Luksemburg

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Luksemburg Buyuk Gersogligi
Grand-Duché de Luxembourg (fransuz.)
Großherzogtum Luxemburg (nem.)
Groussherzogtum Lëtzebuerg (luksemb.)
Luksemburg davlat bayrogʻi   Luksemburg davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: luksemb.«Mir wëlle bleiwe wat mir sin»
«Biz o'zligimizcha qolishni xohlaymiz»
Madhiya: Ons Hémécht
«Ona vatan»
Luksemburg Xaritasi
Poytaxt Luksemburg (shahar)
Rasmiy til(lar) nemis, fransuz, luksemburg
Hukumat Konstitutsion Rohiblik
 •  Buyuk Gersog   Henri (Genri)
 •  Bosh Vazir   Jean-Claude Juncker (Jan-Klod Yunker)
Mustaqillik   Fransiyadan
 •  Sana   9-iyun 1815
Maydon  
 • Butun 2 586,4 km² (167-)
 • Suv (%) 0,00 %
Aholi  
 • 2010 roʻyxat 502 207 (168- oʻrin)
 • Zichlik 171/km²
YaIM (XQT) 2010- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$ 64,306 mlrd (98-)
 • Jon boshiga AQSh$128 806
Pul birligi Yevro (EUR)
Vaqt Mintaqasi (UTC+1)
 • Yoz (DST)
Qisqartma LU
Internet domen .lu
Telefon prefiksi +352

Luksemburg (Luxembourg, Luxemburg), Lyuksemburg Buyuk Hersogligi (Grand-Duche de Luxembourd, Grossherzogtum Luxemburg) — Gʻarbiy Yevropadagi davlat. Mayd. 2586 km2. Aholisi 443 ming kishi (2001). Poytaxti — Lyuksemburg sh. Maʼmuriy jihatdan 3 okrugga, okruglar kantonlarga, kantonlar kommu-nalarga boʻlinadi.

Davlat tuzumi[tahrir]

L. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1868 y. 17 okt.da kuchga kirgan, unga 1919, 1948 va 1956 y.larda tuzatishlar kiritilgan. Davlat boshligʻi — Buyuk Hersog (2000 y.dan Anri). Qonun chiqa-ruvchi hokimiyat — Deputatlar palatasi (bir palatali parlament). Ijroiya hoki-miyatni Buyuk Hersog tayinlaydigan hukumat amalga oshiradi. L .da Davlat ken-gashi bor, uning 21 aʼzosi Buyuk Hersog tomonidan umrbod tayinlanadi.

Tabiati[tahrir]

Mamlakat hududining koʻp qismi tepaliklar uchrab turadigan 300—400 m balandlikdagi tekisliklardan iborat. Shim.da Ardenna va Reyn Slanetsli togʻlarining tarmoqlari (bal. 400—500 m) joylashgan. Temir ruda, slanets, ohaktosh konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil, yumshoq. Yanv.ning oʻrtacha t-rasi 0 dan 2° gacha, iyulniki 17° atro-fida. Yillik yogʻin 700—800 mm. Daryolari zich, sertarmoq, asosiy daryosi — Mozel. Tuprogi aksar qismida qoʻngʻir oʻrmon va chimli podzol tuproq. L. hududining 1/3 qismi (asosan, shim.) oʻrmon.

Aholisining 71% lyuksemburglar 29% chet elliklar (italyanlar, nemislar, fransuzlar va b.). Rasmiy tillari — nemis, fransuz tillari va Luksemburg shevasi (fransik moze-lan), bu sheva 1982 y. avg .dagi qonunga binoan, milliy til maqomini olgan. Dindorlarning aksari katoliklar (95% dan ortiq), protestant, yahudiylar ham bor. Adolisining 86% shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Lyuksemburg , Esh.

Tarixi[tahrir]

Mil. boshlarida L. hududi Rim imperiyasi, mil. 6—7-a.larda Franklar davlati tarkibiga kirgan. 963 y.dan graflik, 1354 y.dan gersoglik, Luksemburg qalʼasi uning markazi boʻlgan. Oʻrta asrlarda L. hududi Ispaniyaga, soʻng Avstriya va Fransiyaga tobe boʻlgan. 1814—15 y. Vena kongressi qarori bilan rasman mustaqil davlat — L. Buyuk gersogligi tuzilgan, uni 1890 y.gacha Niderlandiya qiroli boshqargan. L.ning hoz. chegaralari 1839 y. Belgiya-Niderlandiya shartnomasi asosida belgilangan (bu sana L. mustaqilligi yili sifatida bayram qilinadi). 1867 y. London konferensiyasida L. "abadiy betaraf" davlat deb eʼlon qilindi. 1890 y.da L. Niderlandiya boshkaruvidan qutulib, toʻla mustaqillikka erishdi. 1921 y.dan Belgiya bilan iqtisodiy, jumladan, bojxona ittifoqi-da. 1- va 2-jahon urushlari vaqtida Germaniya L. betarafligini buzib, uning hududini bosib oldi. 1945 y. fev.da L. hududi Amerika-Angliya qoʻshinlari tomonidan ozod qilindi. 1948 y.da L. konstitutsiyasidan L.ning betarafligi haqidagi modda chiqarib tashlandi. L. —1945 y.dan BMT aʼzosi. 1991 y. 31 dek.da OʻzR suverenitetini tan oldi va 1992 y. 10 iyunda diplomatiya munosabatlari oʻrnatdi. Milliy bayrami — 23 iyun — Buyuk Gersog tugilgan kun (1921).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

Koʻkatparvarlar alternativ partiyasi, 1983 y. tuzilgan; Xristian-sotsial partiya, 19-a.ning 70-y.larida tashkil topgan; L. sotsialistik ishchi partiyasi, 1902 y.da asos solingan; L. demokratik partiyasi, 1946—47 y.larda vujudga kelgan; Koʻkatparvarlarning ekologik tashabbus roʻyxati partiyasi, 1989 y.da tuzilgan: L. Kommunistik partiyasi, 1921 y.da asos solingan; Demokratiya va pensiya tengligi uchun harakat qoʻmitasi, 1989 y.da tuzilgan. L. umummehnat konfederatsiyasi 1919 y.da tashkil topgan; L. xristian kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, 1921 y.da tuzilgan; L. kasaba uyushmalari mustaqil birlashmasi, 1978 y. tashkil etilgan.

Xoʻjaligi[tahrir]

L. — yuksak darajada rivojlangan industrial mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 24,6%, q.x. ulushi 1,4%. Iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari: qora metalurgiya, kimyo, koʻnchilik, sement, fayans, yogochsozlik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati. Yiliga 1,4 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. L. aholi jon boshiga choʻyan va poʻlat i. ch.da dunyoda oldingi oʻrinlardan birida turadi. Metallurgiya sanoati uchun kerakli koʻmir va koks Germaniyadan, temir rudaning koʻp qismi Fransiyadan oli-nadi. Asosiy metallurgiya k-tlari Lyuksemburg sh. va temir konlari at-rofida joylashgan. Domna shlakidan fosforli oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat markazlari: Lyuksemburg (atroflari), Differdanj, Esh, Dyu-delanj sh.lari. Q.x.da foydalaniladigan yerlar maydoni 135 ming ga ga yaqin.

Kichik-kichik dehqon xoʻjaliklari koʻp. Mexanizatsiya va rentabellik darajasi juda yuqori. Gʻalla (bugʻdoy, arpa, suli, javdar), kartoshka, sabzavot yetishtiriladi. Daryo vodiylarida bogʻdorchilik, tokchilik rivojlangan. Q.x.ga yaroqli yerlarning 50% ga yaqini oʻtloqdan iborat. Chorvachilikda jami q.x. mahsulotining 80% hosil qilinadi. Qoramol va choʻchqa boqiladi. Oʻrmonlarda yogʻoch tayyorlanadi. Chet el sayyohligi rivojlangan. L. hududidan xalqaro t.y. va avtomobil yoʻllari oʻtadi. T.y. uzunligi — 275 km va avtomobil yoʻllar uz. — 5 ming km. Aviatsiya transporta rivojlangan. Ishlab chiqariladigan mahsulotning 90% ga yaqini chetga chiqariladi. Chetdan mashina va uskuna, mineral xom ashyo, gazlama, neft hamda oziq-ovqat mahsulotlari va b. keltiriladi. Savdosotikdagi asosiy mijozlari: Yevropa Ittifoqi mamla-katlari. L. — Gʻarbiy Yevropaning mo-liyaviy markazlaridan biri. Bu yerda koʻpgina bank va kompaniyalarning idoralari joylashgan. Pul birligi — Luksemburg franki; Belgiya franki ham teng muomalada.

Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari[tahrir]

L.da 6—15 yoshdagi bolalar uchun majburiy bepul taʼlim joriy etilgan. Davlat maktablari bilan bir qatorda xususiy maktablar ham bor. Boshlangich majburiy maktabda oʻqish muddati —8—9 y., oʻrta maktabda (pulli) —6—7 y., zamonaviy litseyda — 6 y., klassik litseyda — 7 y. L.da oliy oʻquv yurtlari yoʻq. 1969 y.da xorijiy un-tlarga borib oʻqishga tayyorlovchi un-t markazi ochilgan. 1973 y.da barpo etilgan Mehnat unti toʻla maxsus maʼlumot bermaydi. Mamlakatda bir necha kollej va konservatoriya bor. Ilmiy muassasalari: Tabiatshunoslar jamiyati (1872), bakteriologiya lab., tibbiy tadqiqot kolleji (1818), Buyuk Hersog inti (tarix, tibbiyot, tabiiy fanlar, tilshunoslik, adabiyot va sanʼat, ijtimoiy fanlar seksiyalari bor) va b. Luksemburg sh.da Milliy kutubxona (1798), Milliy muzey va rasmlar koʻrgazmasi mavjud.

Matbuoti, radioeshittirishi va tslekoʻrsatuvi. L.da bir qancha gaz. va jur. lar nashr etiladi. Asosiylari: "Luksemburger vort", "Vua dyu Luksemburg". ("Luksemburg ovozi", nemis va fransuz tillarida chiqadigan kundalik gaz., 1848 y.dan), "Tageblatsaytung fir Letseburg" ("Luksemburg kundalik varaqagazetasi", nemis va fransuz tillarida chikadigan kundalik gaz., 1912 y.dan), "Letseburger jurnal" ("Luksemburg gazetasi", nemis va fransuz tillarida chiqadigan kundalik gaz., 1880 y.dan), "Republiken lorren" ("Lotaringiya respublikachisi", fransuz tilida chiqadigan kundalik gaz., 1961 y.dan), "Saytung fum letseburger follek" ("Luksemburg xalqi gazetasi", nemis tilidagi kundalik gaz., 1946 y.dan), "Sotsiale fortshret" ("Ijtimoiy taraqqiyot", nemis tilida 2 haftada bir marta chiqadigan jur., 1920 y.dan), "Eko de l’ endyustri" ("Sanoat aks sadosi", fransuz tilidagi oylik jur., 1920 y.dan), "OGB-L—aktyuel/aktyualite" (L. kasaba uyushmalari mustaqil birlashmasining nemis, fransuz tillarida va Lyuksemburg shevasida chiqadigan haftanomasi, 1919 y.dan). Radio — Tele Lyuksemburg xususiy kompaniyasi, 1931 y.da tuzilgan; u "Kompani lyuksemburjuaz de telediffyuzon"ning bosh kompaniyasidir.

Meʼmorligi[tahrir]

L. hududidan ibtidoiy madaniyat yodgorliklari (dolmenlar, toshdan yasalgan hashamatli maqbaralar, sopol idishlar), keltlarning badiiy hunarmandchilik buyumlari, Rim hukmronligi davriga oid hammom, qoʻshin qarorgoxlari, minoralar, qabariq tasvirlar, naqshlar topilgan. Ilk oʻrta asrlarda Vianden qalʼasining roman uslubidagi ibodatxonasi, Externax monastiri va bazilika turida Sankt-Villibrordus cherkovi qurilgan. Shu davrga mansub koʻpdankoʻp qasr va qalʼalarning harobalari, ayniqsa, Ardenna togʻi etaklarida koʻplab saqlanib qolgan. 16-a. 2-yarmidagi ayrim inshootlarda Uygʻonish davriga xos haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan belgilar (Luksemburg sh.dagi ratusha, hoz. gersog saroyi) paydo boʻldi, 17-a.da barokko uslubida Vitranj, Vils va b. qasrlar qurildi. 17-a. 2-yarmida qasrlarning strategik ahamiyati yoʻqolib, ular zodagonlarning xususiy qarorgoxlariga aylandi. Katta va kichik yangi qasrlar qurildi, eskilari taʼmirlandi, hashamdor qilib bezatildi. 19-a.

da klassitsizm, 20-a. boshlarida eklektika yoyiddi. Zamonaviy meʼmorlik namunalaridan Radio uyi, Milliy teatr, Esh va Dyudelanj yaqinidagi turar joylarni, Mershdagi kimyo z-di binosini koʻrsatish mumkin.

Tasviriy sanʼati[tahrir]

8— 10-a.larda miniatyura vujudga keldi. Jumladan, Externax miniatyura maktabi shuhrat qozondi. 14—16-a.larda cherkovlar guzal rasmlar bilan bezatildi, haykaltaroshlik rivojlandi. 18-a.ning 2-yarmida bezakli amaliy sanʼat (fayans, mebel, metall buyumlar yasash) ravnaq topdi. 19-a. sanʼatida (J. B. Freze, M. Kirsh kabi rassomlar asarlarida) fransuz maktabining taʼsiri seziladi. 1-jahon urushidan keyin fransuz fovizmi va nemis ekspressionizmi urf boʻldi. Mashhur moʻyqalam sohibi Y. Kutter ijodi bunga misol boʻla oladi. Uning asarlarida xoʻrlangan nochor kishilar taqdiriga achinish tuygʻusi aks etgan. Rassomlar V. Kesseler, J. Probst, M. Xofman va b. A. Matiss, P. Pikasso yoʻlidan bordilar, haykalta-rosh L. Verkolye abstrakt kompozitsi-yalar yaratdi.

Oʻzbekiston — Luksemburg munosabatlari[tahrir]

1996 y. Italiyaning Florensiya sh.da tuzilgan "Oʻzbekiston Respublikasi bilan Yevropa Ittifoqi oʻrtasida sheriklik va hamkorlik haqida bitim" Oʻzbekiston bilan L. ning savdo-iqtisodiy munosabatlari uchun ham huquqiy negiz yaratdi. 1997 y.iyulda L.da ikkala davlat oʻrtasida ikkiyoqlama soliq solinishiga yoʻl qoʻymaslik hamda daromad va sarmoyadan soliq toʻlashdan boʻyin tovlanishining oldini olish qaqida konvensiya imzolandi. 1998 y. apr.da Oʻzbekiston bilan Belgiya—L. Iqtisodiy Ittifoqi oʻrtasida inve-stitsiyalarni ragʻbatlantirish va oʻzaro himoya qilish toʻgʻrisidagi bitimga imzo qoʻyildi.

OʻzR bilan L. oʻrtasidagi tovar aylanmasi 2000 y.da 0,4 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. OʻzRda L.ning transport xizmati koʻrsatuvchi "Astros S.A." firmasining vakolatxonasi mavjud.[1]

Luksemburg , rasman Luksemburg Buyuk Hersogligi ( luksemb. Groussherzogtum Lëtzebuerg, ingl. Grand Duchy of Luxembourg, frans. Grand-Duché de Luxembourg, olm. Großherzogtum Luxemburg) g'arbiy Yevropada joylashgan, Belgiya, Olmoniya, Fransiya davlatlari bilan chegaradosh davlat. Poytaxti va eng yirik shahri — Luksemburg shahri. 1957 yildan boshlab Yevropa Ittifoqi a'zosi, 1945 yildan — BMT aʼzosi. Aholisi 1 milliondan kam davlatlardan biri (aholi zichligi 171 kishi/km²). Aholisining asosiy qismi Rim-Katoliklaridir.

Geografiya[tahrir]

Fayl:Luksemburg1.jpg
Luksemburg manzaralari

Luksemburg g'arbda va shimolda Belgiya bilan, sharqda Germaniya bilan, janubda Fransiya bilan chegaradosh.

Luksemburg maydoni bo'yicha Yevropa va dunyodagi eng kichik davlatlar qatoriga kiradi — 2686 km² (maydoni Luksemburgning maydonidan kichikroq bo'lgan davlatlar karlik-davlatlar deb ataladi, ba'zida Luksemburgni ham bu ro'yhatga qo'shishadi). Luksemburgning maydoni Fransiyanikidan 213 marta, Belgiyanikidan 12 marta kichik, boshqa tarafdan Lixtenshteyn, San Marino, Andorra, Monako kabi mamlakatlardan sezilarli darajada katta.

Shimoldan janubga 82 km, g'arbdan sharqqa 57 kmga cho'zilgan Luksemburg xududlari Musel (Mozel) va Meuse (Maas, Myez) daryolari orasidan o'rin olgan. Chegara chizig'ining uzunligi 359 km.

Relyef

Adirli tekisliklar gersoglikning asosiy qismini egallaydi, shuningdek shimoliy chegalari atrofida Ardenn past tog'ligi (eng yuqori nuqtasi Kneiff balandligi — 565 m) joylashgan. Eng past nuqta Musel daryosidagi Sauer chuqurligi — 132 m. Luksemburgda Musel va uning burilishlari Sûre va Ourdan tashqari bir necha kichik (Eisch, Alzette, Pétrusse) Reyn daryosi basseyniga kiruvchi daryolar mavjud. Gersoglikning 1/5 qismi o'rmonlar bilan qoplangan.

Luksemburg mo'tadil iqlim mintaqasida joylashgan, yillik yog'inlar janubda 800mm dan shimolda 1200mm gachani tashkil qiladi; qishi yumshoq, yozda esa havo salqin bo'lib, nisbatan ko'p yog'ingachiliklar ro'y beradi.

Tarix[tahrir]

Demografiya[tahrir]

Iqtisod[tahrir]

Davlat va Siyosat[tahrir]

Maʼmuriy-hududiy bo'linishi[tahrir]

Luksemburgning administrativ-territorial bo'linishi: havorang - Dikirsh tumanining kantonlarga va kommunlarga bo'linishi; jigar rang - Grevenmaxer; yashil - Luksemburg

Luksemburg uchta tumanga bo'linadi: Diekirch (Dikirsh), Grevenmacher (Grevenmaxer) va Luxembourg. Tumanlar o'z navbatida kantonlarga (jami 12 ta), kantonlar kommunlarga (116 ta) bo'linadi.

Kommunlarning 12 tasi shahar maqomiga ega (ma'lumotlar 2005 yilga tegishli) :

  • Luxembourg City - Luksemburg siti - (maydoni 51,46 km², aholisi 76 420 kishi)
  • Differdange - Diferdenj - (22,18 km², 19 005 kishi)
  • Dudelange - Dadlenj - (21,38 km², 17 618 kishi)
  • Echternach - Ichternax - (20,49 km², 4 507 kishi)
  • Wiltz - Vilts - (19,37 km², 4 587 kishi)
  • Grevenmacher - Grevenmaxer - (16,48 km², 3 966 kishi)
  • Ettelbruck - Itelbruk - (15,18 km², 7 364 kishi)
  • Esch-sur-Alzette - Ish-sur-Alzet - (14,35 km², 28 000 kishi)
  • Diekirch - Dikirsh - (12,42 km², 6 165 kishi)
  • Vianden - Vianden - (9,67 km², 1 561 kishi)
  • Rumelange - Ryo'meleng - (6,83 km², 4 495 kishi)
  • Remich - Remish - (5,29 km², 2 986 kishi)

Hukumat[tahrir]

Luksemburgda davlat idorasining turi — Konstitutsional Rohiblik hisoblanadi. Davlat rahbari - Buyuk Gersog. Konstitutsiyaga binoan ijro etuvchi hokimiyat uning qo'l ostida faoliyat olib boradi. Shuningdek Buyuk Gersog hukumat faoliyatini tartibini aniqlashdan tashqari, qonunlarni tasdiqlaydi, fuqarolik va harbiy mansablarga tayinlaydi, xalqaro kelishuvlarni imzolaydi. Bundan tashqari u Luksemburg qurolli kuchlari yetakchisi hisoblanadi.

Qonunlar 60 kishidan iborat bir palatalik parlament deputatlari tomonidan ishlab chiqariladi. Ular ommaviy, ochiq saylovlar natijasida 5 yilga saylanishadi. Saylash huquqiga 18 yoshga to'lgan fuqarolar egadir.

Sud tizimi Yarashish sudlari, Tuman sudlari, Konstitutsion sud, Administrativ sud, va Oliy suddan iborat. Asosiy huquqni himoya qilish organi bu Luksemburg Buyuk Gersogligining Politsiyasi. Tumanlarda rahbarlikni komissarlar, kantonlarda - burgmistrlar tomonidan amalga oshiriladi. Kommunlarda esa saylanadigan Kengash mahalliy hukumat hisoblanadi.

Madaniyat[tahrir]

Sport[tahrir]

Turizm[tahrir]

Havolalar[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil