Sadriddin Ayniy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Sadriddin Ayniy
toj. Садриддин Айнӣ
Taxallus: Ayniy
Tavallud sanasi: 1878-yil, 15-aprel
Tavallud joyi: Saktari qishlogʻi, Buxoro Amirligi (hozir Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Gʻijduvon tumani)
Vafot sanasi: 1954-yil, 15-iyul (76 yoshda)
Vafot joyi: Stalinobod, Tojikiston SSR, SSSR (hozir Tojikistonning Dushanbe shahri)
Kasb: yozuvchi, shoir, davlat va jamoat arbobi
Faoliyat: yozuvchilik, sheʼriyat
Janr: Nasr
Tojikiston valyutasining 5 somoniy kupyurasidagi Sadriddin Ayniy portreti.
1917-1951-yillarda Sadriddin Ayniy yashagan Samarqanddagi uy (hozir uy-muzey).

Sadriddin Ayniy (toj. Садриддин Айнӣ; haqiqiy ismi Sadriddin Said-Murodzoda (toj. Садриддин Саид-Муродзода); 1878-yil, 15-aprel, Soktare qishlogʻi, Buxoro Amirligi1954-yil, 15-iyul, Stalinobod, Tojikiston SSR, SSSR) — yetuk tojik yozuvchisi va shoiri, davlat va jamoat arbobi. Sovet davridagi tojik adabiyoti asoschisi. Asosan tojik va oʻzbek tillarida ijod qilgan. Tojikiston Fanlar Akademiyasining birinchi prezidenti (19511954), O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi faxriy aʼzosi (1943), Tojikistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1940), filologiya fanlari doktori (1948), professor (1950). Tojikiston Qahramoni unvoni sohibi (1998), qator sobiq SSSR orden va medallari sohibi.

Biografiya[tahrir]

Yoshlik yillari[tahrir]

Sadriddin Said-Murodzoda 1878-yilning 15-aprel kuni Buxoro Amirligining Soktare qishlogʻida, tojik oilasida tugʻilgan. 18841987-yillarda eski maktabda, keyin bir qator madrasalarda: Buxorodagi Mir Arab (1890—1891), Olimxon (1892—1893), Badalbek (1894—1896), Hoji Zohid (1896-1899) va Ko‘kaldosh (1899-1900) madrasalarida tahsil olgan. Ahmad Donish va ozarbayjon yozuvchisi Hoja Marog‘iyning hamda jadid maʼrifatparvarlarining asarlari uning dunyoqarashiga sezilarli taʼsir ko‘rsatadi. A. Buxoroda yangi usuldagi maktablar ochadi, ular uchun o‘quv qo‘llanmalar, ommani ilm-maʼrifatga chaqiruvchi sheʼr va hikoyalardan iborat "Yoshlar tarbiyasi" (1909) darsligini tuzadi. "Yosh buxoroliklar" harakatida faol qatnashadi. 1918—21 yillarda tojikcha, o‘zbekcha marsh, qo‘shiq va sheʼrlar yaratadi. "Buxoro jallodlari" (1922) povesti, "Buxoro mang'it amirligining tarixi" (1921) asarida Buxoroning ijtimoiy-siyosiy hayoti ifodalangan. "Odina", "Qiz bola yoki Xolida" (1924), "Tojik adabiyotidan namunalar" (1926), "Qulbobo yoki ikki ozod" (1928) kabi qissa, hikoya, ocherklari muhim ahamiyatga ega. A. tojik va o‘zbek adabiyotlarining ming yillik tarixiy taraqqiyotida yetishib chiqqan 200 dan ortiq shoir, tarixchi, olim, tazkiranavislar hayoti va ijodi haqida maʼlumot beradi. A. 1927-29 yillarda yirik romani "Doxunda"ni tojik tilida nashr ettirdi. 1934 yilda esa o‘zbek tilida "Qullar" romanini yaratdi. Unda o‘zbek va tojik xalqining yuz yillik hayoti aks etadi. A.ning "Eski maktab" (1935) asarida eski maktabdagi o‘qish va o‘qitish haqida hikoya qilinadi. Yigirmanchi yillarda eʼlon qilingan qator hajviy asarlari, "Yana bu qaysi go‘rdan chiqdi", "Puling halol bo‘lsa, to'y qil" (1924), "Mashrab bobo", "E, to‘nim" (1925), "Bilganim yo‘q", "Ken-gash" (1926) kabi o‘zbekcha feletonlari, 242 hajviy sheʼr va maqolalari, ayniqsa, "Sudxo‘rning o‘limi" (1939) hajviy povesti yozuvchining mohir satirik ekanligini ko‘rsatdi. Muqanna va Temur Malik boshchiligidagi xalq qo‘zg‘olonini aks ettiruvchi adabiy-tarixiy ocherklar yozdi. U to‘rt qismdan iborat "Esdaliklar"ida (1949—54) Buxoroning o‘tmish hayoti va o‘sha davr ijtimoiy-madaniy muhitini yoritadi. A. adabiyotshunos, tilshunos, sharqshunos olim sifatida "Firdavsiy va uning "Shohnoma"si haqida" (1934), "Kamol Xo‘jandiy", "Shayxur-rais Abu Ali ibn Sino" (1939), "Ustod Rudakiy" (1940), "Shayx Muslihiddin Saʼdiy Sheroziy" (1942), "Alisher Navoiy" (1948), "Zayniddin Vosifiy" (uning "Badoye ul-vaqoye" asari haqida"), "Mirza Abdulqodir Bedil", Muqimiy va boshqalar haqidagi asarlari o‘zbek va tojik adabiyotshunosligi va tanqidchiligida, "Fors va tojik tillari haqida", "Tojik tili" kabi ilmiy ishlari tojik tilshunosligida muhim voqea bo‘ldi. A.ning "Doxunda", "Qullar", "Sudxo‘rning o‘limi" va "Esdaliklar" asarlari xorijiy tillarga tarjima qilingan. O‘zbekiston va Tojikiston Respublikalaridagi bir qator shahar, tumanlar, qishloqlar, ko‘chalar, maktablar, kutubxonalar, sanʼat va madaniyat muassasalari A. nomiga qo‘yilgan. Samarqandda A. yodgorlik uy-muzeyi ochilgan (1967).

Sadriddin Ayniy (Sadriddin Saidmurodov) 1878 yil 15 aprelda Buxoro viloyatining Gʻijduvon tumanidagi Soktare qishlog‘ida o‘rtahol dehqon oilasida tug‘ilgan. 1884 - 87 yillarda qishloqdagi boshlang‘ich maktabda, 1890 -1900 yillarda Mir Arab, Olimjon, Badalbek, Hoji Zohid, Ko‘kaldosh madrasalarida tahsil olgan. Unga Ahmad Donishning «Navodir ul-vaqoe», Xoja Marog‘iyning «Ibrohimbekning sayohati» asarlari jiddiy taʼsir ko‘rsatadi. Sadriddinning birinchi g‘azali «Guli surx» («Qizil gul») 1895 yilda yozilgandir. Sadriddin Ayniy Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi, tojik va o‘zbek adabiyotining buyuk namoyandasi, zullisonayn ijodkordir. Adibning asarlari o‘zbek tilida 8 jildda bosilib chiqqan. Sadriddin Ayniyning xasislik ramzi bo‘lgan qahramoni «Sudxo‘rning o‘limi» asaridagi Qori Ishkambadir. Adib 1954 yil 15 iyulda Dushanbe shahrida vafot etgan.

Sadriddin Ayniy Behbudiy o‘limiga bag‘ishlagan marsiyasida

«Saning tarixi davroning, saning osori urfoning,
Saning noming, saning shoning jahon qoldiqcha qolmasmu?
Vatan avlodi yod etdi, sani hurmatda shod etdi,
Va lekin intiqomingni ololurmi, ololmasmu?» - deb yozgan.

Asarlari[tahrir]

  • «Esdaliklar» (tarjimai hol asari);
  • «Tahsib us - sibyon» («Pok bola»);
  • «Yoshlar tarbiyasi» (1909) darsligi;
  • «Buxoro jallodlari» (1922);
  • «Odina» (1924);
  • «Qulbobo yoki ikki ozod» (1928);
  • «Yetim» (1940);
  • «Sudxo‘rning o'limi» (1939);
  • «Eski maktab» (1935) kabi qissalar,
  • «Doxunda» (1930);
  • «Qullar» (1934) kabi romanlar,
  • «Tojik adabiyotidan namunalar» (1926);
  • «Qiz bola yoki Xolida» (1924);
  • «Alisher Navoiy»;
  • «Ustod Ro‘dakiy» kabi ilmiy tadqiqotlari va boshq.

Mukofotlari[tahrir]

  • «Stalin premiyasi» Stalin premiyasining ikkinchi darajasi (1950-yilda);
  • «Lenin ordeni»«Lenin ordeni»«Lenin ordeni» 3 ta «Lenin ordeni» (rus. «Орден Ленина»);
  • «Qizil Bayroq Ishchi ordeni» «Qizil Bayroq Ishchi ordeni» (rus. «Орден Трудового Красного Знамени»);
  • Tojikiston Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi;
  • Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi Fanlar Akademiyasining akademigi
  • «Tojikiston Qahramoni» ordeni «Tojikiston Qahramoni» unvoni sohibi.

Nishonalar[tahrir]

Sadriddin Ayniyga bagʻishlangan 1958-yilgi SSSR pochta markasi.
Sadriddin Ayniyga bagʻishlangan 1968-yilgi SSSR pochta markasi.
  • Sadriddin Ayniy tugʻilgan Saktari (Buxoro viloyati, Gʻijduvon tumani) qishlogʻida uning uy-muzeyi mavjud.
  • Samarqand shahrining markaziy qismida Sadriddin Ayniy uy-muzeyi mavjud. Ushbu uyda U 1917-yildan to 1950-yillarning boshigacha yashagan.
  • Dushanbe (Tojikiston) shahri koʻchalaridan biriga Sadriddin Ayniy nomi berilgan.
  • Samarqand (Oʻzbekiston) shahri koʻchalaridan biriga Sadriddin Ayniy nomi berilgan.
  • Buxoro (Oʻzbekiston) shahri koʻchalaridan biriga Sadriddin Ayniy nomi berilgan.
  • Bishkek (Qirgʻiziston) shahri koʻchalaridan biriga Sadriddin Ayniy nomi berilgan.
  • Qozon (Rossiya) shahri koʻchalaridan biriga Sadriddin Ayniy nomi berilgan.
  • Samarqand shahrida Sadriddin Ayniy haykali oʻrnatilgan.
  • Dushanbe shahrida "Sadriddin Ayniy va Maksim Gorkiy suhbati" nomli haykal oʻrnatilgan.
  • 1958 va 1968-yillardagi SSSR pochta markalaridan biri Sadriddin Ayniyga bagʻishlangan.
  • Sadriddin Ayniy portreti Tojikistonning valyutasi — somoniyning 5 somoniy qiymatidagi kupyurasida aks ettirilgan.

Havolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  • 1-8-jildlar, T., 1963-1967.

Adabiyotlar[tahrir]

  • Hasanov M., Ayniy chamani, T., 1978.
  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil