Malavi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Malavi Respublikasi
Malavi davlat bayrogʻi   Malavi davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Unity and Freedom
Madhiya: Mlungu dalitsani Malawi
(Oh God Bless Our Land Of Malawi)
Malavi Xaritasi
Poytaxt Lilongve
Rasmiy til(lar)
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Bingu va Mutharika
Mustaqillik   Birlashgan Qirolligidan
 •  Sana   6 iyul 1964
Maydon  
 • Butun 118,480 km² (100-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 12,158,924 (68- oʻrin)
 • Zichlik 102/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$7,645 mil. (146-)
 • Jon boshiga AQSh$629
Pul birligi Kwacha (MWK)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma MI
Internet domen .mw
Telefon prefiksi +265


Malavi (Malawi), Malavi Respublikasi (Republic of Malawi) — Sharqiy Afrikadagi davlat. Mayd. 118,5 ming km2. Aholisi 10,5 mln. kishi (2001). Poytaxti — Lilongve sh. Maʼmuriy jihatdan 3 viloyat (region)ga boʻlinadi.


Davlat tuzumi[tahrir]

M. — respublika. Buyuk Britaniya boshchiligidagi Hamdoʻstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1995 y. 17 mayda qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident (1994 y.dan Bakili Muluzi), u umumiy ovoz berish yoʻli bilan 5 y. muddatga saylanadi, faqat bir marta qayta saylanishi mumkin. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Milliy majlis, ijroiya hokimiyatni esa prezident bilan hukumat amalga oshiradi.


Tabiati[tahrir]

M. hududining koʻp qismini 3 ming m gacha balandlikdagi yassitogʻlik egallaydi. Mulanje massivi deb atalgan yassitogʻlik chuqur botiqlik sari tik tushib boradi, uning tubida Nyasa koʻli joylashgan. Toshkoʻmir, boksit, apatit konlari bor. Niobiy rudasi, berilliy, oltin, grafit, asbest, qalay, titan, stronsiy, muskovitli mayda konlar maʼlum. Iqlimi — ekvatorial, mussonli: yozi seryogʻin (noyab.dan apr.gacha), qishi quruq. Eng iliq oyi (noyab.)ning oʻrtacha t-rasi balandliklarda 20—30°, past joylarda 27° gacha, eng salqin oyi (iyul) ning t-rasi 14— 19°. Oʻrtacha yillik yogʻin 750—1500 mm. Nyasa koʻlidan oqib chiqadigan Shire (Zambezi irmogʻi) daryosi dare va koʻl tarmoqlarining asosini tashkil qiladi. Jan.-sharqda kattagina Shirva shoʻr koʻli joylashgan. Shim.dagi toqqa xos qizil tuproqlarda mavsumli nam tropik oʻrmonlar, qolgan joylarda, jigarrangqizil lateritli tuproklarda kserofit tropik oʻrmonlar, baobab aralash akatsiya savannalari, palma aralash park savannalari usadi. Dare vodiylarida silsilali oʻrmonlar mavjud. Fil, buyvol, karkidon, har xil kiyiklar, zebra,jirafa, arslon, qoplon, gepard, chi-yaboʻri, sirtlon kabilar yashaydi. Hayvonot dunyosini koʻriqlash maqsadida Nika, Livande, Lengve, Kasungu milliy bogʻlari tashkil etilgan.

Aholisi, asosan, bantu xalqlarining sharqiy guruhiga mansub. Markaziy r-nlarda malavi, jan.da makua, lomve, vayao, suaxili va b. xalqlar yashaydi. Aholining yarmiga yaqini mahalliy anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladi, 40% xristian va 10% musulmon. Chiche-va (malavi) va ingliz tillari — rasmiy. Aholining 9% shaharlarda istiqomat qiladi. Yirik shaharlari: Blaktayrlimbe, Zomba, Lilongve.


Tarixi[tahrir]

M.da qadimdan bantu tili guruhiga mansub qabilalar yashaydi. 15-a. oxirlarida Nyasa kuli atrofida Malavi kabila uyushmalari yuzaga kelgan. 19-a.

ning 2-choragida M. xududiga jan.dan ngoni, jan.-sharkdan va Mozambikdan vayao qabilalari kelib joylashgan. 19-a.

ning 60-y.laridan yevro-paliklar kela boshladi. 1891 y.da M. Angliyaning Nyasalend protektorati deb eʼlon qilindi. Mamlakat Angliyaning boshqa mustamlakalariga ishchi yetkazib beradigan makonga aylantirildi. 1915 y. mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Garchi u bostirilsada, milliy ozodlik harakati davom etdi. Ayniqsa, 2-jahon urushi yillari va urushdan keyingi davrda milliy harakat kuchaydi.

1944 y. M.da dastlabki siyosiy tashkilot — Nyasalend Afrika kongressi (NAK) tuzildi. U tub aholining ijtimoiy huquklarini kengaytirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻydi. 50-y.lar boshlarida NAK Markaziy Afrika mamlakatlaridagi milliy ozodlik kurashini boshqardi. Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tuzilgach (1953), bu federatsiyani tarqatish va Nyasalendga mustaqillik berishni talab qildi. Milliy ozodlik harakati 1959 y. qoʻzgʻolonga aylandi. Mustamlaka hokimiyati qoʻzgʻolonni shafqatsizlik bilan bostirdi, rahbarlarini konslagerlarga joʻnatdi. Lekin milliy ozodlik harakatini tuxtata olmadi. 1959 y. NAK oʻrniga M. kongressi partiyasi tuzildi. 1961 y. mustamlakachilar yon berishga majbur boʻldi. M.da konstitutsiya joriy qilinib, barcha nyasalendliklarga saylov huquqi berildi. 1961 y. saylovda qonun chiqaruvchi kengashdagi koʻpchilik oʻrinni M. kongressi partiyasi oldi. 1963 y. Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarqatib yuborildi. 1964 y. 6 iyuldan Nyasalend Malavi nomi bilan mustaqil davlat boʻldi. 1966 y.iyudsa M. Respublikasi eʼlon qilindi. 1971 y.dan 1994 y.gacha M.dagi birdan bir siyosiy partiya — M. kongressi parti-yasining raisi Xastings Kamuzu Banda M. prezidenti buldi. 1994 y. 17 mayda mamlakat tarixida birinchi marta kup partiyali asosda prezident va parlament saylovi oʻtkazildi. Birlashgan demokratik front partiyasining raisi Bakili Muluzi prezident lavozimiga saylandi. M. — 1964 y.dan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 6 iyul — Mustakillik kuni (1964).


Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari[tahrir]

M. kongressi partiyasi, 1959 y.da tuzilgan; Birlashgan demokratik front partiyasi, 1993 y.da tashkil etilgan; Demokratiya uchun alyans siyosiy uyushmasi, 1992 y.da asos solingan. M. kasaba uyushmalari kongressi, 1964 y. tashkil etilgan.


Xoʻjaligi[tahrir]

M. — iqtisodiy jihatdan qoloq agrar mamlakat. Yalpi ichki maqsulotda q.h.ning ulushi 28%, sanoatning ulushi 14,5%. Iqtisodiyotning negizi — q.x. Jami q.x. mahsulotining 85%ni mayda dehqon xoʻjaliklari yetishtiradi. Choy, tamaki, yer yongʻoq, shakarqamish, paxta, tung , kauchuk, ichki ehtiyoj uchun makkajoʻxori, oq joʻxori, tariq, sholi, maniok, kartoshka ekiladi. Chorvachiligi suyet rivojlangan. Qoramol, qoʻy, echki, choʻchqa boqiladi. Koʻl va daryolarda baliq ovlanadi.

Sanoat, asosan, q.x. xom ashyosini qayta ishlash korxonalaridan iborat. Sement, qand z-dlari, tamaki, toʻqimachilik, paxta tozalash, tikuv f-kalari, hunarmandchilik ustaxonalari bor. Oʻrmon xoʻjaligida qurilishbop yogʻoch tayyorlanadi. Yiliga 414 mln. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Transporti unchalik rivojlanmagan. T.y. uz. — 789 km, avtomobil yoʻllari uz. — 11,4 ming km, shundan 2,8 ming km asfaltlangan. Lilongve va Chilena sh.larida xalqaro aeroportlar bor. M. chetga tamaki, choy, qand-shakar, qimmatbaho yogʻoch, yer yongʻoq, jun, teri, tung moyi, paxta sotadi, chetdan oziq-ovqat, qora va rangli metall, neft mahsulotlari, gazlama sotib oladi. Tashki savdodagi asosiy mijozlari: Buyuk Britaniya, JAR, Yaponiya, Germaniya, Zimbabve, AQSH. Pul birligi — kvacha.

Tibbiy xizmat tuzilmasida davlat sogʻliqni saklash muassasalari bilan bir qatorda xususiy shifoxona va kasalxonalar ham bor. Mamlakatda 200 vrach ishlaydi. Shifokorlar chet ellarda tayyorlanadi.

Maorifi, ilmiy va madaiiymaʼrifiy muassasalari. 19-a. oxirlarida xristian daʼvatkorlari mamlakatda da-stlabki maktablarni ochishgan. Mustaqillik eʼlon qilingan paytda (1964) katta yoshdagi aholining 90% savodsiz boʻlgan. 1990-y.larga kelib savodsizlik darajasi 61%. Boshlangʻich taʼlim 8 y.lik, oʻrta taʼlim 4 y.lik. Quyi kasb-hunar taʼlimi boshlangʻich maktab negizida 1 y. davomida hunarmandchilik maktablarida, oʻrta kasb-hunar taʼlimi esa oʻrta maktab negizida 3 y. davomida texnika instituti va bilim yurtlarida amalga oshiriladi. Boshlangʻich maktab uchun oʻqituvchilar ped. bilim yurtlarida, oʻrta maktab uchun oʻqituvchilar esa universitet va Blantayrlimbedagi ped. kollejida tayyorlanadi. Zom-bedagi universitetning turli shaharlarda f-t va kollejlari bor. Mazkur universitetning kutubxonasi, Lilongveda M. milliy kutubxona mahkamasi, Zombeda Milliy arxiv va uning kutubxonasi, Lilongveda Britaniya Kengashining kutubxonasi, Blantayrlimbeda M. muzeyi, Zombeda M. geol. mahkamasi, M. ilmiytarixiy jamiyati, Blantayrlimbeda M. tibbiyot uyushmasi, Q.x. vazirligi huzurida bir qancha i.t. institutlari va ularning turli sohalardagi tadqiqot hamda tajriba st-yalari mavjud.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. M.da nashr etiladigan yirik gaz. va jur.lar: "Malavi gavernment gazett" ("Malavi hukumat gazetasi", ingliz tilidagi haftalik gaz., 1894 y.dan), "Deyli Tayme" ("Har kungi vaqt", ingliz tilidagi kundalik gaz., 1895 y.dan), "Afriken" ("Afrikalik", ingliz va chicheva tilida 2 haftada bir marta chiqadigan gaz., 1950 y.dan), "Malavi nyus" ("Malavi yangiliklari", ingliz va chicheva tillarida chiqadigan yakshanbalik gaz., 1959 y.dan), "Zis iz Malavi" ("Bu—Malavi", ingliz va chicheva tillarida chiqadigan oylikjur., 1964 y.dan). M. ax-borot agentligi (MANA) Axborot departamenta nazoratida, 1966 y. asos solingan. M. radioeshittirish korporatsiyasi, yarim tijorat mahkamasi, 1964 y.da tuzilgan.

Adabiyoti ingliz tilida rivojlana boshlagan. M. mualliflarining dastlabki asarlari 1930-y.larda bosilib chiqdi va maʼrifiy tusda boʻldi. Ularda mamlakatda yashovchi xalqlarning tari-xi haqidagi maʼlumotlar, afrikalik yoʻlboshchilarning tarjimai hollari tavsifi, tartibqoida majmualari, nasihatlar, tavsiyalar, amaliy maslahatlar bayon etilgan (S.Ntaraning "Afrika kishisi", "Acheva xalqi tarixi", E.V. Chafulumiraning "Bizning oila" asarlari). Shu toifadagi asarlar hozir ham nashr etilayotir, ammo 60-y.

lardan boshlab roman va qissa ustunlik qila boshladi. L.Kayiraning oʻz hayotidan yozgan asarlari orasida "Jingala" romani avlodlarning oʻzaro munosabati muammosiga, "Davlat mulozimlari" romani yosh ziyelilarning hayotdagi oʻrni masalasiga bagʻishlangan. Keyingi yillarda O.Kachingve, D.Rubadiri kabi adiblar muhim ijtimoiy voqealar silsilasida ayrim insonning takdirini haqqoniy tasvirlaydigan asarlar yaratishdi.

Meʼmorligi va tasviriy saiʼati. M. xalqlarining qad. madaniyati haqida koʻp narsa maʼlum emas. Oʻnlab km ga choʻzilgan koʻhna irrigatsiya inshootlarining qoldiqlarigina topilgan. Nyanja va cheva xalqlarining asosiy manzilgohlari toʻsiq bilan oʻralgan va imoratlar zich qurilgan qishloqdan iborat boʻlgan. Ngoni elatining kulbalari sirtiga taqasimon ogʻilxonalar qurilgan va toʻqima devorli uylar tarzida joylashtirilgan. Uy devorlari loy bilan suvaladi va kulohsimon tomiga xashak yoki qamish yopiladi. Keyinroq uylar toʻrtburchakli va derazali qilib kurila boshlagan, toʻqima eshiklar oʻrnatilgan. Ayrim uylarning devorlariga qizil va oq boʻyoklar bilan jonivorlar tasviri yoki naqshlar ishlangan. Devorlarni yomgʻir va quyosh nuridan saklash uchun uy atrofiga peshayvonlar qurilgan. 20-a.ning 2-yarmidagina shaharlarda zamonaviy binolar paydo boʻldi. Badiiy hunarmandchilikning kulolchilik va yogʻoch oʻymakorligi turlari yoyilgan. Sopol idishlar qizil rangga boʻyaladi, baʼzan grafit bilan jilo beriladi. Yogʻochdan turli buyumlar va idishlar yasaladi, ularga jonivor va qush tasviri tushirilib, qizil va qora rangga boʻyab qoʻyiladi.


Musiqasi[tahrir]

20-a. oʻrtalarigacha M.da anʼanaviy musiqa ustun boʻlgan. 50-y. larda radio va grammofon yozuvi tufayli amerikacha ommaviy musiqa va turli jan. afrikacha uslublar tarqaldi. Kongodan gitara, Lotin Amerikasidan afrikalashtirilgan lumba uslubi kirib keldi. Musiqadagi tashqi taʼsir bilan ichki rivojlanish birga qoʻshilib, yangi musiqiy uslublar yuzaga keldi. Mamlakatning siyosiy hayoti va xalq turmushini aks ettiruvchi yangi qoʻshiq va raqslar yaratiddi. M. xalqlari orasida rubobni eslatuvchi bir torli mngoli gʻijjagi, zeze deb ataluvchi yassi sitra, shuningdek, puflab chalinadigan nkangala va gubo, chang kabi cholgʻu asboblari keng yoyilgan. 1jahon urushidan keyin lipenga (uzunchoq qovokdan yasalgan surnay), mahalliy materialdan yasalgan harbiy doʻmbira paydo boʻddi. Xalq tabiblari bemorlarni davolashda musiqa va raqsdan foydalanishadi. Qizlarni uzatishda yor-yor aytish keng ommalashgan. Hoz. paytda "kvela" uslubi, ayniqsa, keng urf boʻlgan. Unda mahalliy musiqiy anʼanalar yevropacha ommaviy musiqa bilan qorishib ketgan.[1]

Malavi (Malavi Respublikasi) poytaxti — Lilongwe shahri. BMT aʼzosi {{Davlat oynasi|

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil