Lesoto

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Lesoto
Lesoto davlat bayrogʻi   Lesoto davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Khotso, Pula, Nala
(Soto: Peace, Rain, Prosperity)
Madhiya: Lesotho Fatse La Bontata Rona
Lesoto Xaritasi
Poytaxt Maseru
Rasmiy til(lar)
Hukumat Konstitutsion Rohiblik
 •  Rohib   Qirol Letsie III
 •  Bosh Vazir   Pakalitha Mosisili
Mustaqillik   Birlashgan Qirolligidan
 •  Sana   4 oktabr 1966
Maydon  
 • Butun 30,355 km² (141-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 1,867,035 (146- oʻrin)
 • Zichlik 61/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$6,064 mil. (152-)
 • Jon boshiga AQSh$3,248
Pul birligi Loti (LSL)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma LT
Internet domen .ls
Telefon prefiksi +266


Lesoto (Lesotho), Lesoto Qirolligi (Kindom of Lesotho) — Jan. Afrikadagi davlat. Hamma tomoni JAR xududi bilan oʻralgan. Mayd. 30,3 ming km2. Aholisi 2,177 mln. kishi (2001). Poytaxti — Maseru sh. Maʼmuriy jihatdan 10 okrug (district) ga boʻlingan.

Davlat tuzumi[tahrir]

L. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y.da qabul qilingan (2001 y. martda tuzatishlar kiritilgan). Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlik tarkibiga kiradi. Davlat boshligʻi — qirol (1996 y.dan Letsiye III). Qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali parlament — Millat majlisi va se-natdan iborat. Ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.


Tabiati[tahrir]

L. togʻli mamlakat, Basuto platosida (oʻrtacha bal. 2300—3000 m) joylashgan. Platoni sharq va jan. tomondan Drakon togʻlari oʻrab turadi. Iqlimi tropik, quruq kontinental. Yanv.

ning oʻrtacha t-rasi 25—26°, iyul-niki 10°, biroq tez-tez sovuq boʻlib turadi, togʻlarga qor tushadi. Yillik oʻrtacha yogʻin 750—1000 mm. Daryolari gidroenergiyaga boy; eng kattasi — Oranj. Tuproqdari mamlakat gʻarbida qumli, unumsiz, sharqida unumdor, vulkan tuproqlar. L. dashtlarida gʻallasimon oʻsimliklar oʻsadi; Drakon togʻlarida butazorlar, oʻtloqlar bor.

Aholisining 98%ga yaqini afrikaliklar, asosan, suto xalqi, shuningdek, zulular, inglizlar va b. yashaydi. Rasmiy til — sesuto va ingliz tillari. Aholining koʻp qismi (70% dan koʻprogʻi) xristian (katolik, protestant)lar, qolgan qismi anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladi. Shahar aholisi 19%. Yirik shaharlari: Maseru, Leribe, Mafeteng .


Tarixi[tahrir]

L. davlatining qad. tarixi kam oʻrganilgan. 17—18-a.larda mamlakat tub aholisi—bushmenlar shim.dan kelgan sutolar tomonidan siqib chiqarildi va qabila boshligʻi Moshesh 1 hokimiyati ostiga birlashtirildi. 1836 y.dan L.ni burlar va yevropaliklar (inglizlar) egallay boshladi. 1884 y. L. rasmiy ravishda Buyuk Britaniyaning Basutolend protektoratiga aylantirildi va Buyuk Britaniya L.da "bevosita boshqarish" tizimini joriy etdi. Oqibatda Basutolend Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi sanoati va mustamlakalari uchun arzon ishchi kuchi manbaiga aylanib qoldi. 1907 y. Basutolend taraqqiyparvar uyushmasi tashkil topdi. Bu tashkilot maorif, savdo-sotiq va b. sohalarda bir qator islohotlar oʻtkazdi. Keyinroq Kambagʻallar ligasi tuzildi. U xalq hayotini demokratlashtirish va mustamlakachilikni tugatishni talab qildi hamda Basutolendni zoʻrlik bilan oʻziga qaram qilib olmoqchi boʻlgan Jan. Afrika Ittifoqi (1961 y.dan JAR) irqchilariga qarshi qattiq kurash olib bordi. 2-jahon urushi davrida minglab sutolar Yevropa, Afrika va Yaqin Sharqdagi urushda ingliz qoʻshinlari tomonida qatnashdi. Urushdan keyin milliy ozodlik harakati kuchaydi.

1952 y. Basutolendda birinchi siyosiy partiya—Basutolend Afrika kongressi (BAK) tuzildi. 1960 y. oʻtkazilgan saylovda BAK negizida tashkil etilgan Kongress partiyasi gʻalabaga erishdi va mahalliy hokimiyat organlari tashkil topdi. 1965 y. kuchga kirgan konstitutsiyaga muvofiq, Basutolend oʻzini oʻzi ichki boshqaruv huquqiga ega boʻldi; parlamentga saylov oʻtkazildi. L. Jonatan bosh vazir qilib tayinlandi. 1966 y. 4 okt.da Basutolend mustaqillikka erishdi va shu yili qabul qilingan yangi konstitutsiyaga binoan, Basutolend L. Qirolligi deb atala boshladi. L. — 1966 y. 17 okt.dan BMT aʼzosi. L. xukumati demokratik kuchlar harakatini bostirish maqsadida JAR hukumati bilan aloqalarni yanada mustahkamlash tadbirini koʻra boshladi. 1970 y. 27 yanv.

da boʻlib oʻtgan parlament saylovida Milliy partiya magʻlubiyatga uchradi. Shundan keyin L. Jonatan favqulodda holat joriy etdi, saylov natijalarini bekor qildi, konstitutsiya faoliyatini toʻxtatdi. 1973 y.da favqulodda holat bekor qilindi. 1990 y.da hokimiyatni harbiylar qoʻlga oldi. 1993 y.da keyingi 23 y. mobaynida birinchi marta demokratik saylov oʻtkazildi, unda parlament saylandi. Harbiy kengash ijroiya hokimiyatni fuqarolardan iborat hukumatga top-shirdi. Milliy bayram — 4 okt. Mustaqillik kuni (1966).


Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

Basuto milliy partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Basuto kongressi partiyasi, 1959 y.da asos solingan; Marematlu ozodlik partiyasi, 1962 y.da tuzilgan; L. kongressi demokratiya uchun partiyasi, 1997 y.da asos solingan; L. bir-lashgan demokratik partiyasi; 1969 y.da tuzilgan. L. erkin kasaba uyushmalari kongressi faoliyat koʻrsatadi.


Xoʻjaligi[tahrir]

L. — Afrikada iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakatlardan biri. Mehnatga layoqatli aholining koʻpgina qismi JARga borib ishlashga majbur. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 12%, q.x. ulushi 12,3%.

Qishloq xoʻjaligi zaif, q.x.ga yaroqli yerlarning 10%ga ekin ekiladi. Qoramol, qoʻy, angora echkisi, ot, xachir, eshak boqiladi. Dehqonchilikda makkajoʻxori, oq joʻxori, bugʻdoy, arpa, suli, kartoshka va sabzavot yetishtiriladi.

Sanoatida olmos qazib oladigan, shaʼm, oʻgʻit, gʻisht, gilam, kiyim-kechak, mebel ishlab chiqaradigan, televizor yigʻadigan korxonalar bor. Kulolchilik, toʻquvchilik birmuncha rivojlangan. 1 y.da oʻrtacha 1 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Kumir, kvars, uran konlari bor.

Avtomobil yoʻllari uz. — 5200 km (2100 km qattiq qoplamali). Poytaxtdan JAR chegarasigacha 1,7 kmli t. y. qurilgan. Milliy aviakompaniya va Maseruda xalqaro aeroport bor. Tashqi savdoda eksportning 85% va importning 90% JARga toʻgʻri keladi. Chetga q.x. mahsuloti, jun va jun mahsuloti, chorva mollari, olmos chiqariladi; chetdan sanoat mollari, oziq-ovqat, neft, mashina-uskunalar keltiriladi. 1986 y.da muomalaga kiritilgan milliy pul birligi — loti (maloti) bilan bir qatorda JAR pul birligi — randdan bemalol foydalaniladi.

Tibbiy xizmati va maorifi. Vrachlar chet elda tayyorlanadi. 6 yoshdan 14 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy qilingan. Boshlangʻich taʼlim bepul, oʻrta va oliy taʼlim pulli. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 7— 8 y., oʻrta maktabda 5 y. Roma sh.da milliy universitet, Maseruda q.x. kolleji, geol. xizmati, q.x. tajriba st-yasi, universitet kutubxonasi, davlat kutubxonasi va arxivi bor.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. Kundalik gaz.lari yoʻq. Davriy nashrlaridan yiriklari: "Lesoto tudey" ("Lesoto bugun", ingliz tilidagi haftalik gaz., 1986 y.dan), "Moyeletsi oa basuto" ("Basuto maslahatchisi", sesuto va ingliz tilidagi haftanoma, 1933 y.dan), "Mochochonono" ("Kometa", sesuto va ingliz tilidagi haftalik gaz., 1974 y.dan), "Leseliniana la Lesoto" ("Lesoto nuri", sesuto va ingliz tilida 2 haftada chiqadigan gaz., 1863 y.dan). L. milliy radioeshittirish xizmati mavjud. Radiost-yalari sesuto hamda ingliz tillarida eshittirish olib boradi. 1971 y.dan telekoʻrsatuvlar boshlangan. L. Hukumat axborot agentligi 1983 y.dan ishlaydi.


Meʼmorligi[tahrir]

Asosiy aholisi (sutolar) tartibsiz qurilgan katta-katta qishloqlarda yashaydi. Doirasimon turar joylar tosh yoki xom gʻishtdan tiklangan va qamish bilan kuloh shaklida yopilgan. Toʻgʻri burchakli uylar ham tosh yoki xom gʻishtdan qurilgan, tomi 2 nishabli yoki 4 nishabli kilib yopilgan. Uy devorlari qizil yoki sariqrang bilan boʻyalgan va geometrik naqsh ishlangan. 20-a. 2-yarmida Maseruda zamonaviy bino va inshootlar (aeroport, Ichki ishlar vazirligi, mehmonxona va b. binolar) qurildi.


Tasviriy sanʼati[tahrir]

L. hududida qoyalarga bitilgan yozuv va naqshlar sakdangan. Ular bushmenlarning ijodi deb taxmin qilinadi. Badiiy xunarmandchilik, ayniqsa, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Roʻzgʻor buyumlari (koʻza, quti, bolishlar)ga turli shakllarda naqsh solinadi. Yogʻoch haykalchalar va sopol idish (choynak, guldon)lar yasaydilar. "Karossa" deb ataluvchi poʻstinlarni munchoklar bilan bezatadilar. Rangli munchoqlardan marjon shodalar tayyorlaydilar.


Musiqasi[tahrir]

Sutolar hayotida musiqa muhim ahamiyatga ega. Cholgʻu asboblari juda xilma-xil boʻlib, ulardan yakka ijrochilikda ham, qoʻshiq yoki raqs joʻrligida ham foydalaniladi. Musiqa folklorida qoʻshiqlarning 2 guruhi mavjud: ka maoto deb ataluvchi guruhga mansub qoʻshiqlar aytilganida raqs tushiladi va mehnat jarayonini aks ettiruvchi sahnaviy harakatlar qilinadi. Xo engoye guruhidagi qoʻshiqlar harakatsiz ijro etiladi. Jangda halok boʻlgan botirlar taqsirini tasvirlovchi qoʻshiq ijro etilganida erkaklar jangovar ruxdagi raqsga tushadilar. Tabiat hodisalariga bagʻishlangan qoʻshiqlar, toʻy va diniy qoʻshiqlar, madhiyalar, marsiyalar, albatta, musiqa joʻrligida ijro etiladi.[1]

Lesoto poytaxti - Maseru shahri. BMT a'zosi

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil