Somali

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Somali (Soomaaliya), Somali Demokratik Respublikasi (Jamhuuriyadda Dimoqraadiga yeye Soomaaliya) — Shim.

Sharqiy Afrikada, Somali ya.o.da joylashgan davlat. Mayd. 638 ming km2. Aholisi 7,8 mln. kishi (2002). Poytaxti — Mogadisho sh. Maʼmuriy jihatdan 18 viloyat (region)ra boʻlinadi.


Davlat tuzumi[tahrir]

S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1990 y. qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident (2000 y.dan muvaqqat prezident Abdulqossim Salad Hasan). Qonun chiqaruvchi xrkimiyatni parlament (Oʻtish milliy majlisi), ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi.


Tabiati[tahrir]

Qirgʻoq chizigʻi kam parchalangan, sohilining aksari pasttekislik. S. hududining markaziy qismini 500—1500 m balandlikdagi plato egallagan. Uning shim. chekkalari balandlashib borib, massivlarga boʻlingan. S. Afrika platformasining shim.sharqida joylashgan. Eng baland joyi — Shimbiris togʻi (2406 m). Pyezokvars, tantal, niobiy, qalay, urantoriy, temir ruda va toshtuz konlari bor. Iklimi ekvatorial, mussonli, qurgʻoqchil. Shim.da tropik choʻl va chala choʻl iqlim. Yillik yogʻin jan. va gʻarbda 500—600 mm, sharkda 100 mm gacha. Yomgʻir, asosan, apr.—iyul va okt.— dek. oylarida yogʻadi. Shim.da yanvar

ning oʻrtacha t-rasi 25—30°, iyulda 32°. Asosiy daryolari — Juba va VabiShabalining quyi oqimida kema qatnaydi. Hududining katta qismi choʻl. Tuprogʻi qizgʻishqoʻngʻir va qizilqoʻngʻir. Oʻsimlik siyrak. Daryo vodiylari va jan. dagi sohilda tropik oʻrmonlar, togʻlarda efir moyli daraxt va butazorlar, vohalarda xurmo va kokos palmazorlari bor. Jan.

gʻarbdagi savanna va chala choʻllarda kiyik, zebra, qoʻtos, jirafa, arslon, qoplon, sirtlon, chiyaboʻri, fil, toʻngʻiz, daryolarda timsoh, oʻrmonlarda maymunlar yashaydi. Zaharli ilon, kush koʻp.

Aholisining koʻpchiligi — somalilar (95%); arablar, afrikalik bantular va b. ham yashaydi. Rasmiy til — somali va arab tillari. Shahar aholisi 37,2%. Hukmron din — islom. Yirik shaharlari — Mogadisho, Hargeysa, Berbera, Kisimayo, Baydabo.


Tarixi[tahrir]

S hududi qadimda Punt deb atalgan, bu yerda paleolit davridayoq manzilgohlar boʻlgan. Mil. 1-a.da yirik shaharlar paydo boʻlib, ularning aholisi arab, hind va yunonlar bilan savdo qilgan. 7—8-a.larda musulmon arablar koʻchib kela boshlagan. 12—16-a.larda Zeyla (Adal), Ifat, Hadya va b. sultonliklar boʻlgan. 16-a. oxiri — 17-a. boshlarida ular mayda amirliklarga boʻlinib ketgan. 17—19-a.larda S hududining bir qismi Ummon, Zanjibar sultonligi, Turkiya qoʻl ostida boʻlgan. 19-a. oxirida Somali ya.o.ni qoʻlga kiritish uchun Yevropa davlatlari oʻzaro kurash boshladi. 20-a. boshlariga kelib S. uch davlat (Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya) mustamlakasiga aylandi. Mustamlakachilik hukmronligiga qarshi 1899—1920 y.larda bir necha marta qoʻzgʻolon koʻtarildi. 2-jahon urushi vaqtida Italiya armiyasi Britaniya S.sini bosib oldi. 1941 y. boshlarida ingliz askarlari bu yerlardan Italiya armiyasini surib chiqarib, okkupatsiya tartibini oʻrnatdi. Urush yillarida dastlabki siyosiy tashkilotlar tuzildi. Urushdan soʻng milliy ozodlik harakati avj oldi. 1960 y. sobiq Britaniya va Italiya S.lari birlashib, mustaqil S. Respublikasi tashkil etildi. Ammo mamlakatda turli kuchlar oʻrtasidagi oʻzaro kurash toʻxtamadi. 1969 y. harbiy toʻntarish sodir boʻldi, prezident A. A. Shermark oʻldirildi. S. Demokratik Respublika deb eʼlon qilindi, hokimiyat harbiylar qoʻliga oʻtdi, general Muhammad Siad Barre prezident boʻldi. Bir qancha ilgʻor islohotlar oʻtkazildi. 1991 y. yanvarda hukumat qoʻshinlari bilan muxolifatchi guruhlar oʻrtasidagi qurolli toʻqnashuvlar natijasida Birlashgan S. kongressi (BSK) hokimiyatni qoʻlga oldi, prezident M. S. Barre lavozimidan chetlatildi, Ali Mahdi Muhammad muvaqqat prezident etib tayinlandi. Oʻsha yil noyabrda BSK fraksiyalari oʻrtasida mojaro chiqdi. General Muhammad Farah Aydid boshchiligidagi fraksiya muvaqqat prezident tarafdorlariga qarshi qurolli harakat boshladi. Urugʻqabilachilikka asoslangan guruhlarning mojarosi mamlakatda davlat hokimiyatining barbod boʻlishiga olib keldi. 1992 y. oktyabrda S. shimolida BMT tinchlikparvar kuchlari joylashtirildi. 2000 y. may — avg . oylarida Jibutining Arta sh.da Afrika va Yevropa davlatlari vositachiligida oʻtkazilgan anjumanda S.dagi turli urugʻlarning vakillari Oʻtish milliy majlisi — parlamentni sayladilar, shu parlament mamlakatning muvaqqat prezidentini sayladi. S. — 1960 y.dan BMTaʼzosi. Milliy bayrami — 1 iyul — Mustaqillik kuni (1960).

Siyosiy partiyalari va guruhlari, kasaba uyushmalari. Birlashgan S. kongressi, harbiy-siyosiy guruh, 1989 y. tuzilgan; S. inqilobiy sotsialistik partiyasi, 1976 y. taʼsis etilgan; S. milliy alyansi, harbiy-siyosiy guruh, 1992 y. tashkil qilingan. S. kasaba uyushmalari umumiy federatsiyasi, 1977 y. tuzilgan.


Xoʻjaligi[tahrir]

S. — agrar mamlakat. Yalpi ichki mahsulotda qishloq xoʻjaligi. ulushi 59%, sanoat ulushi 10%, xizmat koʻrsatish sohasi ulushi 30 % dan ziyod.

Iqtisodiyotning asosini qishloq xoʻjaligi.., jumladan, koʻchmanchi chorvachilik tashkil etadi. Tuya, qoramol, qoʻy va echki boqiladi. Q.x.da makkajoʻxori, oq joʻxori, yer yongʻoq, sholi va b. ekiladi. Chetga sotish uchun banan, shakarqamish, paxta, tamaki yetishtiriladi. Sohilda baliq ovlash rivojlangan.

Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi. xom ashyosi va baliqni qayta ishlaydigan ayrim korxonalardan iborat. Kisimayodagi goʻsht k-ti, Mogadishodagi sut z-di, Laskoraydagi baliq konserva z-di, Jouhardagi qandshakar z-di ularning eng yiriklaridir. Toʻqimachilik, koʻnchilik, metall ishlash, paxta tozalash, yogʻ, binokorlik materiallari va b. korxonalar ham bor. Hunarmandchilik (zargarlik, qurolsozlik, suyak oʻymakorligi, toʻquvchilik, teri ishlash) rivojlangan. Oz miqdorda niobiy rudasi va toshtuz qazib olinadi. T.y. yoʻq. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uz. 2 ming km. Asosiy dengiz portlari: Berbera, Mogadisho, Kisimayo, Merka. Mogadishoda xalqaro aeroport bor. Chetga tirik chorva (eksportning 80% dan ortigʻi), banan, goʻsht, xom teri, goʻsht va baliq konservasi, qimmatbaho yogʻoch turlari chiqaradi. Chetdan sanoat mollari, mashina va transport uskunalari, neft mahsulotlari oladi. Saudiya Arabistoni, Yaponiya, Italiya, AQSH, Germaniya va b. mamlakatlar bilan savdo qiladi. Pul birligi — somali shillingi.


Tibbiy xizmati[tahrir]

Aholiga tibbiy yordam davlat davolash muassasalarida koʻrsatiladi (1970 y.dan bepul.) Vrachlar Milliy universitetning tibbiyot ftida va chet ellarda tayyorlanadi.


Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari[tahrir]

20-a. boshlarida diniy va asr oʻrtalarida oʻrta maktablar ochila boshladi. 1974 y. majburiy 8 y.lik taʼlim joriy etildi. Shundan soʻng quyidagi taʼlim tizimi vujudga keldi: 5—6 yoshli bolalar uchun diniy maktab, 7 yoshdan boshlab 4 y.lik boshlangʻich, 4 y.lik toʻliqsiz oraliq, 4 y.lik toʻliq oʻrta maktab. Boshlangʻich maktab uchun oʻqituvchilar oraliq maktab negizida 3 y. davomida, oraliq maktab uchun oʻqituvchilar esa 4 y. davomida tayyorlanadi, hunartexnika tayyorgarligi 2—4 y. davomida amalga oshiriladi. Mogadishodagi S. milliy universiteti (1954)da darslar somali, arab, ingliz va italyan tillarida olib boriladi. Mogadishoda industrial, tibbiyot, dengizchilik va baliqchilik, veterinariya, islom maktablari, Burao va Hargeysada texnika kollejlari bor. Ilmiy muassasalari: Madaniyat akademiyasi (1972), Haritagrafiya departamenti (1966), S. taraqqiyot va boshqaruv instituti (1966), Geol. departamenti (1964), Markaziy qishloq xoʻjaligi. ilmiytadqiqrt stansiyasi (1965), Gigiyena va kasalliklarning oldini olish lab. va b. Milliy universitet kutubxonasi va b. kutubxonalar, Mogadishoda milliy muzey mavjud.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. Asosiy gaz.lari "Xiddigta Oktobar" ("Oktyabr yulduzi", somali tilida chikddigan kundalik xukumat gaz., 1973 y.dan), "Xorseyd" ("Ilgʻor", italyan va arab tillarida chikddigan xukumat haftanomasi, 1965 y.dan), "Xegan" ("Sergak", ingliz tilida chikddigan xdftalik gaz., 1978 y.dan). S. milliy axborot agentligi (SONNA) hukumatga karashli boʻlib, 1963 y.da tashkil etilgan. S. radioeshittirish xizmati, Hargeysa radiosi, Mogadisho radiosi somali, arab, amhara, italyan, suaxili, fransuz va afar tillarida eshittirish olib boradi. Milliy telekoʻrsatuv xizmati 1983 y.dan ishlaydi.


Adabiyoti[tahrir]

Somalilarning ogʻzaki ijodiyoti boy. Turli davrlarda sulton ViilVaal (16-a.), Raage Ugas (19-a. oxiri — 20-a. oʻrtalari), milliy qahramon Muhammad bin Abdullo Sayd alXasan (1860—1920), Ali Dux, Kaman Bulxan (19-a. oxiri — 20-a. 40y.lari), lashkarboshi Ismoil Mire (1884—1950) kabi shoirlar mashhur boʻlgan. 2-jahon urushidan keyin shoir Abdullohi Sulton (Timoadde), Abdullohi Qarshe (milliy madhiya muallifi), shoir va dramaturglar Husayn Ali Farah, Ali Sugulle, Hasan shayx Moʻmin milliy ozodlik va vatanparvarlik ruhida asarlar yozishdi. Qosim Hiloliy Skiffo, Abdulloqi Issa Sangub, Musohoji Ismoil Galal joʻshqin sheʼrlar bilan maydonga chikdilar. Nuriddin Farahning "Qiyshiq qobirgʻadan", Farah Muhammad Jomi Aulning "Jaholat — muhabbatning dushmani", Muhammad Daxir Afraxning "ManaFay" asarlari dastlabki somali romanlaridir. 20-a. oxirlarida Muhammad Ibrohim, Muhammad Xashi Dama, Abdi Qays kabi adiblar ijod qila boshladilar.


Meʼmorligi va tasviriy sanʼati[tahrir]

Oʻtroq aholi novdadan toʻqib, sirti loy bilan suvalgan kulbalar va bostirmasimon sinchli imoratlar ("mondullo"), koʻchmanchilar esa novdadan toʻqilgan, somon, tuya terisi va boʻyra bilan qoplangan yigʻma oʻtovlar ("aggal"), sohil aholisi toʻrtburchak, yassi tomli, ikki nishabli uylar ("yarish") quradilar. 8-a.dan port shaharlarda arab meʼmorligi ruhida ohaktoshchigʻanoqdan binolar, masjidlar barpo etilgan. Zeyladagi machit (12-a.), Mogadishodagi ArbaRukun (1268), Faxriddin (1269), Abdul Aziz (1307), Bravadagi Abukar Said (15—16-a.lar) masjidlarining qoldiklari, Mogadishodagi minora (1238) saqlangan. 19-a. oxiri — 20-a. boshlarida shaharlar qurilishi qorishiq meʼmorlik ruhida olib borildi. 60y.lardan boshlab shaharlarni rejalash va obodonlashtirish ishlari tartibga solindi, uyjoy qurilishi rivojlandi. Bu ishlarga X. Diri va b. meʼmorlar boshchilik qildi. Jamoat va sanoat inshootlari qurildi, milliy ozodlik kurashi qahramonlari sharafiga obidalar qoʻyiddi.

S.da tasviriy sanʼat uncha rivojlanmagan. Qad. yodgorliklar — mil. av. 1ming y.lik — 600 y.larga mansub qoyalarga oʻyib ishlangan yoki boʻyoq bilan chizilgan jonivorlarning rasmlari, tosh qabrlar, naqshlangan yodgorlik toshlari saqlangan. 1960 y.dan keyin maxsus taʼlim olmagan boʻlsa ham rang-tasvirdan xabardor rassomlar ishlay boshladi. Us t a Abdi Muhammad mahalliy mavzularda manzarali kompozitsiyalarni chizadi, rassom Soʻfiy xalq turmushi, mahalliy urfodatlarni ifodalaydi. Badiiy hunarmandlikda yogʻochsozlik katta oʻrin egalladi. Yogʻochdan turli roʻzgʻor anjomlari, egar, bolalar oʻyinchoklari yasalib, ularga murakkab naqshlarsolinadi. Novdadan guldor savat, kajava, turli idish, bezaklar yasaladi. Kulollik, koʻnchilik rivojlangan. Koʻchmanchilarda buqa, fil, karkidon terisidan egarjabduq, juzdon, soyabon, qin yasash odat boʻlgan.

Musiqa madaniyati qadim zamonlarda vujudga kelgan. Oʻrta asrlardagi S. musiqasida arab madaniyatining taʼsiri seziladi. Bir qancha xalqdarda, ayniqsa, koʻchmanchilarda mehnat jarayoni va xalq turmushi bilan bogʻliq boʻlgan qad. musiqa shakllari hali ham saqdanib qolgan. Ov bilan bogʻliq musiqiy janrlar keng tarqalgan. Hayvon qiyofasiga kirib ijro etiladigan, ov boshlanishiga, yomgʻir mavsumiga, nikoh toʻyiga, farzand tugʻilishiga bagʻishlangan anʼanaviy raqs va qoʻshiklar bor. Qishloq joylarda dala ishlari, tuya sugʻorish bilan bogʻliq qoʻshiqlar yoniga siyosiy voqealarga bagʻishlangan qoʻshiqlar (xess) qoʻshildi. Cholgʻu asboblari — chapua barabani deb atalgan marosim cholgʻusidan tashqari dumaari, medonde, nasaro deb atalgan kattakichik barabanlar mavjud. Kinaanda udni, shareyero gitarani, seyeze bir torli skripkani eslatadi. Zamonaviy musiqada yevropacha sanʼatga, koʻprok, estrada janrlariga anʼanaviy shooba, berey va b. uslublar singdirib yuborilgan. M. A. Sanguba, A. Naji, Ali Jerir kabi kompozitorlar, Mugʻammad Jama Jof, Ali Elmi kabi xonandalar, Xadida Abdullohi Dalles, Harera Ismani Duniya kabi shoiraqoʻshiqchilar mashhur. Mogadishodagi Milliy teatrda musiqa festivallari oʻtkaziladi, Muhammad Issa rahbarligidagi S. raqs ansambli (1971 y.da tuzilgan) xorijiy mamlakatlarda gastrolda boʻladi.

Somali
Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya
Somali davlat bayrogʻi   Somali davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Y'o`q
Madhiya: Somaliyaay toosoo
(Somalia Wake Up)
Somali Xaritasi
Poytaxt Mogadishu
Rasmiy til(lar)
Hukumat Tranzitsiyada
 •  Prezident   Abdullahi Yusuf Ahmed
 •  Bosh Vazir   Ali Muhammad Ghedi
Mustaqillik  
 •  BMT vasiylikdagi Belgiya ma'muriyatidan   1 iyul 1960
 •  Birlashgan Qirolligidan   26 iyun 1960
Maydon  
 • Butun 637,657 km² (42-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 8,591,629 (86- oʻrin)
 • Zichlik 13/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$4,835 mil. (158-)
 • Jon boshiga AQSh$563
Pul birligi Somali Shilling (SOS)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma SO
Internet domen .so
Telefon prefiksi +252

Somali (somalicha: Soomaaliya) poytaxti — Mogadishu shahri. BMT aʼzosi.