Surinam

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Surinam Respublikasi
Surinam davlat bayrogʻi   Surinam davlat gerbi
Bayroq Gerb
Shior: Justitia, pietas, fides
(Lotincha: Justice, piety, loyalty)
Madhiya: God zij met ons Suriname
(God Be With Our Suriname)
Surinam Xaritasi
Poytaxt Paramaribo
Rasmiy til(lar)
Hukumat Prezidentlik Respublika
 •  Prezident   Dési Bouterse
Mustaqillik   Niderlandlardan
 •  Sana   25 noyabr 1975
Maydon  
 • Butun 163,270 km² (92-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 438,144 (171- oʻrin)
 • Zichlik 2/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$2,081 mil. (182-)
 • Jon boshiga AQSh$4,750
Pul birligi Surinam Dollar (SRD)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma NS
Internet domen .sr
Telefon prefiksi +597


Surinam (Suriname), Surinam Respublikasi (Repudlick Suriname) — Jan. Amerikaning shim,sharqiy qismida joylashgan davlat. Mayd. 163,3 ming km2. Agʻolisi 436,5 ming kishi (2002). Poytaxti — Paramaribo sh. Maʼmuriy jixatdan 9 okrug (district)ra boʻlinadi.


Davlat tuzumi[tahrir]

S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1987 y. 30 sent. da qabul qilingan. Davlat boshligʻi — prezident (2000 y.dan Ronald Venetian), u parlament deputatlari tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Milliy assambleya (bir palatali parlament), ijrochi hokimiyatni prezident va u tayinlaydigan vazirlar maxkamasi (vitseprezident bosh vazir hisoblanadi) amalga oshiradi.


Tabiati[tahrir]

S. hududining koʻp qismi Gviana yassitogʻligida (eng baland joyi — Vilgelmina togʻi, 1280 m) joylashgan. Shim. payettekislik, qisman botqoqyaikdan iborat. Asosiy foydali kazilmalari: boksit, oltin rudalari, neft; shuningdek, temir rudalari, marganets, xrom, kamyob metallar (berill, niobiy, tantal) rudalari, gaz konlari ham bor. Ikdimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik tra 26—28°. Yillik yogʻin 2300— 3000 mm. Koranteyn, Maroni, Surinam daryolari sersuv, serostona, faqat quyi qismida kema qatnaydi. Pasttekislikning shim. savanna, jan.

dagi va yassitogʻlikdagi laterit tuprokdarda doim yashil oʻrmonlar oʻsadi. Mamlakat hududining 90% oʻrmon bilan band. Oʻrmonlarda maymun, puma, tapir, yaguar, qushlar, sudralib yuruvchilar (jumladan, anakonda), savannada chumolixoʻr, zirhlilar va b. yashaydi. Braunsberg tabiiy bogʻi va bir necha qoʻriqhonalar bor.

Aholisi surinamliklar — kreollar, hind va pokistonlik, indonez, negr, indeys, xitoy, yevropalik va b. Rasmiy til — niderland tili. Dindorlari xristian, islom, hinduiylik dinlariga eʼtiqod qiladi. Shahar aholisi 51%. Muhim shaharlari: Paramaribo, NivNikkeri.


Tarixi[tahrir]

S.da qadimdan indeyslar yashab kelgan. 1499 y. ispan dengizchisi Alonso de Oxeda bu yerga yetib kelgan. 1551 y. golland savdogarlari Surinam daryosi quyilish joyida qishloq qurishgan. 1593 y. S.ni ispanlar, 1630 y. inglizlar, 1667 y. gollandlar bosib olgan. 1682 y. Niderlandiya hukumati S.ni VestIndiya kompaniyasiga topshirgan, 1799 y. uni inglizlar bosib oldi. Plantatsiya xoʻjaligi tashkil qilish uchun Afrikadan qulnegrlar keltirila boshlandi. 1802 y. Amyen sulh shartnomasiga koʻra, S. Niderlandiyaga oʻtdi. 1863 y. S.da qulchilik bekor qilindi. 2-jahon urush davrida bu yerda Amerika qoʻshinlari joylashtirildi. 1945 y. 29 dek.da Niderlandiya Qirolligi S.ga ichki ishlar sohasida muxtoriyat huquqini berdi, tashqi siyosat va mudofaa masalalari Niderlandiya hukumati ixtiyorida qoldi. 1973 y. noyabrda Qonun chiqaruvchi kengashga oʻtkazilgan saylovda milliy partiyalar bloki gʻalaba qozondi. 1975 y. 25 noyabrda S. mustaqillikka erishdi. Oʻsha yil dek.dan S—BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 25 noyabr — Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1975).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari. S. milliy partiyasi, 1946 y. asos solingan; Milliy birlik va birdamlik uchun partiya, 1947 y. tashkil etilgan; Ilgʻor islohotlar partiyasi, 1949 y. tuzilgan; Milliy demokratik partiya, 1987 y. asos solingan; Yangilangan taraqqiyparvar partiya. Ilgʻor kasaba uyushma federatsiyasi S47; Ilgʻor ishchilar tashkiloti, 1948 y. tuzilgan; S. kasaba uyushmalari kengashi, 1987 y. asos solingan; Davlat xizmatchilari federatsiyasi; S. kasaba uyushmalari federatsiyasi, 1951 y. tuzilgan.


Xoʻjaligi[tahrir]

Iqtisodiyotining asosini konchilik tashkil qiladi. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 32%, qishloq xoʻjaligi.niki 10%, xizmat koʻrsatish sohasiniki 58%. Boksit qazib chiqarish sohasida dunyoda oldingi oʻrinlardan birida turadi. Oltin ham qazib olinadi. Sanoati alyuminiy, shakarqand, yogʻ, margarin ishlab chiqarish., taxta tilish, yogʻochsozlik, konserva korxonalaridan iborat. Yiligaoʻrtacha 1,7 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Q.x. mamlakatning oziqovqatga boʻlgan ehtiyojini qondirmaydi. S. hududining 1%dan kamroqerida dehqonchilik qilinadi. Asosiy qishloq xoʻjaligi. ekinlari: sholi, shakarqamish, banan, sitrus mevalar, kokos yongʻogʻi, sabzavot. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, echki boqiladi. Oʻrmonlarda qimmatbaho nav yogʻoch tayyorlanadi. Baliq va krevetka ovlanadi. T.y. uzunligi 301 km, avtomobil yoʻllari uz. 4,5 ming km. Asosiy dengiz portlari — Paramaribo va Mungo. S. chetga boksit, alyuminiy oksidi va alyuminiy, sholi, sitrus mevalar, yogʻochtaxta sotadi; chetdan xom ashyo, chala tayyor mahsulotlar, sanoat uskunalari, transport vositalari, yoqilgʻi, oziqovqat sotib oladi. AQSH, Niderlandiya, Norvegiya bilan savdo qiladi. Pul birligi — surinam guldeni.

Maorifi. 1976 y. 6—7 yohdan 12 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy etilgan. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 y., oʻrta maktabda 5— 6 y. Davlatga qarashli maktablarda oʻqish bepul, xususiy oʻquv yurtlari ham bor. Darslar kreol, niderland, ingliz tillarida olib boriladi. Pedagog kadrlar 1 ped. va 2 oʻqituvchilar institutida tayyorlanadi. Paramariboda S. universiteti (1968 y.dan), Tropiklar i.t. instituti, Madaniyat markazi (kutubxonasi bilan), S. muzeyi (kutubxonasi bilan) ishlaydi.


Matbuoti, radioeshittirishi, telekoʻrsatuvi[tahrir]

"Vare tayd" ("Xaqiqiy vaqt", kundalik gaz., 1957 y.dan), "Vest" ("Gʻarb", kundalik gaz., 1909 y.dan), "Omxoog" ("Choʻqqi", katolik xaftanoma, 1955 y.dan). S. axborot agentligi (SNA), milliy axborot mahkamasi, 1977 y. asos solingan; "Stixting RadioOmrup Suriname", hukumat tijorat xizmati, 1965 y. tuzilgan. "Surinamse Televisi Stixting", hukumat telekoʻrsatuv tijorat xizmati, 1965 y. tashkil etilgan.


Adabiyoti[tahrir]

S. va niderland tilida rivojlanayotgan adabiyotini X. Sxauten (18a.), Y. King (19-a.) kabi shoirlar boshlab berishgan. 19-a. oxiri — 20-a. boshlarida S. tili taqiqlandi, yarim asr mobaynida faqat niderland tilidagi asarlar nashr etiddi. A. Xelmanning hikoya va romanlari, A. de Komning sheʼrlari yuzaga keldi. 40y.larda S. tilini tiklash harakati boshlandi. Maʼrifatparvar I.A. Kunders xalqning milliy ongini uygotish uchun kurashdi. Shoirlardan A. Sangodaryoning "Kurash", K. Verlogenning "Porloq inqilob" toʻplamlari, R. Dobruning sheʼrlari ijtimoiy muammolarni koʻtarib chiqdi. B. Vyanen, L. Van Myulirning qissa, hikoya va romanlari yeshlar hayetini, L. G. Ferrir, Rita Raman va Dobru asarlari S. xalqining mustaqillik yoʻlidagi kurashini aks ettiradi.

Surinam (Surinam Respublikasi) poytaxti — Paramaribo shahri. BMT aʼzosi