O. 1938 yil oxiridagina Oʻzbekiston oʻquv-pedagogika nashri-yotiga tarjimon-muharrir sifatida ishga qabul qilinadi. 1941—45 yillar urushining boshlanishi bilan u yana nomatlub shaxe sifatida quvgʻinga uchraydi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining tashkil etilishi bilan akademiyaning gumanitar boʻlimiga (1935— 51), Hamid Olimjon vafotidan keyin esa Yozuvchilar uyushmasi hayʼatiga rais, "Sharq yulduzi" jur.ga bosh muharrir (1945—59) etib ta-yinlanadi; Til va adabiyot in-tining direktori (1950—52) hamda "Oʻzbek tili va adabiyoti" jur.ning bosh muharriri (1958—68) vazifasini bajaradi. 50-yillar avvalida yana qatagʻon toʻlqinining boshlanishi bilan O. insult xastaligiga uchraydi va uzok, davom etgan xastalik oqibatida vafot etadi.

O. adabiy faoliyatini shoir sifatida boshlagan. "Cholgʻu tovushi" degan birinchi sheʼri 1922 yil "Armugʻon" jur.da bosilgan. Bu vaqtda u Choʻlpon, shuningdek, "yosh usmonlilar" sheʼriyati taʼsirida boʻlib, ular ruhidagi sheʼrlaridan iborat "Tuygʻular" (1926) va "Koʻngil naylari" (1929) toʻplamlarini eʼlon qilgan. O dastlabki ijodida davrning oʻtkinchi mavzulariga ba-gʻishlangan sarbast sheʼrlar yaratgan, ularning aksariyati "Mashʼala" (1932) toʻplamidan oʻrin olgan. Keyinchalik shoir lirik tuygʻu va kechinmalar tasviriga katta eʼtibor berib, "koʻngil lirikasi" namunalarini yaratishga intildi. Uning bu boradagi izlanishlari, ayniqsa, "Yevgeniy Onegin" sheʼriy romanini tarjima qilishi (1936) jarayenida orttirgan tajribasi tufayli va A. S. Pushkin asarlaridagi lirizm taʼsirida yaxshi samaralar berdi. O.ning "Chimyon daftari" turkumiga kirgan, oʻzbek tabiatining fusunkor tarovati va betakror ranglarini oʻziga simirgan sheʼrlari nafaqat shoir sheʼriy ijodining , balki umuman oʻzbek lirikasining shoh namunalaridan biri boʻldi. Shoir bu sheʼrlari bilan oʻzbek sheʼriyatiga oybekona nafis lirizmni olib kirdi, nozik tuygʻu va kechinmalarni tasvirlash madaniyatini yanada mukammallashtirdi, lirik sheʼriyat tilini nafosat yogʻdulari bilan jilolantirib yubordi.

Bir tomondan, lirik harorat, ikkinchi tomondan, epik koʻlam O. sheʼriyatiga xos xususiyatlardir. U lirik sheʼriyat bilan bir qatorda dostonna-vislik sohasida ham izlanishlar olib borib, "Dilbar — davr qizi" (1932), "Oʻch" (1933), "Baxtigul va Sogʻindiq" (1934), "Qahramon qiz" (1936), "Gulnoz", "Kamonchi", "Navoiy" (1937) singari dostonlarni yezdi. Shoir bu dostonlarida oʻz davrining qahramoni obrazini yaratish va shu davrning muhim ijtimoiymaʼnaviy masalalarini koʻtarish bilan birga tarixiy oʻtmish mavzuiga ham murojaat etdi. O.ning liro-epik sheʼriyatdagi dastlabki tajribalari uning katta epik polotnolarni yaratishga qodir sanʼatkor ekanini namoyish etadi. "Uch" va "Navoiy" dostonlari esa yaqin kelajakda yaratajak "Qutlugʻ qon" va "Navoiy" romanlari uchun oʻziga xos eskiz vazifasini oʻtadi.

Sovet davlatining adabiy-madaniy siyosati natijasida 1937—38 yillarda yozuvchilar va ularning asarlariga vulgar sotsiologizm nuqtai nazaridan yondashish tamoyili kuchaydi. O.ning "Chimyon daftari" turkumiga kirgan lirik sheʼrlari burjua sheʼriyati namunalari, deb baholandi. Davlat siyosati darajasiga koʻtarilgan bu harakat oqibatida, boshqa shoirlar qatori, O. ham, "koʻngil sheʼriyati"ga tamomila zid oʻlaroq, "fajdanlik sheʼriyati" deb atalgan sheʼriyat namunalarini yaratishga majbur boʻldi. Shunga qaramay, O.ning ilm-fan va texnikani egallashga daʼvat etuvchi hamda vatanparvarlik va mehnatsevarlik gʻoyalari bilan sugʻorilgan "Oʻzbekiston", "Dneprostroy", "Fanga yurish", "Raisa", "Qizlar" singari oʻnlab sheʼr va dostonlari 30—40-yillar oʻzbek sheʼriyatida muhim voqea boʻldi.

O. 40-yillar oxiri — 50-yillar boshlarida "Qizlar" (1947) dostonidan tashqari, "Hamza" (1948), Pokiston taassurotlari asosida "Zafar va Zahro" (1950) va "Haqgoʻylar" (1952) dostonlarini yaratdi. 60-yillarda shaxsga sigʻinish fojialari fosh etilib, sobiq sovet mamlakatida "xrushchyovcha" harorat jilvalari kuringanda, O. xastaligiga qaramay, yana "sof lirika"ning guzal namunalarini takdim etadi, Xirosima fojiasiga bagʻishlangan "Davrim jarohati" (1952), "Guli va Navoiy" (1968) dostonlarini yozish bilan birga Amir Temur va Bobur haqidagi lirik dostonlarni yozishga kirishadi. Shoir uzining bu asarlari bilan 60-yillar oʻzbek sheʼriyatida yangi badiiy tafakkurning boshlanishi va qaror topishiga muhim hissa qushadi.

O.ning nasriy merosi 5 roman ("Qutlugʻ qon", "Navoiy", "Oltin vodiydan shabadalar", "Quyosh qoraymas" va "Ulugʻ yoʻl"), 4 qissa ("Shonli yoʻl", "Hyp qidirib", "Bolalik xotiralarim" va "Bola Alisher") hamda bir qancha hikoya va ocherklardan iborat.

O.ning roman janridagi dastlabki tajribasi — "Qutlugʻ qon" asari yozuvchi hayotining eng tahlikali kezlarida, 1938 yilda, qisqa muddatda yozilgan va 1940 yilda nashr etilgan. Yozuvchining bolalik xotiralari bilan toʻyingan bu asarda oʻzbek xalqining 1-jahon urushi arafasidagi mashaqqatli hayoti qalamga olingan. Bu davrda, bir tomondan, mustamlakachilik siyosati, ikkinchi tomondan, oʻlkaga kirib kela boshlagan kapitalistik munosabatlar tufayli mehnatkashlar ommasi gʻoyat qashshoqlashgan edi. Shunday vaqtda sabr kosasi toʻlgan xalqning norozilik namoyishi bilan chi-qishi yoki qoʻzgʻolon koʻtarishi tabiiy edi. Chor hokimiyatining Oʻrta Osiyo aholisini mardikorlikka olish toʻgʻrisidagi farmoni 1916 yil qoʻzgʻo-lonining gurullab yonishi uchun bir turtki boʻldi. O. romanda Yoʻlchi boshlik, mehnatkashlar, Mirzakarimboy boshliq boylarning oʻzaro munosabatlarini tasvirlash orqali mazkur qoʻzgʻolonning kelib chiqish sabablarini badiiy tahlil etdi. Jamiyatning shu davrdagi qutblashgan holatini taʼkidlab koʻrsatish maqsadida va sovet mafkurasining talabi bilan boylar obrazini, ayniqsa, Mirzakarimboy obrazini yaratishda qora boʻyoqlardan koʻproq foydalandi. 1937 yil tegirmonidan arang omon qolgan adibning romanni busiz nashr etishi amri mahol edi.

O. bu asari bilan A. Qodiriy, Chulpon va S. Ayniy boshlab bergan tarixiy romannavislik anʼanasini rivojlantirib, uni mehnatkash xalq harakterini oʻzida mujassamlantirgan Yoʻlchi, Gulnor kabi qahramonlarning yorqin obrazlari bilan boyitdi. "Qutlugʻ qon" oʻzbek adabiyotidagi badiiy jihatdan eng yuksak romanlardan biridir.

O. shoir, nosir, adabiyotshunos olim sifatida ham Navoiy hayotiga koʻp bor murojaat etgan. Uning 1942 yil 2-jahon urushining qizgʻin bir paytida "Navoiy" romanini yozib tugatgani tasodifiy emas. Nafaqat ulugʻ shoir, balki 15-asrdagi Xuroson hayotini ham puxta oʻrgangan adib bu asarda Navoiyning shoir va inson sifatidagi gumanizmi — insonparvarlik mohiyatini katta mahorat bilan gavdalantirib bergan. O. Navoiy obrazini 15-asr Xurosonida roʻy bergan muhim tarixiy voqealar fonida gavdalantirar ekan, shu davrda Temuriylar davlatini harakatga keltirgan, keyinchalik esa uni tanazzulga olib kelgan kuchlar va ularning oʻzaro kurashini xaqqoniy aks ettirgan. O. mazkur asari bilan oʻzbek adabiyotida tarixiy-biografik roman janrini boshlab, uning asosiy tamoyillarini belgilab berdi. "Navoiy" romani keyinchalik oʻzbek adabiyotida "Ulugʻbek xazinasi", "Koʻhna dunyo" (O. Yoqubov), "Yulduzli tunlar", "Avlodlar dovoni" (P. Kr-dirov) singari tarixiybiografik romanlarning maydonga kelishiga zamin hozirladi.

O.ning nasriy asarlari orasida oʻzbek xalqining 2-jahon urushidagi jasorati tasviriga bagʻishlangan "Quyosh qoraymas" (1943—59) romani alohida eʼtiborga loyiq. Adib mazkur romanini garchand Gʻarbiy frontga qilgan safaridan qaytiboq yoza boshlagan boʻlsada, urush toʻgʻrisidagi dahshatli haqiqatni aytish iloji boʻlmagani uchun, uni 50-yillarda — xastalik paytida yozib tugatdi. O. Bektemir va uning ikki jangovar doʻstining obrazini yaratish orkali Sovet davlatining urushga tayyorgarliksiz kirgani va sarkardalarning qoʻpol xatolari tufayli millionlab kishilar, shu jumladan, oʻzbek jangchilarining "toʻp yemi" boʻlayotgani haqidagi haqiqatni badiiy mujassamlantirib berdi.

Adib "Oltin vodiydan shabadalar" (1949) romanida urushdan keyingi davr qahramoni obrazini, "Qutlugʻ qon" romanining davomi sifatida yozilgan "Ulugʻ yoʻl" (1967) asarida esa Yulchi va Gulnorlarning 20-yillardagi izdoshlari obrazini yaratishga intildi.

O. qalamiga mansub roman va qissalar qaysi davr hayotidan olingan bulmasin, adib shu davr hayotini mukammal urgangan, ayniqsa, tarixiy davr va tarixiy shaxs hayoti bilan birlamchi manbalar asosida yaqindan tanishgan yozuvchi sifatida namoyon buladi. O.ning nasriy asarlariga xos muhim xususiyatlardan yana biri shundaki, u asar qahramoni yoki tarixiy shaxeni Vatan va xalq manfaatlari yoʻlida kurashuvchi, mehnatkash xalq orzu-armonlarining roʻyobga chiqishi yoʻlida zahmat chekuvchi siymo sifatida tasvirlaydi.

O. ozgina boʻlsada, oʻz kuchini dramaturgiyada ham sinab koʻrdi. U urush yillarida Chingizxon istilosiga qarshi koʻtarilgan xalq harakatlaridan biriga murojaat etib, vatandoshlarida fashizmga qarshi kurash maylini ragʻbatlantiruvchi "Mahmud Torobiy" operasi librettosini yozdi (1944) va shu mavzu boʻyicha drama teatrlari uchun "Gʻalvirchi", rus adibi va adabiyotshunosi A. Deych bilan hamkorlikda esa rus tilida "Xalq qalqoni" pyesalari ustida ishladi. O. bu asarlarida ham tarixiy jarayon qonuniyatlarini yaxshi bilgan, tarixga xalq manfaatlari nuqtai nazaridan yondashuvchi yirik olim sifatida namoyon boʻldi.

O. adabiy faoliyatining muhim qismini adabiyotshunoslikka oid tadqiqot va maqrlalar tashkil etadi. Oʻzbek xalqi tarixi va oʻzbek mumtoz adabiyotining ulkan bilimdoni O. oʻzining adabiy-tanqidiy faoliyatida adabiyotimizning eng qad. davridan to oʻtgan asrning 60-yillariga qadar kechgan shakllanish va taraqqiyot yoʻliga bagʻishlangan koʻplab maqolalar eʼlon qildi. Bu maqolalarning katta bir qismi Alisher Navoiy yashagan davr, shoir hayoti va ijodini oʻrganishta ba-gʻishlangan boʻlib, ular keyinchalik O.ning "Navoiy gulshani" maqolalar toʻplamini tashkil etdi. Bu maqolalar navoiyshunoslikning oʻzbek adabiyotshunosligining muhim bir sohasi sifatida shakllanishi va rivojlanishiga hissa boʻlib qoʻshildi. Shu bilan birga O. Yozuvchilar uyushmasi va Fanlar akademiyasi gumanitar boʻlimining raisi sifatida Navoiyning 500 yillik yubileyini tashkil etish va oʻtkazishga rahbarlik qildi. A. Deych bilan birga rus tilida Navoiyga bagʻishlangan turkum maqolalar chop etdi (bu maqolalar mualliflarning 1968 yilda nashr etilgan "Alisher Navoiy. Literaturno-kriticheskiy ocherk" kitobidan urin olgan).

Yirik adabiyotshunos O. "Abdulla Qodiriyning ijodiy yoʻli" (1935) monografiyasi va boshqa maqolalarida 20-asr oʻzbek adabiyotining taraqqiyoti muammolarini, A. S. Pushkin, L. N. Tolstoy va A. M. Gorkiy singari rus adabiyoti namoyandalarining oʻzbek yozuvchilariga taʼsiri masalalarini yuqori ilmiy-nazariy saviyada oʻrgandi. Mumtoz va zamonaviy oʻzbek adabiyoti yutuklarini qardosh xalklarga tanishtirishda O.ning rus tilidagi maqolalari ayricha ahamiyatga molik.

Serqirra ijod sohibi O. jahon va rus adabiyotining eng yuksak namunalarini oʻzbek tiliga tarjima qilib, Chulpon va Qodiriy asos solgan oʻzbek tarjima maktabini uzining yuksak darajadagi tarjimalari bilan . boyitdi. oʻzbek kitobxoni O. tarjimasi orqali Rim adabiyoti namunalari, J. B. Molyerning "Tartyuf", A. S. Pushkinning "Yevgeniy Onegin", M. Yu. Lermontovning "Maskarad", "Dovud Sosunli" arman eposi, G. Geyne, I. A. Krilov, V. G. Belinskiy, E. Verharn va boshqalarning asarlari bilan tanishdi.

O. oʻzining rang-barang ijodi va ulkan jamoat arbobi sifatidagi faoliyati bilan oʻzbek xalqining madaniy yuksalishiga katta hissa qoʻshdi. 1980 yilda adib yashagan uyda O. uy-muzeyi tashkil etilgan va unga haykal oʻrnatilgan. Toshkentdagi maktab, xiyobon va metro bekatlaridan biri O. nomi bilan atalgan, Termiz davlat un-ti, Toshkent viloyatidagi jamoa xujaligiga O. nomi berilgan. O. vafotidan keyin "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan takdirlangan(2001).

Manbalar[tahrir]

  • Mukammal asarlar toʻplami [20j.li], 1-20-j.lar, T., 1975-1985.

Adabiyot[tahrir]

  • Bat L., Koshchanov M., Aybek. Kritikobiograficheskiy ocherk, M., 1966; Yoqubov H., Adibning mahrrati, T., 1966; Karimov N., Oybek, T., 1985; Karimov N., Oybek gulshanida krlgan gʻunchalar, T., 1985.

Naim Karimov.[1]

Oʻzbek Adabiyoti

Milodiy VII asrgacha
VIII-XIII asrlar (Qadimgi)

XIV-XV asrlar (Temuriylar davri)
XVI-XIX asrlar (Mumtoz)

XIX-XX asrlar (Milliy uygʻonish)
1905-30 yillar (Jadid davri)
1930-80 yillar (Sovet davri)
1990 yillaridan keyin (Mustaqillik)

Oʻzbekiston Yozuvchilar Uyushmasi

Oybek (1905—1968) Oybek — 1905 yilda 10 yanvarda Toshkentning Govkush mahallasida tugʻilgan Muso Toshmuhammadning adabiy taxallusi. „Bolalik xotiralarim“ (1963) asarida bolaligini: ota-onasi, qarindoshlari, 20 asr boshidagi Toshkent va uning atrofidagi qishloq, kentlarni, ilk sabogʻi, saboqdoshlarini tasvirlaydi.

Oybek. Toʻplam[tahrir]

1922 yildan unrining oxirigacha Oybek sheʼr, dostonlar yozdi. „Onamning mozorida“ (1924), „Ovchiga“ (1924), „Yoshlik xotiralaridan“ (1925), „Gunafsha“ (1927) singari sheʼrlarida yosh shoir ruhiyatining holatlari tasvirlanadi. „Fanga yurish“ (1930), „Fikr“ (1931), „Tansiq“ (1935), „Dala yoʻlida“ (1935), „Qishloq qizi student“ (1933), „Brigadir ayol“ (1935) singari sheʼrlarida ijtimoiy hayot aks ettiriladi. Shoir „Dilbar — davr qizi“ (1932), „Oʻch“ (1932), „Navoiy“ (1947), „Qizlar“ (1947), „Davrim jarohati“ (1965) singari poemalar yozgan.

Oybek. 1-tom.[tahrir]

Oybek poemalarining qahramonlari „Qutlugʻ qon“ (1940), „Navoiy“ (1944), „Oltin vodiydan shabadalar“ (1949) singari romanlariga ham oʻtgan. „Quyosh qoraymas“ (1954), „Ulugʻ yoʻl“ (1963), „Nur qidirib“ (1955), „Bola Alisher“ (1967) — Oybekning muhim asarlaridan. U nosir sifatida xalqning boy, murakkab tarixini aks ettirdi.

Oybek. Navoiy[tahrir]

Oybek 1943 yilda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasiga haqiqiy aʼzo boʻldi. Olim „Adabiyot qoidalari haqida“ (1926), „Abdulla Qodiriyning ijodiy yoʻli“ (1936), „Tanqidchilikda savodsizlik va ur-yiqitchilikka qarshi oʻt ochaylik“ (1939), „Muqimiy asarlarida sotsial tiplar“ (1939) singari tadqiqotlarni, Navoiy haqidagi maqolalarni yozdi.

U „Evgeniy Onegin“, „Sosunlik Dovud“ kabi asarlarni oʻzbek tiliga tarjima qildi.

Oybek 1968 yilning 1 iyulida vafot etgan, Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Asarlari[tahrir]

Oybek ijodi haqida[tahrir]

  • Yoqubov H. Adibning mahorati. Toshkent, Oʻzadabiynashr, 1966.
  • Qoʻshjonov M. Oybek mahorati. Toshkent, Oʻzadabiynashr, 1965.
  • Karimov N. Oybek. Toshkent. Gʻ. Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1985.
  • Saidnosirova Z. Oybegim mening. T.: Sharq, 1994.

Internetdagi elektron kutubxonalarda[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil