Mahmud Gʻaznaviy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Mahmud Gʻaznaviy
Abulqosim Mahmud ibn Sabuqtegin
Mahmud Gʻaznaviy
Sarkarda, markazlashgan davlat asoschisi, ilm-fan va madaniyat homiysi
Tavallud sanasi: 11-fevral 967-yil(967-02-11)
Tavallud joyi: Gʻazna
Vafot sanasi: 4-iyun 1030-yil(1030-06-04)
(59 yoshda)
Vafot joyi: Gʻazna

Mahmud Gʻaznaviy, Abulqosim Mahmud ibn Sobiqtegi (967— Gʻazna, 1030) — davlat arbobi va harbiy sarkarda, Gʻaznaviylar davlati hukmdori (998—1030). Sabukteginning oʻgʻli. Yoshligida otasidan harbiy sanʼatni puxta egallagan. Somoniylarga qarshi isyon koʻtargan turk amirlari Abu Ali Simjuriy va Foyiqqa qarshi janglarda otasining qoʻshinida qatnashib, katta jasorat koʻrsatgani uchun "sayf uddavla" ("davlat qilichi") unvoni bilan taqdirlandi (994). Gʻaznaviylar davlatining Nishopurdagi noibi (994—997). Otasi vafotidan soʻng taxtni egallagan (998 yildan). Marv yaqinidagi jangda somoniylar qoʻshinini magʻlubiyatga uchratgan (999. 16.5). Somoniylar davlati agʻdarilgach, Mahmud]] Bagʻdod xalifasi al-Qodir (hukmronligi, 991 —1031)dan "yamin uddavla va amin ulmilla" ("davlatning oʻng qoʻli va millatning ishonchi") degan faxriy unvon va Xuroson hokimligi haqida yorliq olgan (999). Qoraxoniylar xoni Nasr Mahmud Gʻaznaviy]]ga elchi yuborgan; 1001 yilda qoraxoniylar bilan tuzilgan sulh shartnomasiga muvofiq, har 2 davlat oʻrtasidagi chegara chizigʻi qilib Amudaryo belgilandi. Shunday qilib, Somoniylar davlati oʻrnida 2 ta yangi davlat tashkil topgan. M. F. qoʻlida [[Shimoliy Hindiston chegarasidan tortib Xazar (Kaspiy) dengizigacha choʻzilgan katta hudud birlashtirilgan. Keyinchalik bu davlat tarkibiga Shimoliy Hindiston, Xorazm va Gʻarbiy Eron ham kiritilgan. Qoraxoniylar bilan ayrim urushlar (1006—08)dan soʻng, Chagʻoniyon, keyinchalik Xuttalon, Qabodiyon viloyatlari va Termiz, Amul (Chorjoʻy)ni ham oʻz davlati tarkibiga qoʻshib olgan. Mahmud Gʻaznaviy yirik harbiy yurishlar olib borish bilan birgalikda qoʻshni davlatlar hukmdorlari bilan diplomatik aloqalar va qarindoshlik munosabatlari oʻrnatgan. Bayhaqiyning yozishicha, Xorazmdagi xalq gʻalayonlari oqibatida 1016 yilda Abul Abbos Maʼmun qatl etilib, taxtga uning jiyani yosh va tajribasiz Muhammad ibn Maʼmun oʻtirdi. Mahmud Gʻaznaviy bu xabarni eshitgach, qasos olish bahonasida katta qoʻshin (100 ming askar, 500 fil) bilan kelib, Xorazm davlati poytaxti Qiyotni egallagan (1017) va hojib Oltintoshni Xorazmda oʻz noibi qilib qoldirgan va Beruniy boshchiligidagi olimlar, shoirlar va sanʼatkorlarni, shuningdek, yosh xorazmshohni butun sulolasi bilan Gʻaznaga olib qaytgan.

Fors tarixchisi Gardiziyning "Zayn al-axbor" ("Xabarlar koʻrki") asarida (1050—52) yozilishicha, 1025 yilda Samarqandning janubida oʻsha davrning 2 buyuk hukmdori: Mahmud Gʻaznaviy va Qoraxoniylar tamgʻachxoni Qodirxon oʻrtasida tarixiy uchrashuv boʻlgan. Ikki oʻrtada shartnoma tuzilib, unga koʻra qoraxoniylarning Samarqanddagi noibi Alptegin]] Movarounnahr]]ga qaytarib olinib, Qodirxonning oʻgʻli Yiganteginga berilgan. Tazyiqqa uchragan 4 ming oʻtovli oʻgʻuz xonadonlari (Saljuqning avlodlari) Mahmud Gʻaznaviyning ruxsati bilan oʻsha yili Nurota atrofidagi Xurosonga koʻchirilgan. Mahmud Gʻaznaviy qoraxoniylar bilan oʻz mavqeini mustahkamlab, asosiy eʼtiborni Shimoliy Hindistonni oxirigacha zabt etishga qaratgan. U Panjob va Kashmir viloyatlariga 17 marta harbiy yurishlar uyushtirgan (1002—28). Mahalliy aholini islom diniga kiritgan. Uning harbiy safarlarida Beruniy hamkorlik qilgan. Beruniyning mashhur "Hindiston" (1030—31) asari ushbu safarlar natijasida vujudga kelgan. Mahmud Gʻaznaviy arab va pahlaviy (fors) tillarini puxta bilgan, turkiy tilda sheʼrlar bitgan. Oʻz davlatining poytaxti Gʻaznada nodir kitoblardan katta kutubxona toʻplagan. Bu davrda islom madaniyati rivojlanishi va islom dini tarqalishiga katta hissa qoʻshgan. Xususan, oʻz saroyida 400 dan ortiq olimlar, shoirlar va sanʼatkorlar (Beruniy, Unsuriy va boshqalar)ni toʻplab, ularga homiylik qilgan. Qudratli va jangovar harbiy qoʻshin hamda dengiz flotiga ega boʻlgan. Gʻaznada vafot etgan, qabrida maqbara oʻrnatilgan. Sharq allomalarining asarlarida Mahmud Gʻaznaviy adolatli va fuqaroparvar podsho, dushmanga nisbatan shafqatsiz sarkarda sifatida tasvirlanadi.

Adabiyot[tahrir]

  • Beruniy, Hindiston [Tanlangan asarlar], 2-j., T., 1965;
  • Abu-l-Fazl Beyhaqi, Istoriya Masʼuda (1030—1041), T., 1962;
  • izd. 2, M., 1969; Abu Saʼid Gar-d iziy, Zayn al-axbar, T., 1991;
  • Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971;
  • Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. Qahramon Rajabov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻtmishdoshi:
Sabuktegin
Gʻazni sultoni
9981030
Vorisi:
Muhammad Gʻaznaviy