Olam xronologiyasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Asosiy maqola: Katta Portlash.
Asosiy maqola: Olam tarixi xronologiyasi.
Olamning rivojlanish tarixi. Katta portlash nazariyatidan boshlab hozitgi kungacha
Olamning Katta Portlashdan boshlab (chap tarafdan boshlab) va hozirgi kungacha rivojlanishi.


Olam xronologiyasi — bu Katta Portlash nazariyasiga ko`ra olamni qanday tuzulishi haqida tarixi va kelajagidir. Bu nazariya tasviri Olamning Planck davridan boʻshlab rivojlanishidan va hozirgi vaqtda qandayligini tasvirlaydi, hozirdaeng ommalashgan modellardan biridir. Olamning model nazariyasi Katta Portlashdeb ommalashgan. 2015 yilda rivojlanish 13.799 ± 0.021 milliard yil oldin boshlangani haqida qabul qilndi[1]. Olamning rivojlanishini 3-davriga boʻlish maqul.

Vaqt Davr Voqea Hozirgi kundan oʻtgan vaqt
0 Кosmologik singularligi Katta portlash[2]. 13,7 mlrd
0 — 10−43 с Planck davri Boʻlaklarni paydo boʻlishi[2]. 13,7 mlrd
10−43 — 10−35 с[3] Buyuk birlashish davri Gravitatsiyaning elektrokuchsiz va kuchlilar oʻzaro tasiridan ajranilishi. Ehtimol Magnit monopolining yaralishi. Buyuk birlashuv emirilishi. 13,7 mlrd
10−35 — 10−32 Inflatsiya davri Olam oʻzining eksponensional tarizda radiusini koʻp tartibda oshiradi. Kvant fluktuatsiyasi dastlabki tuzulishi kengayip ketadi, bu Olamning yirik masshtabli tuzulishiga olib keladi.[4]. Takroriy isish. 13,7 mlrd
10−32 — 10−12 с[3] Elektrokuchsiz davri Olam Kvark-Gluon plazmasi, leptonlar va foton, W va Z bozonlari, Higgs bozoni bilan toʻlib ketgan. Supersimmetriyaning buzulishi. 13,7 mlrd
10−12 — 10−6 с[3] Kvark davri Kuchsiz quvvatni simmetriyasi buzulishi, hamma toʻrt mustahkam oʻzaro tasirlarning ayrim holda mavjud boʻlishi. Kvarklar hali adronlarga birlashmagan. Olam Kvark-Gluon plazmasi, leptonlar va fotonlar bilan toʻlgan. 13,7 mlrd
10−6 — 100 с[3] Adron davri Adronizasiya. barion-antibarion juftlar Annigilyasiyasi. CP-buzulishi tufayli kam barionlar qoladi va antibarionlar koʻpayadi (около 1:109). 13,7 mlrd
100 sekund[3] — 3 daqiqa Lepron davri Lepton-anrilepton juftlar Annigilyasiyasi. Neytronlarning qismi buzulishi. Neytrino moddasi shaffof boʻladi. 13,7 mlrd
3 daqiqa — 380 000 yil Proton davri Geliyning nukliosintezi, deyteriya, litiy-7 kuzatilishi (20 daqiqa). Modda issiqlikdan baland turishni boshlaydi (70 000 yil), bu olamning kegayish oʻzgarishlariga olib keladi. Davrning oxirida (380 000 yil) vodorod qayta tiklanishni boshlaydi va fotonlar uchun issiqlik tarqalishidan Olam shaffof boʻlib ketadi. 13,7 mlrd
380 000—550 mln yil[5] Qorongʻu davri Olam vodorod va geliy, relikt tarqalishi, atom vodorodning 21 sm toʻlqin tarqalishi bilan toʻlgan. Yulduzlar, Kvazarlar va boshqa yorqin manbaylar yoʻqdir. 13,15 mlrd[5]
550 mln[5] — 800 mln yil[6] Reionizatsiya Birinchi yulduzlar, kvazarlar, galaktikalar paydo boʻlishi. Yulduzlar va kvazarlar vodorod yorigʻligi reionizatsiyasi. 12,7 мlrd
800 mln yil[6] — 8,9 mlrd yil Moddalar davri Yulduzlar bulutini paydo boʻlishi, bu Quyosh sistemasini paydo boʻlishiga opkeldi. 4,8 mlrd
8,9 mlrd yil — 9,1 mlrd yil Quyosh sistemasida Yer va boshqa sayorallarning paydo boʻlishi, jinslarning qotishi. 4,6 mlrd


Katta portlashning grafik silsilasi[tahrir]

Asosiy maqola: Katta portlashning grafik silsilasi.

Katta portlash nazariyasiga binoan vaqt boshlanishidan Qorongʻu davrigacha voqealar xronologiyasini koʻrsatadi.

Bu yerda logarfmik shkala ishlatilib, unda soniya oʻrniga soniya berilgan. Masalan, bir mikrosoniya — . Shkaladagi -30 belgisini oʻgirish uchun soniya = bir millisoniya deb hisoblash kerak. Logarifmik shkalada har bir qadam avvalgisidan oʻn marta uzunroqdir.

qoldiq nurlanishKatta portlash silsilasi#Materiya hukmronligiKatta portlash silsilasi#RekombinatsiyaKatta portlash nukleosinteziInflatsiya davriPlanck vaqtiQorongʻu davriFoton davriLepton davriAdron davriKvark davriElektrokuchsiz davriBuyuk birlashish davriIbtidoiy eraReionizatsiyaKatta portlashPlanck davri

Manbalar[tahrir]

  1. Planck Collaboration (2015). Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pfd)..  (ingl.)
  2. 2,0 2,1 ЗАГАДОЧНАЯ ВСЕЛЕННАЯ Космическая шкала времени с. 141
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Andoza:Статья
  4. [1] Koʻp qiyofali olam. Andrey Lindening Steford Universitetida leksiyasi.
  5. 5,0 5,1 5,2 Stars are younger: 'Reionization' is more recent than predicted
  6. 6,0 6,1 Н.Т. Ашимбаева (2011-07-05). Обнаружен наиболее удаленный квазар. Астронет. Asl nusxadan arxivlandi (2012-03-05). 2014-01-29.