Fors koʻrfazi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Форс кўрфази[1], (форсча: خليج فارس — Xalij-e Fârs, — Эрон ва Aрабистон яримороллари кўртасидаги кўрфаз. Хормуз бўғози орқали Уммон кўрфази, ва Ҳинд океани билан бирлашган. файл :Hors sinus persic mare persicum.JPG Қуйидаги давлатлар қирғоқлари Форс кўрфази билан ювилиб туради: Эрон, Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони, Қатар, Баҳрайн, Қувайт, Ироқ вa Уммон. Кўрфазга Фурат вa Дажла дарёлари келиб қуйилади. Форс кўрфази нефт заҳираларига бой бўлганлиги боис гeoсиёсий аҳамиятга эга ҳудуд. Шундан 1991-йилги уруш Kўрфаз уруши номини олган. (Aслида можароларнинг катта қисми қуруқликда содир бўлган бўлган. Гидрологик, гидрохимик ва бошқа хусусиятларига кўра, Форс кўрфази дeнгиз деб юритилади.[2]

Форс Кўрфази Википедиядан, эркин экнциклопедия Ушбу мақола сув хавзалари ҳақида. Бошқа мақсадлар учун Форс Кўрфази (ажралиши) ни кўринг. “Кўрфаз Минтақаси” бу ерда қайта йўналтирилади. Австралиядаги ҳудуд учун Кўрфаз Мамлакатни кўринг. Форс Кўрфази

Форс Кўрфазининг фазодан кўриниши Жойлашуви Ғарбий Осиё

Координаталар Коорината Тури Кўрфаз Бирламчи оқимлар Уммон Кўрфази

Ҳавза мамлакатлар Эрон, Ироқ, Қувайт, Саудия Арабистони, Қатар, Баҳрайн, Бирлашган Араб Амирликлари ва Уммон (Мусандам тор йўлаги)


Максим. узунлиги 989 км (615 мил) Майдон юзаси 251,000 км2 (97,000 квадрат мил) Ўртача ҳавзаси 50 м (160 фут) Максим. чуқурлиги 90 м (300 фут) Форс Кўрфази (Форс тилида: خلیج فارس) рум тилида Xalij-e Fârs деб аталиб, Ғарбий Осиёдаги Ўрта Ер денгизидир. Сув ҳавзаси Ҳинд океанининг Хўрмуз Бўғози орқали чўзилган бўлиб, Эроннинг ишмолий-шарқида жойлашган. Сув қадим тарихдан ва халқаро миқёда “Форс Кўрфази” номи билан аталиб келинган. “Форс Кўрфази” номи Халқаро Гидрографик Ташкилотларда қўлланиб келинади. Форс кўрфазсида бир қанча балиқ овлаш ҳавзалари, бепаён қоялар (асосан тошдан иборат, аммо маржон қоялари ҳам мавжуд) ва ташлаб кетилган марварид чиғаноқлари ҳам мавжуддир, бироқ саноатлаш ва нефтни сувга тўкилиши натижасида экологик инқироз сабабли зарар кўрган. Форс кўрфази Кензой давридан келиб чиққан ва Форс кўрфази Ҳавзасида жойлашган бўлиб, Загос тоғлари остидаги субдуктцияси билан боғлиқ. Ҳозирги кундаги сув ҳавзаси тошқинларига 15, 000 йил аввал Голоцен музликларининг чекиниши сабаб бўлган.

Мундарижа • 1География o 1.1Ўлчами • 2 Океанчилик • 3 Нефт ва газ • 4 Ном o 4.1Ном бўйича тортишув • 5 Тарих o 5.1 Қадимги тарих o 5.2 Мустамлака даври o 5.3 Замонавий тарих • 6 Ороллар • 7 Шаҳарлар ва аҳоли • 8 Жонли табиат o 8.1 Сувости сут эмизувчилари o 8.2 Қушлар o 8.3 Балиқ ва қоялар o 8.4 Ўсимликлар олами • 8.5 Галерея • 9 Яна кўринг • 10 Адабиётлар • 11 Ташқи манбаалар География Тахминан 251,000 квадрат километр (96,912 квадрат мил) бўлган ушбу ички денгиз шарқда Хўрмуз бўғози ва Уммон кўрфази билан боғланган; унинг ғарбий соҳиллари дарёнинг асосий дельтаси сифатида киритилган бўлиб, Фурот ва Дажла дарёларига олиб боради. Эронда бу “Арванд Руд” деб, аталади. “Руд” “дарё” маъносини англатади. Унинг узунлиги 989 километр (615 мил) бўлиб, ҳудуднинг шимолий қирғоқларининг катта қисмини Эрон ва Саудия Арабистони жанубий эгаллайди. Форс кўрфази Хўрмуз Бўғозининг энг тор нуқтаси тахминан 56 км кенгликка эга. Умуман сувнинг сатҳи сайёз бўлиб, унинг максимал чуқурлиги 90 метр (295 фут), ўртача чуқурлиги 50 метр (164 фут)ни ташкил этади. Форс Кўрфазидаги қирғоқ бўйидаги давлатлар жойлашуви (соат йўналиши бўйича, шимолдан): Эрон, Уммон Мусандам анклави, Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони, Қатар, Саудия Арабистони соҳилидаги яриморол, Баҳрайн, Қувайт ва Ироқнинг шимоли-ғарбий томони. Форс Кўрфазида турли хил кичик ороллар ҳам мавжуд бўлиб, уларнинг баъзилари давлатлар орасида ҳудудий низоларга дуч келади. Ўлчами Халқаро Гидрография Ташкилоти Форс кўрфазининг жанубий чегарасини “Уммон кўрфазининг шимолий-ғарбий чегараси” деб белгилайди. Чегара Арабистон соҳилидаги бирлаштирувчи чизиқ “Ràs Limah” (25°57'Ш) ва Эрон соҳили "Ràs al Kuh” (25°48'Ш) деб, белгиланган. [6] Океаншунослик Форс кўрфази Ҳинд Океани билан Хўрмуз бўғози билан туташган. Форс кўрфазидаги сув балансини тузишда Эрон ва Ироқдан келадиган дарёлар оқими (секундига 2000 куб метр (71.000 куб фут)), шунингдек, Қосим Оролида 180 мм (7.1) денгиздаги ёғингарчиликлар киради. Сувнинг буғланиши юқори, шунинг учун дарёларнинг оқиши ва ёмғир ёғишини ҳисобга олган ҳолда, йилига сувда 416 куб километр (100 куб) танқислик мавжуд. [9] Бу фарқ Хўрмуз бўғозидаги оқимни таъминлайди. Форс кўрфази сувининг шўрлиги юқорироқ ва шунинг учун ҳам бўғознинг тубидан чиқади, шўрлик жиҳатидан пастк бўлган океан суви юқори қисмдан оқиб ўтади. Бошқа изланишлар Форс кўрфазидаги қуйдаги ўзгаришларни кўрсатади: буғланиш = -1.84 м (6.0 фут)/йилига, ёғингарчилик = 0.08 м (0.26 фут)/йилига, бўғозга тушадиган сув оқими = 33.66 м (110.4 фут)/йилига, бўғоздан чиқиб кетадиган сув оқими = -32.11 м (105.3 фут)/йилига ва баланс 0 м (0 фут)/йилига. [10] Суюқлик мехканикасининг уч ўлчовли ҳисоблаш моделларидан олинган маълумотлар одатда фазовий пикселлар сонига 3 километр (1,9 мил) ва ҳар бир элементнинг чуқурлиги 1-10 метр (3.3-3.8.8 фут) бўлиб, асосан компьютер моделларида қўлланилади. Нефт ва газ Қўшимча манба: Хўрмуз Бўғози

Нефт ва газ қувар ва майдонлари Форс кўрфази ва унинг қирғоқлари дунёнинг энг катта ягона нефт манбаси ҳисобланади [11] ва унга тегишли саноат ушбу минтақада устунлик қилади. Сафания Нефт Кони ҳам Форс кўрфазида жойлашган. У ерда катта ҳажмда газ ҳам топилган. Қатар ва Қувайт минтақавий медиан чиғи бўйлаб улкан майдонни эгаллайди. Газдан фойдаланган ҳолда, Қатар катта миқдорда суюлтирилган табий газ (СТГ) ва нефт-кимё саноатини қуришга муваффақ бўлди. 2020 йилда Форс Кўрфази давлатларига Баҳрайн, Эрон, Ироқ, Қувайт, Қатар, Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари кириб, улар дунё нефтининг 25% қазиб оладилар ва бу дунё хом нефт захирасининг учдан икки қисмини ва дунёнинг табий газининг тахминан 35% га эгалик қиладилар. [12] [13] Форс кўрфази соҳилларига эга бўлган нефтга бой давлатлар (Ироқ мустасно) Форс Кўрфази Давлатлари деб аталади. Ироқнинг Форс кўрфазига чиқиши йўли тор бўлганлиги сабабли осонлик билан ёпилиб қоладиган қисми дарёнинг Шатт ал-Араб ботқоқлик дельтасидан иборат бўлиб, Эроннинг шарқий қисмига Фурот ва Дажла дарёларини олиб ўтади. Номланиши

Форс Кўрфази харитаси. Уммон Кўрфазси Арабистон Денгизига олиб боради. Тўлиқ маълумот Ўрта Шарқ катта харитасидан олинган. Милоддан аввалги 550 йилда Ахмонийлар империяси Эроннинг жануби-ғарбий қисмидаги тоғ ясси тепаликларида Форс Империясига асос солди. [14] Грек манбаларида сув оқими империя чегараси билан туташ бўлганлиги сабабли “Форс Кўрфази” деб номланган. [15] Милоддан аввалги 550 йилдан 330 йилга қадар Ахмонийлар Форс Империясининг суверентлиги Ўрта Шарқ ҳудудларига, Форс кўрфазининг аксар қисми, шунингдек Арабистон ярим оролларига тўғри келади ва “Форс Денгизи” номи билан кўплаб қўлёзма манбаларда тилга олинган. [1] Пифагорнинг саёҳати ҳисоботида бир нечта боблар унинг Ахмонийлар шоҳи Буюк Доро ҳамроҳлигида Шуша ва Персеполис шаҳараларига қилган саёҳати ва шаҳарларнинг таърифи ҳақида ёзилган. [16] Ўша даврдаги бошқа асарлар орасида милоддан аввалги V асрга оид Қизил денгиз, Нил ва Рим дарёлари (ҳозирги Ўрта ер денгизи) сувлари бирлашмасида ўрнатилган Буюк Доронинг Форс Кўрфази Канал Сувини “Форс Денгизи” деб номлагани ҳақида ёзиб қолдирилган. Унда Доро шундай дейди: “Мен Форсни бошланишини кўриш мақсадида, Мисрдан оқадиган Нил номли дарёдан канал (Сувайш канали) қазишга буюдим. Канал қазиб тугатилганидан сўнг, ўзим истаганимдек, менинг амримга кўра кемаларни Миср орқали Форс каналига ўтдилар.” – Доро I Форс Кўрфази номини тарихий келиб чиқиши ҳақида Жаноб Арнольд Вилсон ўзининг 1928 йилда чоп этилган китобида шундай ёзади “ҳеч бир канал ўтмишда ва ҳозирги кунда ҳам геолог, археолог, географ, тужжор, сиёсатчи, сайёҳ ва олимлар учун Форс кўрфазичалик муҳим бўлган эмас. Бу сув канали Эрон ясси тоғ тизмаларини Арабистон ярим ороллари ажратиб туради ва камида 2200 йиллардан буён Эрон миллатининг фахри бўлиб келмоқда”. [1][17] Бу ном берилишидан аввал, Форс кўрфази турли номлар билан ҳам аталган. Мумтоз грек ёзувчиси, жумладан Геродот уни “Қизил денгиз” деб ҳам атаган. Бобил манбаларида “Аккад устидаги денгиз” деб ҳам келтирилган.


Форс кўрфазининг тарихий харитаси Дубай музейи Форс сўзи ўчирилган [18][19] Кўрфазнинг номланиши бўйича мунозара Асосий мақола: Форс кўрфазининг номланиши бўйича мунозара Тарихий ва халқаро миқёсда Форс Кўрфази номи Форс (Эрон) замини сифатида машҳур бўлган. Бироқ 1960 йиллардан баъзи Араб мамлакатлари томонидан мунозараларга борилмоқда. [20] Эрон ва баъзи Араб давлатлари орасидаги рақобат панарабизм (Яқин Шарқ арабларини бирлаштиришга қаратилган ижтимоий-сиёсий ирредентист ҳаракат) Aраб миллатичилигининг пайдо бўлиши билан боғлиқ бўлиб, улар кўрфазнинг катта қисмида Араб мамлакатлари борлиги учун уни Араб Кўрфази деб номлайдилар. [21][22]

Тарих Қадимги тарих

Қешм оролидаги палеолит овчи-йиғувчилари диорамаси

Форс кўрфази атрофидаги эрта цивилизация, жумладан Лаххидлар ва Сосонийлар тасвирланган расм.

Кўрфазда Ахмонийларнинг Форс империяи тасвирланган расм.

1809 йилда Рас Ал-Хайма қирғоқларидан Британия экспедицияси кучлари тасвирланган расм. Форс кўрфази оролларида одам излари дастлабки Ўрта палеолит даврига бориб тақалади ва бу ҳақида Қешм оролида топилган тошдан ясалган асбоблар далил бўла олади. [23] Дунёда энг қадимги цивилизация (Шумер) Форс кўрфазининг жанубий Месопотамия бўйлаб ривожланган. Бирмингем Университетининг археологи Жефри Рузнинг сўзларига кўра, ҳозирги Форс кўрфази тубидаги сув ҳавзаси дарёлар, водийлар ва ботқоқли ҳудудлардан иборат бўлиб, охиги музлик максималининг сўнгги ва холотсеннинг бошланиши бўлган ва у даврий гипереридли иқлим ўзгаришлари пайтида одамлар учун атроф-муҳит бошпана бўлган ва Дилмун афсонаси шу ерларга бориб тақалади. [24] Форс кўрфазида одамларнинг дастлабки қўним топишлари эрамиздан аввалги даврларга бориб тақалади ва жанубий соҳилларда бир қатор кўчманчи қабилалари томонларидан бошқарилган. Милоддан аввалги тўртинчи минг йилликда, Форс кўрфазнинг жанубий қисмлари Дилмун цивилизацияси томонидан бошқарилган. Узоқ йиллар давомида Форс кўрфазининг жанубий қирғоқларидаги муҳим аҳоли пункти Герра бўлган. 2 асрда ҳозирги кунда Яман ҳудудида яшаган Лаҳум қабиласи шимолга кўчиб ўтиб, у ерда Лахмидлар Қироллигига асос солади. Форс кўрфази соҳилларида Сосонийлар империяси ва Лаҳмидлар қироллиги ўртасида жанглар бўлиб ўтади. Шапур II томонидан Лаҳмидларга қарши бостириб кирган, натижада Лаҳмидлар мағлубиятга учратган ва жанубий соҳиллари сари юрган. [25] Етти асар давомида Сосоний Форс империяси Форс кўрфазинининг жанубий ва шимолий соҳилларини бутунлай ишғол этган. Милоддан аввалги 625 ва 226 асрлар оралиғида, кўрфазнинг шимолий қисми Форс империяси тасарруфида эди: Мидия, Ахмонийлар, Селевкийлар ва Парфия империялари жумласидан. Ахмонийлар қироли Буюк Доро (Доро I)нинг ҳукмронлигида Форс кемалари Форс кўрфази бўйлаб сув йўлини очдилар.[26] Ахмонийлар шоҳи Буюк Доро I тасарруфи остида Форс кўрфазида мустаҳкам ҳарбий флотга асос солинди ва милодий 19 аср ўрталарига қадар Британия Шарқий Ҳиндистон компанияси ҳамда Британия Қироллик денгизининг келишига қадар давом этди. Форсликлар кўрфазда жойлашибгина қолмай, балки улар 100 дан 200 га қадар патруллик кемаларини Ғарбдаги Шатт Ал-Араб, Фурот, Нил ва Ҳиндистоннинг Синд дарёларида олиб юрганлар. [26]

Форс кўрфази ва Қизил денгиздаги португаллар. Ёрқин яшил ҳудуд – асосий шаҳар ва эгаликлар. Тўқ яшил иттифоқчилар ёки улар таъсиридагилар. Сариқ – асосий фабрикалар. Ахмонийларнинг юқори ҳарбий қўмондонлиги Баҳрайн, Уммон ва Яманада Шатт- ал-Араб дарёси бўйида жойлашган йирик денгиз базаларини яратди. Тез орада Форс флоти нафқат Шатт ал-Арабдан тинчликни сақлаш учун фойдалана бошлади, балки Форс кўрфази орқали Ҳиндистон билан савдо-сотиқ эшикларини очди. Ахмонийлар Имерияси ва Парфия Империялари қулаганидан сўнг, Сосонийлар Империяси Форс кўрфазининг шимолий қисмининг ярмини ва вақти-вақти билан жанубий қисмларини ҳам бошқарган. Сосонийлар Ипмперияси даврида Форс кўрфази Буюк Ипак Йўли каби савдо алоқаларида муҳим аҳамият касб этган. Сироф Сосонийлар давридаги қадимий порт бўлиб, кўрфазнинг шимолий қирғоқларида жойлашган. Ҳозирги кунда бу ҳудуда Эроннинг Бушер шаҳрига тўғри келади ва бугунги кунда ҳам савдо порти ҳисобланади. Сироф порти тўртинчи асрларда Хитой билан савдо-сотиқни ривожлантиришда катта аҳамият касб этган ва милоддан аввалги 185 йилда Узоқ Шарқда асос солинган. [28] Мустамлака даври Қўшимча манба: Форс кўрфазидаги Британия резиденцияси Форс кўрфазида португалларнинг таъсири бир асрдан ортиқ давом этиб, улар маҳаллий аҳоли ва Усмонийлар Империяси билан курашлар олиб бордилар. Англияликлар ва голланларнинг келиши оқибатида Сафавийлар Империяси 17 асрда португалларнинг денгиздаги ҳукмронликдан сиқиб чиқариш мақсадида бирлашадилар.


Хўрмуз оролидаги Португалия қасри (Gaspar Correia. "Lendas da Endia", 1556 йил) Поргтугалларнинг Ҳинд океанларига чиқиши Васко да Гама разведкасси Форс кўрфазда Усмонийлар билан бўлган жангларни кўрганидан сўнг, 16 асрнинг бошларидан кенгая бошлайди. 1521 йилда Антонио Корреа қўмандонлиги остида португалия қўшнлари Баҳрайнга марварид савдосини ўз қўлларига олиш мақсадида бостириб кирадилар. 1602 йил, 29 Апрель куни Форс Сафавийлар Империяси бўлмиш Шоҳ Аббос португалларни Баҳрайн ҳудудидан қувиб чиқаради ва [29] бу кун Эронда Миллий Форс Кўрфази Куни сифатида нишонланиб келинади. Британия флоти кўмагида 1622 йили Аббос Хўрмуз оролини португаллардан тортиб олади ва савдонинг асосий қисмини 1615 йилда Бандар Аббос шаҳрига ўтказади ва шаҳарга ўз номини беради. Шундан сўнг, Форс кўрфазида португал, голланд, француз, испан ва британия савдогарларига савдо қилиш имкони берилади. Усмонийлар Империясининг Ал-Тани қабилаларининг бошлиғи, Вилояти Бағдод Мидҳат Паша томонидан Шарқий Арабистонга 1871 йилларда яна ҳарбий ва сиёсий бостим ўтказилади ва қабилалар Усмонийлар бошқарувига тинчлик йўли билан рози бўладилар. [32] Усмонийлар Биринчи Жаҳон Урушининг бошларида турли ҳудудларда ҳарбийларга бўлган талаб бўлганидан ҳудуддан сиқиб чиқиб кетишга мажбур бўладилар. [33]



Binafsha rang - 16 ва 17 асрда Форс кўрфазидаги португаллар. Асосий шаҳарлар, портлар ва йўналишлар. Иккинчи Жаҳон Урушида Ғарбий Иттифоқчилар Эрондан Собиқ СССРга ҳарбий транспорт ташувчи канал сифатида фойдаланганлар ва тарихда “форс йўлаги” номи билан аталган. Британия Форс кўрфазидан Транс-Эрон Темир йўлидан таъминот занжири сифатида фойдаланган. [34] Шу йўл билан Форс кўрфази иттифоқчилар фашистларнинг босқинига қарши Совет Иттифоқига асбаб-ускуналар етказиб берадиган энг муҳим денгиз йўлига айланди. [35] [[Файл: Форс кўрфази PT1.png / thumb / 221x221px / Форс кўрфазида пушти-португаллар./ Асосий шаҳарлар, портлар ва йўллар]. Форс кўрфазида қароқчилик 19 асрга қадар кенг тарқалган эди. Тарих манбаларига кўра, қароқчилик аксар ҳолларда Ал-Қосими қабиласи аъзолари томонидан олиб борилган. Бу ўз навбатида Британияликларни 1819 йилда қароқчиларга қарши юришини бошлашга сабаб бўлган. [36] Бу юриш британия ва шайхларнинг 1820 йилдаги умум денгиз келишувини имзоланишига олиб келди. 1763 йилда 1971 йилга қадар Британия Империяси Форс кўрфазидаги баъзи давлатлар устидан турли даражадаги сиёсий бошқарувни қўл остида назорат қилиб турди, жумладан Бирлашган Араб Амирликлари (асл номи Жануби-шарқий Осиё) [37], Баҳрайн, Қувайт, Уммон ва Қатар.

Замонавий тарих Қўшимча манба: 2019–20 Форс кўрфази инқирози Форс кўрфазида АҚШнинг роли йигирманчи асрнинг иккинчи ярмида ошди. [38] 1988 йил, 3 илюльда Эроннинг 655 рейси АҚШ ҳарбийлари томонидан ҳужумга олинган (F-14 Tomcat билан адаштириб, Airbus A300 нишонга учраган). Ҳужум оқибатида борт ичида бўлган 290 нафар йўловчининг барчаси ҳалок бўлган. [39] Британия Қироллиги ҳудудда ўз мавқейига эга. Биргина 2006 йилнинг ўзида миллиондан ортиқ Британия фуқаролари Дубайга ташриф буюришган. [40] [41] 2018 йилда Британия Қироллиги Форс кўрфазида HMS Jufair муқим ҳарбий базасини очди. Қироллик илк бор шарқий қисмга 1971 йилда чиқди ва шундан буён Уммони қўллаб-қувватловчи механизмида енгилликлар яраиб келмоқда. [42] [43] [44] Ороллар Қўшимча манба: Форс кўрфази ороллари рўйхати Форс кўрфазиги кўплаб ороллар Баҳрайн ва Араб давлатлари учун уйдир. Географик жиҳатдан Форс кўрфазидаги энг катта орол Эронга қарашли бўлган Хўрмуз бўғозидаги Кешм оролидир. Форс кўрфазидаги бошқа муҳим ороллар ҳам мавжуд жумладан, Катта Томб, Кичик Томб ва Киш Эрон томонидан бошқарилса, Бубиён Қувайт тасарруфида, Taрут Саудия Арабистонига тегишли ва and Далма Бирлашган Араб Амирликлари бошқарувидадир. Сўнгги йилларда, қўшимча туристларни жалб этиш мақсадида сунъий ороллар барпо қилинган. Булар жумласига Дубай даги Дунё Ороллари ва Доха даги Марварид- Қатар оролларини киритиш мумкин. Форс кўрфзаси ороллари тарихий жиҳатдан ҳам муҳим аҳамият касб этган ва Португалия ва Британия Қироллиги мустамлака остида ўзларининг савдо ёки империялари бойитишда фойдаланганлар. [45] Шаҳарлар ва аҳоли Форс кўрфазида саккизта давлат жойлашган. Кўрфаз: Баҳрайн, Эрон, Ироқ, Қувайт, Oммон, Қатар, Саудия Арабистони, ва Бирлашган Араб Амриликлари. Форс кўрфазининг стратегик жойлашуви инсоният ривожи учун энг яхши жой бўлган. Бугунги кунда кўплаб шаҳарлар кўрфазнинг Марказий Шарқда жойлашган. • Хасаб, Mусандам, Oммон

• Дубай, БАA

• Aбу Даби, БАА

• Доха, Қатар • Maнама, Бахрейн

• Хобар, Саудия Арабистони

• Қувайт шаҳри, Қувайт • Aл-Фау, Ироқ

• Бандар Аббос, Эрон Ёввойи табиат Қўшимча манба: Уммон кўрфазидаги чўл ва ярим-йўллар Форс кўрфазининг ёввойи ҳайвонот олами хилма-хил ва кўрфазнинг географик жойлашуви халқаро сувлардан ажралиб туриши сабабли фақат Хўрмуз бўғозини бузиб ўтади. Форс кўрфази дунёсининг баъзи ажойиб қирғоқларида денгизнинг ҳайвонот ва ўсимликларига мезбонлик қилади. Бироқ уларнинг баъзилари йўқ бўлиб кетиш хавфи остида. Форс кўрфазидаги маржонлардан то дугонларга қадар яшаб қолишлари учун бир-бири билан чамбарчас боғлиқдирлар. Бироқ, Форс кўрфази биологик жиҳатдан Қизил денгизи каби хилма-хил эмас. [46] Умуман олганда Форс кўрфазининг ёввойи ҳайвонот олами глобал факторлар, минтақавий ва маҳаллий эътиборсизлик туфайли хавф солмоқда. Аксарият ифлосланишга кемалар сабаб бўлмоқда ва қуруқликдаги ифлосланиш иккинчи сабаблардан бири бўлиб қолмоқда.[47] Денгиз сут эмизувчилари Форс кўрфазида дельфинлар ва денгиз чўчқаларининг учраши оддий ҳол бўлса, кит ва касаткаларнинг учраши бугунги кунда камайиб кетган. [48] Ўтмишда Форс кўрфазида китлар ови савдоси оқибатида қирилиб кетган. [49] [50] Китларнинг оммавий қирғинига Совет Иттифоқи ва Япониянинг 1960 ва 1970 йиллардаги ноқонуний овлари сабаб бўлган. [51] Йўл-йўл китларни [51] Аден ва Хўрмуз кўрфазида учратиш мумкин. [52] [53] [54] [55] Бошқа турдаги китлар, масалан, араб эгри кити [59] йўқолиб кетиш ҳавфи остига тушиб қолган ва 2006 йилдан буён ҳавф ўсиб ортиб бормоқда. Амур китлари, кичик йўл-йўл китлар ва косаткалар ҳам Форс кўрфазида сузиб юрадилар. Кўк кит, мўйловли кит ва кашалотлар Уммон кўрфазида бир бора учратилган бўлсалар, ҳозирда Қизил денгизда ҳам учрабтурадилар, аммо аксарият чуқур бўлган ташқи денгизларда кўпроқ учрайдилар. 2017 йилда Форс кўрфази ва Абу Даби бўйлаб Ҳинд-Тинчлик океани букр дельфинларининг катта тўдаси мавжудлиги аниқланди. Форс кўрфазида яшовчи ғайриоддий денгиз эмизувчиларидан бири Дугонг (Dugong dugon), иккинчи номи “денгиз сигири” билан ҳам аталади. Бунга сабаб эса, уларнинг чорва ҳайвонларига ўхшаш табиати ва ўтлашидир. Дугонларнинг умри одам умрига ўхшайди ва уларнинг узунлиги 3 метр (9,8 фут)га қадар етиши мумкин. Бу хуштабиат сут эмизувчилар денгиз ўтлари билан озиқланиб, дельфин ва китлардан кўра улар ер сут эмизувчиларига яқинроқдир. [70] Бу ҳайвонларнинг оддийгина озуқасига бугунги кунда Форс кўрфази соҳилидаги янги ўзгаришлар, жумладан Араб мамлакатларининг сунъий оролларни барпо қилишлари ва “Форс Кўрфази Уруши” натижасида нефт тўкилишидан ифслосланиш салбий таъсир кўрсатмоқда. Дугонларнинг ҳаётига назоратдан четда қолган овчилик ҳам катта салбий таъсир кўрсатмоқда.[70] Aвстралия сувларида 80, 000 га яқин дугонлар бўлса, Қатар, Баҳрайн, БАА ва Саудия Арабистонидан ташқари Форс кўрфази иккинчи ўринда қолиб, 7,500 дугонларга эгалик қилмоқда. Аммо, ҳозирги кундаги дугонларнинг сони пасайган бўлиб, уларнинг яшаётганларининг аниқ сони ёки уларнинг репрадуктив тендецияси маълум эмас. [70][71] Афсуски, қурилишлар, сиёсий тартибсизликлар, доимий халқаро низолар, дунёнинг асосий даромадли нефт таъминоти, Араб давлатлари ва Эрон орасидаги ҳамкорликнинг йўқлиги денгиз сувости ҳайвонларининг, жумладан дугонларнинг ҳам йўқолиб кетишига салбий таъсир кўрсатмоқ. Қушлар Форс кўрфази бир қанча муқим ва кўчманчи қушлар учун уй ҳисобланади. Форс кўрфазидаги қушларнинг турлари, ранги ва ўлчамида катта тафовут мавжуд. Бирлашган Араб Амирликлари ва Уммоннинг жадаллик билан ривожланиши калбансис ва шоҳбалиқ турларининг йўқ бўлиб кетиши хавотирини оширди. [72] 2006 йилги ҳисоб-китобга кўра, қадимги қуш яшаши мумкин бўлган учта ҳудуд мавжуд, булар Дубайдан 80 мил (12 км) узоқликда ва Уммоннинг 2 ҳудудидир. [72] Кенгайишларнинг оқибати ҳақиқатда жуда ҳам ҳалокатли оқибатларга олиб келиши мумкин. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг мангров дарахтларини биологик захирасини ҳимоялаш дастури Шаржа Амирлиги томонидан эътиборга олинмади, бу эса ўз навбатида ботқоқлик кесишиб ўтган жойдан канал қазиб, унга тутушган бетон йўл қуриш имконини берди. [72] Арабистонда атроф-муҳитни муҳофазаси бўйича кузатувчилар етарли эмас ёки ҳимоя қилувчиларни эса давлатга алоқадор кўчмас мулкни ишлаб чиқарувчилар томонидан эътиборга олинмайди. [72] Форс кўрфазида Бирлашган Араб Амирликлари ва Уммон томонидан кўчмас мулкнинг ривожланиши, денгиз тошбақалари, катта фламинго ва сайроқи қушларнинг қирилиб кетиш хавфини оширмоқда.[72][73] Форс кўрфазидаги Эрон суви атрофидаги дельфинларнинг ҳаётлари ҳам хавф остида қолмоқда. Сўнгги статистик маълумотлар ва олиб борилган тадқиқодлар шуни кўрсатмоқдаки, дельфинлар йўқ бўлиб кетиш хафини балиқ тутиш учун ўрнатилган тўрларга илинб қолишлари, шунингдек, кимёвий ифлослантирувчи моддаларга дуч келишлари сабаб бўлмоқда. Эроннинг Хўрмуз вилояти соҳилларида дельфинларнинг “ўз жонларига оммавий қасдлари”ни аниқ очиқланмаган бўлсада, аммо бунга сабаб денгиз сув оламининг нефтдан, оқава сувдан ифлосланиши ва саноатдан чиққан чиқиндилар оқибати билан боғланмоқда. [74][75]

Балиқлар ва қоялар Форс кўрфазида 700 дан ортиқ балиқ турлари мавжуд бўлиб, уларнинг аксар қисми маҳаллий ҳисобланади. [76] 700 турдаги балиқларнинг 80% дан ортиқ турлари қоялар билан боғланган. [76] Бу қоялар тошлардан ташкил топган бўлса ҳам, лекин улар орасида бир нечта маржон қоялари ҳам мавжуд. Қизил денгиз билан қиёсланса, маржон қоялар Форс кўрфазида сезиларли миқдорда кам учрайди ва оралиқ масофа ҳам узоқ. [77][78][79] Бу албатта, йирик дарёлар оқими билан боғлиқ, айниқса, Шатт ал-Араб (Фурат ва Дажла) улар катта ҳажмдаги лойқа чўкиндилар бўлиб ва бу ҳарорат анча фарқланиши ва шўрланишига сабаб бўлади. [77][78][79] Шунга қарамасдан, маржон қоялари Форс кўрфазидаги барча мамлакатларнинг қирғоқларида топилган.[79] Маржонлар сувости ҳаётининг экосистемасини асосий қўллаб-қувватловчи омил ҳисобланади ва маржонлар Форс кўрфазининг муҳим экотизимидир. Сўнгги йилларда Форс кўрфазида маржонларнинг популияциясида кескин қисқариш кузатилмоқда. Бунга қисман глобал ҳароратнинг кўтарилиши сабаб бўлаётган бўлсада, лекин асосан БАА ва Баҳрайн каби араб давлатлари томонидан масъулиятсизлик билан қурилаётган сув тўғонлари сабаб бўлмоқда. [80] Бундан ташқари, Форс кўрфазида мавтомобиль шиналари, цемент ва кимёвий чиқиндилар ҳам кўп учрамоқда. Маржонларнинг тўғридан-тўғри нобуд бўлишларига қурилиш чиқиндиларининг денгиз ҳаёти учун “тузоқ” лар яратмоқда ва шунинг учун ҳам улар нобуд бўлмоқда. Пирвард натижада маржонлар популияциясининг пасайиши ва маржонларнинг омон қолиши учун тайянадиган омиллар камайиб бормоқда.

Ўсимликлар Форс кўрфазининг ўсимликлари сифатида сувости симбиосиз (биологик организм) ва мангро буталарини келтириш мумкин. Бу ўсимликлар янада яхши ўсиши учун тоза ва шўр сув аралашмасини талаб этади ва кўплаб қисқичбақалар, майда балиқ ва ҳашоратлар ва кўплаб денгиз қушлари учун учун озуқа манбаи ҳисобланади. [72] Мангровлар – Авиаценна ёки Ризофора турига мансуб турли хил бута ва дарахтлар туркумидан бўлиб, улар Форс кўрфазининг шўр сувли сайёз қатламларида гуллаб, яшнайди. Қисқичбақасимонлар учун бундай бутазорлар яшаш учун яхши макон ҳисобланади. Форс кўрфазидаги чуқур сувларда маржонлан биологик муҳим. Форс кўрфазинининг мангровлари шўр сувдан мураккаб молекуляр механизмлар орқали омон қолиш қобилиятига эга бўлиб, ноаниқ репродуктив вақт оралиғида, ҳамда кислород танқис бўлган сувларда ҳам кўпая олиши имконини беради. [81][82] Бироқ, сунъий орол ривожланиши билан уларнинг ўсиш ҳудудлари йўқ қилинади ёки улар ўрнини инсон қўли билан яратилган омиллар эгаллайди. Бу албатта, ҳаёти мангровлар билан боғлиқ бўлган қисқичбақасимонлар ва уларни боқайдиган турларга салбий таъсир кўрсатади.

Галерея