Muqimiy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Oʻzbek Adabiyoti

Milodiy VII asrgacha
VIII-XIII asrlar (Qadimgi)

XIV-XV asrlar (Temuriylar davri)
XVI-XIX asrlar (Mumtoz)

XIX-XX asrlar (Milliy uygʻonish)
1905-30 yillar (Jadid davri)
1930-80 yillar (Sovet davri)
1990 yillaridan keyin (Mustaqillik)

Oʻzbekiston Yozuvchilar Uyushmasi

Muqimiy (taxallusi; asl ism-sharifi Muhammad Aminxoʻja Mirzaxoʻja oʻgʻli) (1850 — Qoʻqon —1903.25.5) — shoir va mutafakkir. Oʻzbek demo-kratik adabiyoti asoschilaridan. Otasi toshkentlik, onasi Oyshabibi xoʻjandlik boʻlib, Qoʻqonda yashaganlar. M. boshlangʻich maʼlumotni mahallasidagi maktabda olgan. Onasi Muhammad Aminxoʻjada sheʼriyatga havas uygʻotgan. M. Qoʻqondagi Nodira bino qildirgan "Moxlar oyim" madrasasida, soʻng Buxoro madrasalaridan birida oʻqigan (1864—65; 1875—76). 1876 yilda Qoʻqonga qaytgach, yer qurilishi mahkamasida mirzalik qilgan faoliyati vaqtda amaldorlarning qallobliklarini befarq kuzata olmasdan "Tanobchilar" satirasini yozgan. 70-yillar oxirlarida Qoʻqonga qaytgan va ijod bilan shugʻullangan. Otasi vafotidan soʻng moddiy ahvoli ogʻirlashgach, "Hazrat" madrasasining kichik bir hujrasiga koʻchib oʻtgan (1885), butun umri qashshoklikda kechgan. Bir necha bor Toshkentga sa-yohat qilgan (1887—88, 1892), Toshkentdagi yangiliklar bilan tanishgan. Tosh-kent madaniy va adabiy hayotini chuqur oʻrgangan. Almaiy, Nodim kabi ilgʻor ruxdagi ijodkorlar bilan aloqa bogʻlab, ijodiy hamkorlik qilgan. M. yashab ijod etgan davr adabiy hayoti murakkab edi. Bunday muhit M. ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Ijodining ilk davrida qisman shaklbozlik unsurlari, sanʼatpardozlik mayllariga berilish ham uchraydi. Lekin tezda bu xil anʼanalardan voz kechib, jamiyatdagi illatlarga, eskilik aqidalariga tanqidiy nazar bilan qaradi. Navoiy, Jomiy, Nizomiy va Fuzuliydan oʻrgandi, ular gʻazallariga muhammaslar bogʻladi. Jomiyni oʻziga ustoz bildi. Oʻzbek, fors mumtoz shoirlari anʼ-analarini davom ettirdi. Oʻzbek adabiyotida demokratik yoʻnalishning vujudga kelishi va shakllanishi M. nomi bilan bogʻliq. U boshliq Furqat, Zavqiy, Avaz, Komil kabi ilgʻor fikrli shoirlar oʻzbek adabiyeti tarixida yangi sahifa ochdilar. M. lirikasi chuqur optimizm bilan sugʻorilgan, qayotiylik ushbu lirikaning asosiy va yetakchi xususiyatlaridan. M. real muhabbatni, insonni kuylagan. Sheʼrlarining tub mohiyatini inson kechinmalari, sevinch va alamlari, istak va armonlari, kurashlari tashkil etgan. Ularda doʻstlik, sadoqat, samimiyat, vafodorlik, sabot va matonat ulugʻlangan va bular orqali shoir kishilarda yaxshi xususiyatlarni tarbiyalashga intilgan. Adolatli va baxtli zamonni orzu qilgan, shunday kunlar kelishiga ishongan ("Kelur oxir seni ham yoʻqlagʻudek bir zamon yaxshi" va boshqalar). Hasrat, shikoyat, norozilik motivlari mavjud boʻlgan sheʼrlarida ham kelajakka ishonch, farovon hayot haqidagi orzu-ideallari aks etgan.

M. dunyoqarashi va intilishlari bilan muhit oʻrtasidagi ziddiyat uning ijodida tanqidiy yoʻnalishni maydonga keltirgan. Bu uning xdjviyotida koʻproq aks etgan. Hajviyoti mazmunan satira va yumorga boʻlinadi. Satiralarida chor amaldorlari, ayrim mahalliy boylarning kirdikorlari ochib tashlangan ("Tanobchilar" va boshqalar)- "Saylov", "Dar mazammati zamona" va boshqalarda oʻlkaga kirib kelayotgan kapitalistik va gʻayriaxloqiy munosabatlar hamda ularning oqibatlari koʻrsatilgan. Baʼzan, oʻsha davrdagi hukmron qarashlarga ergashib, Dukchi eshon haqida ham hajviy asarlar yozgan ("Hajvi halifai Mingtepa").

Ot, arava, loy, pashsha, bezgak kabi mavzularda 30 ga yaqin hajviy asar yaratgan. Ularda shoir turmushning qoloq va chirkin tomonlari, ijtimoiy ongdagi nuqsonlar ustidan kulgan, mustamlakachilik azobi, harobalikni zaharxandalik bilan tasvirlagan ("Devonamen", "Koʻsamen" "Hayron qildi loy", "Pash-shalar", "Shikoyati bezak" va boshqalar). Boshqa bir qator hajviyalarida jamiyat hayotidagi oʻzgarishlarga yangicha munosabat aks etgan ("Taʼrifi pech", "Aroba qursin", "Loy" va boshqalar).

M. oʻzbek adabiyoti ga ishchilar mavzu-ini olib kirdi, tiplar galereyasini yaratdi ("Maskovchi boy taʼrifida", "Voqeai Viktor" va boshqalar). Turli shahar va qishloqlarga qilgan sayohatlari ta-assurotlari asosida 4 qismli "Sayohatnoma" asarini yozdi. Asar yengil, oʻynoqi vaznda yozilgan, 4 misrali bandlardan tashkil topgan. Unda xalqturmushining ogʻirligi, qishloklarning vayronaligi realistik tasvirlangan. Shoir yaxshilikni maʼqullab, goʻzallikni madh etgan, kamchiliklar ustidan kulib, tanbeh bergan, yovuzlikni, turli illatlarni tanqid qilgan. M.ning nasr va nazmdagi maktublari epistolyar adabiyot namunasi hisoblanadi. 10 sheʼriy, 20 ga yaqin nasriy maktublari saqlangan. Sheʼrlari qoʻlyozmalar, bayozlar, 20-asr boshlarida litografiyada nashr qilingan kitoblar, Toshkent va Peterburgda bosilgan vaqtli matbuot sahifalarida bizgacha yetib kelgan.

M. ijodini oʻrganish, asarlarini toʻplash va nashr ettirish u hayot davridayoq boshlangan. Dastlab Ostroumov "Devoni Muqimiy" toʻplamini (T., 1907) nashr qilgan, soʻng 1910,1912 yillarda "Devoni Muqimiy maa hajviyot" nomi bilan asarlari toʻplami bosilgan. Keyingi davrlarda Gʻ. Gʻulom, Oybek, X,. Zarifov, H. Yoqubov, H. Razzoqov, Gʻ. Karimov, A. Xayitmetov va boshqa M. ijodini tadqiq etganlar. Sheʼrlaridan namunalar chet tillarga tarjima qilingan. Qoʻqonda uy-muzeyi tashkil etilgan. Fargʻona viloyatidagi shaharcha, Toshkent koʻchalaridan biri, Oʻzbek davlat musiqali drama teatri M. nomi bilan ataladi. Shoir haqida Sobir Abdulla "Mavlono Muqimiy" romani va "Muqimiy" dramasini yaratgan. M.ning aksariyat gʻazallari ashulaga aylangan.

Manbalar[tahrir]

  • Asarlar toʻplami [2jli], T., 1960— 1961; Asarlar, T., 1974.

Adabiyot[tahrir]

  • Yoqubov H., Oʻzbek demokrat shoiri Muqimiy, T., 1953; Zarifov H., Muhammad Amin Muqimiy, T., 1955; Karimov F., Muqimiy. Hayoti va ijodi, T., 1970; Karimov F., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 3kitob, T., 1966, 1975, 1987.

Sunnatilla Ahmedov.[1]

Muqimiy (18501903) - milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyotining zabardast vakillaridan biri.

Muqimiy lirik shoir. Muhabbat mavzusi uning lirikasida asosiy oʻrin tutadi. «Oshiq boʻlibman», «Ayrilmasun», «Oʻzim har joydaman», «Aqlu hush uchdi boshimdin…» kabi sheʼrlari bunga misol.

Shoir ijodida satira va hajv ham katta oʻrin egallaydi . «Tanobchilar», «Toʻy», «Saylov», «Moskovchi boy taʼrifida», «Hajvi Viktor boy», «Voqeai Viktor» kabi asarlarida Muqimiy oʻz zamonasining ijtimoiy illatlarini keskin tanqid ostiga oladi.

Shuningdek, Muqimiy milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyotida maʼlum gʻoyaviy va badiiy xususiyatlarga ega boʻlgan «Sayohatnoma» janrini boshlab bergan.

«Sayohatnoma»lardan[tahrir]

Qoʻqondan Shohimardonga.


Faryodkim, garduni dun
Aylar yurak bagʻrimni xun,
Koʻrdiki, bir ahli funun -
Charx anga kajraftor ekan.

Qolmay shaharda toqatim,
Qishloq chiqardim odatim,
Xohi yayov, boʻlsun otim,
Goh sayr ham darkor ekan.

«Ultarma»ga qildim yurush,
Yoʻldosh edi bir chitfurush,
Yetdim jadallab vaqti tush,
Bir dam qiziq bozor ekan.

Bir maʼraka koʻrdim butun,
Jaʼmi yopingan boshga toʻn,
Boqsamki, besh yuzcha xotun,
Voiz soʻzin tinglor ekan.

Mingboshilik kimning ishi,
Desam, dedi bedonishi,
Bir «Qoʻshtegirmon»lik kishi,
Xoʻja Iso badkor ekan.

Magʻrur, xasisu beshu kam,
Har gapda yuz ichgay qasam,
Takjoy olur moxovdan ham,
Hoji oʻzi murdor ekan.

«Doʻrmoncha»ga ketdim oʻtub,
Yoqamni har soat tutub,
Yotdim ul oqshom gʻam yutub,
Dashti qaroqchizor ekan.

Unda boʻlus Gʻozi dedi,
Ham mufti, ham qozi dedi,
Yurt barcha norozi, dedi,
Qilgʻon ishi ozor ekan.

Boz izdihomi voizi,
Badkayf, ochilmas koʻzi.
Yuqori boshidin tizi,
Ermaklari koʻknor ekan.

Soʻrsam, dedilar: «Boʻrbaliq»,
Birmuncha echkilar ariq,
Kelsa kishi yeyar tariq,
Shomu sahar tayyor ekan.

«Oq yer»din oʻtdim, boylari -
Oliy imorat joylari,
Mehmonsiz oʻtkay oylari,
Kelsa birov nochor ekan.

Ammo nazarda «Roshidon»,
Firdavs bogʻidin nishon,
Oʻynab oqar obi ravon,
Sahni gulu gulzor ekan.

Maʼyus bordim «Zohidon»,
Bir koʻcha ketguncha doʻkon,
Shoʻx odami, ichmay piyon,
Mast, otasi bezor ekan.

Suvlar sepilgan soʻrilar,
Boʻrlangan oʻchoq-moʻrilar,
Tab’ing mabodo choy tilar,
Damlashlari ishqor ekan.

«Oltiariq» qursin oʻshal,
Sellarda qoldim bir mahal,
Boʻldim ivib, yomgʻurda shal,
Toʻn shilta, hoʻl ezor ekan.

Mingboshisi soʻfinamo,
Tasbehu boʻynida rido,
Choʻqub qochar zogʻI alo
Bir dogʻuli ayyor ekan.

Xayru soho vajhiga kar,
Bir pulni yuz yerdin tugar,
Kelsa gadoy nogah agar,
Bir non chiqish dushvor ekan.

Koʻrdim chuqur «Chimyon» erur,
Yer ostida zindon erur.
Dushmanlari mehmon erur,
Bogʻi uning tutzor ekan.

Vodil maqomi dilfizo
Koʻchalaridur dilkusho,
Anhorida obi safo,
Sebarga obishor ekan.


* * *


Podshoh yoʻqlatsalar nogoh gado deb axtaring,
Tutmang hargiz nomimi, baxti qaro deb axtaring.

Falak tiyri jafo har kimga otsa,
Meni aylar, «Oʻshal-shul!» deb nishonlar.

Hasbi hol aylab qilibdur, xat soʻrab holing, Muqim,
To qiyomat Furqatiydin emdi minnatdorman.



Ey, Yori Jonim


Oshiq boʻlibman, ey yori jonim,
Vaslingni izlab, yoʻqdur majolim.

Bir yoʻqlamaysan kuygan qulingni,
Koʻzlari jallod, nozik niholim.

Rahm ayla manga, ey bagʻri qattiq,
Diydam toʻla qon, ey shoʻxi zolim.

Lab tashnalarga ayla nazora,
Qaddi chu shamshod qoshi hilolim.

Olding koʻngulni bir-ikki soʻzlab,
Devona boʻldim, toʻti maqolim.

Har dam kuyarman, yodimga tushsang,
Bir koʻrmaguncha yoʻqdur majolim.

Necha zamondur, koʻzdin nihondur,
Oshiq Muqimiy, ey xasta holim.


Kim Desun


Ul tagʻofulpeshagʻa holi xarobim kim desun?
Hajrida mundogʻ meni koʻrgan azobim, kim desun?

Kunduzi bir yerda bir dam olmay oromu qaror,
Lahzae yoʻq kechalar koʻzlarda xobim, kim desun?

Oʻz koʻmochigʻa, masalkim, tortadur kul har kishi,
Bas, kuyub ishqida chekkan iztirobim, kim desun?

Kuymagan boʻlsa birov mehru muhabbat oʻtigʻa,
Sham’dek to subh oʻrtab tabu tobim, kim desun?

Hamnishindurlar ulugʻlarga xushomadgoʻylar,
Yoʻlida jononimi xayru savobim kim desun?

Gar qilich boshimgʻa ham kelsa, degayman rostin,
Soʻzki haq boʻlsa, savolimgʻa javobim, kim desun?

Doʻstlar, soʻrsang gʻizosidin Muqimiy, erta-kech,
Qon sharob ichsam, jigarlardur kabobim, kim desun?


Zulm Ila Qahru Gʻazab


Zulm ila qahru gʻazab izhor qilmoq shunchalar,
Oshiqi bechoraga ozor qilmoq shunchalar.

Gul debon sevgon kishining koʻkragiga nish urib,
Xasta-yu maʼyus etib, afgor qilmoq shunchalar.

Toʻtiyi shirinsuxan agʻyorlarning bazmida,
Bizga kelganda gapirmay, zor qilmoq shunchalar.

Sizga kim aydi: muhabbat ahlini qil ihtisob,
Qoʻrqutib oʻy aybiga iqror qilmoq shunchalar.

Garchi kelsa, eski toʻn, bizdek duogoʻyi faqir,
Kambagʻalning xirqasidan or qilmoq shunchalar.

Har balo-yu, jabr kelsa, yonmagay hargiz, Muqim,
Oshiq ahlini urubon xor qilmoq shunchalar.


Toleim


Ohkim, afsus, emas har ishda rahbar toleim,
Vojgundur, imtihon qildimki, aksar toleim.

Yuz tarafdin yetkurub gardi kudurat, zangi gʻam,
Aylagay oinayi tab’im mukaddar toleim.

Har necha qilsam tavallo — zori qilmas, iltifot,
Roʻyigardon teskari, tobora badtar toleim.

Roʻzgorim tiyra, iqbolim zabun, baxtim qaro,
Boʻlsa ravshan, bormukin tadbiri digar toleim?

Nogahon bersam, Muqimiy, bir musulmonga salom,
Daf’atan ikki qulogʻini qilur kar, toleim.


Tanobchilar


Boʻldi taajjub, qiziq hangomalar,
Arz etayin emdi yozib nomalar.

Adl qulogʻi-la eshit hlimi,
Zulm qilur, baski, menga zolimi.

Oʻn ik(k)i oyda keladur bir tanob,
Oʻzgalara rohatu menga azob.

Sulton Alixoʻja, Hakimjon — ikav,
Biri xotun, birisi boʻldi kuyav.

Ikkalasi boʻldi chunon ittifoq,
Goʻyo xayol aylaki (qilmay nifoq).

Osh yesalar, oʻrtada sarson ilik,
Xoʻja — chiroq yogʻI, Hakimjon — pilik.

Bir-birisigʻa solishurlar oʻrun,
Erta-yu kech oʻpushib ogʻiz-burun.

Sallalari boshlarida oq savat,
Koʻrpacha tagda hama vaqt uch qavat.

Birlari moʻltoninamo, hiylagar,
Birlaridur kunda pixu gavda xar.

Ogʻizlar maqtanib, oʻn besh qarish,
Maydasuxan, ezma (churuk), zanchalish.

Qaysiki qishloqqa tushar otidin,
Elni yigʻib, voqif etar zotidin.

Derki: «Koʻzungga xali kal joʻjaman,
Maxdumi aʼzamlik oʻzim xoʻjaman.

Bizga bobo hazrati Shoxligʻ mazor,
Muxlisimiz mardumi ahli diyor.

Ham yana Erhubbi boʻlodur tagʻo,
Ammamizning erlaridur Nurato.

Bibi Ubayda boʻladur holamiz,
Goh kelur erdi kichik bolamiz.

Xizr otamlarga birodar erur,
Chimligʻ azizlar menga dodar erur.

Garchiki men olimu shayxi zamon,
Qirqingizga emdi beray bir qozon.

Manki, tanobinggʻa chiqibman kelib,
Xizmatimi yaxshi qilinglar bilib.

Oʻt qoʻyubon kuyduradurgʻon oʻzim,
Hokimingu oʻlduradurgʻon oʻzim.

Xoh tanobingni duchandon qilay,
Xoq karam birla boshingni silay».

Xoʻja soʻzini munga bermay qaror,
Mardumi sahroyi boʻlur beqaror.

Derki Hakimjoni: «Ayo, oqsoqol,
Bizni topibsan magaramkim oʻsol?

Hozir eting toʻrt nafar mardikor,
Toʻgʻri qil, oldimga qilibon qator.

Arqonimi yeringa sudrab chiqay,
Bachchataloq qishloqilarni (uray).

Bir burayin moʻyilabimni chiqib,
Tort tanobini — jazosi — siqib.

Yaxshiligingni fuqaro bilmagay,
Holi bular koʻzga bizi ilmagay.

Ikki tanobini qilay oʻn tanob,
Yurtingizni kuydurub, aylay harob.

Xoh oʻlung, xoh qoling, bachchagʻar», —
Debki, uzanguga ayogʻin tirar.

Bir-biriga qishloq eli boqishib,
Goh u yon, goh bu yon chopishib.

Jam boʻlib aylayubon maslahat:
— «Doʻgʻmagʻa, — der, — bir nima berib joʻnat!»

Aqcha qoʻlida ik(k)i-uch moʻysafid
Derki: — «Bu nazringizu, bizlar — murid»,

Zulm bilan elligu yuzni olur,
Boz tanobini duchandon solur.

TagʻI bular yaxshi-yu, bizlar yomon,
El tamizidin hazar et, al’amon.

Oʻzga yana gʻussa budurkim, deyin,
Shunchaki bir qissa bulardin keyin:

Qoʻshti Jalolxon degan oʻgʻlin menga,
Dedi: «Ruqum oʻrgatasiz siz anga».

Yukladi oʻgʻlini senga, muxtasar,
Bu dagʻI ortiqcha (menga dardisar)…

Soʻzni, Muqimiy, kerka etmak tamom,
Mazzasi qolmas, uzun oʻlsa kalom.

Nashr qilingan asarlari[tahrir]

  • Muqimiy. Tanlangan asarlar. T., 1960—1961.
  • Muqimiy. Asarlar. T., 1974.

Ilmiy adabiyot[tahrir]

  • Karimov Gʻ. Oʻzbek adabiyoti tarixi. 3-kitob, T.. 1975.
  • Karimov Gʻ. Muqimiy hayoti va ijodi. T., 1970.
  • Ahmedov S. Oʻzbek adabiyotida «Sayohatnoma». T., 1986.
  • Ahmedov S. Oʻzbek demokratik adabiyotida sheʼriy hikoya. T., 1987.

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil