George V

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Jorj V (talaffuzi:Jorj Frederik Ernest Albert: 1865-yil 3-iyunda tugʻilgan 1936-yil 20-yanvar vafot etgan) Britaniya hukmronliklari qiroli va Hindiston imperatori boʻlgan. Buvisi Qirolicha Viktoriya davrida tugʻilgan. Jorj Uels shahzodasi Albert Edvardning ikkinchi oʻgʻli edi. 1877-yildan 1892-yilgacha Jorj Qirollik dengiz flotida xizmat qilgan. 1892-yil boshida akasi toʻsatdan vafot etgan keyin u toʻgʻridan-toʻgʻri taxtga oʻtirgan. 1901-yilda Viktoriya vafotidan soʻng Jorjning otasi Edvard VII taxtga oʻtirgan va Jorj Uels shahzodasi etib tayinlangan. 1910-yilda otasining oʻlimidan soʻng, u qirol imperatori boʻlgan. Jorj hukmronligi davrida sotsializm, kommunizm, fashizm, Irlandiya respublikachiligi va Hindiston mustaqillik harakatining yuksalishi kuzatgan. 1920-yillarning boshlarida oʻzining hududiy choʻqqisiga chiqqan Britaniya imperiyasining siyosiy manzarasini tubdan oʻzgartirgan. Birinchi jahon urushi (1914-1918-yil) natijasida uning birinchi amakivachchalari rossiyalik Nikolay II va germaniyalik Vilgelm II imperiyalari qulagan. Britaniya imperiyasi esa eng samarali darajada kengaygan. 1917-yilda Jorj Vindzor uyining birinchi monarxi boʻlgan. 1924-yilda birinchi Mehnat vazirligini tayinlangan. 1931-yildagi Vestminster Nizomi imperiya hukmronliklarini Britaniya Millatlar Hamdo‘stligi tarkibidagi alohida mustaqil davlatlar sifatida tan olingan. Jorj oʻzining keyingi hukmronligi davrida chekish bilan bogʻliq sogʻliq muammolaridan aziyat chekgan. 1936-yil yanvar oyida vafot etganidan keyin uning oʻrniga toʻngʻich oʻgʻli Edvard VIII kelgan. Oʻsha yilning dekabr oyida Edvard taxtdan voz kechgan.

Erta hayoti va taʼlimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Jorj 1865-yil 3-iyunda Londonning Marlboro uyida tugʻilgan. U Vindzor qal’asida 1865-yil 7-iyulda Kenterberi arxiyepiskopi Charlz Longli tomonidan suvga choʻmgan[lower-alpha 1].

Boy wearing a sailor suit
Jorj yosh bolaligida, 1870 yil

U otasi va katta akasi shahzoda Albert Viktordan keyin taxt uchun uchinchi oʻrinni egallagan. Jorj 17 yoshda boʻlgan. Albert Viktordan bir necha oy kichik va ikki shahzoda birga oʻqigan. Jon Neale Dalton 1871-yilda ularning oʻqituvchisi etib tayinlangan. 1877-yil sentyabrida Jorj 12 yoshda edi. 1879-yildan boshlab uch yil davomida qirol aka-uka HMS xizmat qilgan. Ular Britaniya imperiyasining Karib dengizi, Janubiy Afrika va Avstraliyadagi mustamlakalariga sayohat qilishdi va Norfolk, Virjiniya Janubiy Amerika, Oʻrta yer dengizi, Misr va Sharqiy Osiyoga tashrif buyurishgan. 1881-yilda Yaponiyaga tashrifi chogʻida Jorj mahalliy rassomning qoʻlida koʻk va qizil ajdahoni tatuirovka qilgan[2]. Dalton oʻzlarining sayohatlari haqida „HMS Bacchante kruiz“ nomli hisobot yozgan[3]. Melburn va Sidney oʻrtasida Dalton afsonaviy arvoh kemasi  „Uchar gollandiyalik“ ni koʻrganini qayd etgan[4][5]. Lozannadan keyin aka-uka ajralishgan. Albert Viktor Kembrijdagi Triniti kollejida oʻqigan. U butun dunyo boʻylab sayohat qildi, Britaniya imperiyasining koʻplab hududlariga tashrif buyurgan. Uning soʻnggi faol xizmati 1891-1892-yillarda qoʻmondon boʻlgan[6].

Nikohi[tahrir | manbasini tahrirlash]

U yerda oʻzining amakivachchasi Edinburg malikasi Mari bilan yaqinlashdi va uni sevib qoldi. Uning buvisi, otasi va amakisi oʻyinni maʼqulladilar, ammo onasi va xolasi  Uels malikasi va Edinburg gertsoginyasi Mariya Aleksandrovna bunga qarshi chiqgan. Uels malikasi oilani juda nemisparast deb hisobladi. Onasining rahbarligi ostida Mari Jorjga turmush qurishni taklif qilganda rad etgan. U 1893-yilda Ruminiyaning boʻlajak qiroli Ferdinandga turmushga chiqgan[7]. York gertsogi sifatida Jorj turli xil davlat vazifalarini bajargan. 1901-yil 22-yanvarda qirolicha Viktoriya vafotidan soʻng Jorjning otasi qirol Edvard VII sifatida taxtga oʻtirgan [8]. Jorj Kornuoll gertsogi unvonini meros qilib oldi va oʻsha yilning qolgan qismida Kornuoll va York gertsogi sifatida tanilgan[9].

Uels shahzodasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

York gertsogi sifatida Jorj turli xil davlat vazifalarini bajargan. 1901-yil 22-yanvarda qirolicha Viktoriya vafotidan soʻng Jorjning otasi qirol Edvard VII sifatida taxtga oʻtirgan[10][11]. 1901-yilda gertsog va gersoginya Britaniya imperiyasini gastrol qilishgan. Ularning safari Gibraltar, Malta, Port Said, Aden, Seylon, Singapur, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Mavrikiy, Janubiy Afrika, Kanada va Nyufaundlend koloniyasini oʻz ichiga olgan. 1899-1902-yillardagi Janubiy Afrika urushidagi ishtirokini mukofotlash uchun ishlab chiqilgan. Jorj mustamlakachi qoʻshinlarga minglab maxsus ishlab chiqilgan Janubiy Afrika urushi medallarini taqdim etgan. Koʻplab oq Cape Afrikanerlari namoyish va xarajatlardan norozi boʻlishgan. Ingliz tilidagi matbuotdagi tanqidchilar oilalar ogʻir qiyinchiliklarga duch kelgan bir paytda juda katta xarajatlarni qoralaganlar[12]. Avstraliyada gertsog Avstraliya Hamdoʻstligi tashkil etilgandan keyin Avstraliya parlamentining birinchi sessiyasini ochgan[13]. Yangi Zelandiyaning sayyohlar va potentsial immigrantlar uchun jozibadorligini reklama qilish boʻlgan[14]. 1901-yil 9-noyabrda Jorj Uels shahzodasi va Chester grafi etib tayinlangan[15]. Qirol Edvard oʻgʻlini kelajakdagi qirollik roliga tayyorlashni xohlagan. Qirolicha Viktoriya davlat ishlaridan chetlatgan Edvardning oʻzidan farqli oʻlaroq, otasi Jorjga davlat hujjatlaridan keng foydalanish huquqini bergan[16]. Jorj va Meri toj kiyish marosimi 22-da Vestminster abbatligida boʻlib oʻtgan. 1911-yil iyun va Londonda Imperiya festivali tomonidan nishonlanilgan. Iyul oyida qirol va qirolicha Irlandiyaga besh kun tashrif buyurishdi; minglab odamlar oʻz kortejlari yoʻnalishi boʻylab quvnoq kutib olishgan[17][18]. 1911-yilda qirol va qirolicha Dehli Durbarga Hindistonga sayohat qilishgan va Hindiston imperatori sifatida hind ulugʻvorlari va shahzodalari yigʻilgan auditoriyaga taqdim etilgan.  Jorj marosimda Hindistonning yangi yaratilgan Imperator tojini kiyib, Hindiston poytaxti Kalkuttadan Dehliga koʻchirilishini eʼlon qilgan. U Dehli Durbarida boʻlgan yagona Hindiston imperatori boʻlgan. U oʻtkir va tajribali otishmachi boʻlgan[19]. 1913-yil dekabrda u olti soat ichida mingdan ortiq qirgʻovulni otgan[20].

Milliy siyosati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Jorj siyosiy notinch davrda taxtni meros qilib olgan[21]. Lloyd Jorjning xalq byudjeti oʻtgan yili konservatorlar va ittifoqchilar hukmronlik qiladigan Lordlar palatasi tomonidan rad etilgan[22]. 1910-yil yanvar oyida boʻlib oʻtgan umumiy saylovlardan soʻng, konservativ tengdoshlar hukumat saylov mandatiga ega boʻlgan byudjetni ovoz berishsiz qabul qilishga ruxsat bergan[23]. Qirolning ikki shaxsiy kotibi, liberal Lord Knollis va ittifoqchi lord Stamfordham, Jorjga qarama-qarshi maslahatlar berishgan[24][25]. Knollis Jorjga Vazirlar Mahkamasi talablarini qabul qilishni maslahat bergan va Jorjga isteʼfoni qabul qilishini maslahat bergan[24]. 1910-yilgi umumiy saylovlar liberallarni Irlandiya millatchi partiyasining koʻmagiga bogʻliq boʻlgan ozchilik hukumati sifatida tark etdi. Jorj 1914-yil iyul oyida Bukingem saroyida kelishuvga erishish uchun yigʻilishini chaqirgan[26]. Toʻrt kundan soʻng konferentsiya kelishuvsiz yakunlangan[27][28]. Buyuk Britaniya va Irlandiyadagi siyosiy oʻzgarishlar Yevropadagi voqealarga taʼsir qildi va Irlandiyaning hukmronligi masalasi urush davomida toʻxtatilgan[27][29].

Birinchi jahon urushi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1914-yil 4-avgustda qirol oʻz kundaligida shunday deb yozgan edi: „Men Germaniya bilan urush eʼlon qilish uchun soat 10:45da kengash oʻtkazdim. Bu dahshatli falokat, lekin bu bizning aybimiz emas. . . . Ollohim, tez orada tugaydi“ [30]. 1914-yildan 1918-yilgacha Angliya va uning ittifoqchilari Germaniya imperiyasi boshchiligidagi markaziy kuchlar bilan urush olib borishgan. Britaniya jamoatchiligi uchun urushning barcha dahshatlarini timsol qilish uchun kelgan nemis kayzer Vilgelm II qirolning birinchi amakivachchasi edi. Qirolning otasi tomonidan bobosi Saks-Koburg va Gota shahzodasi Albert edi; shuning uchun qirol va uning bolalari nemis unvonlariga ega boʻlganlar. Germaniyaning Vyurtemberg gersoglarining avlodi boʻlgan Tek gersogining qizi boʻlgan. Britaniyaning „oʻzga sayyoralik va ilhomlantirmaydigan sudi“ haqida yozganida, Jorj shunday javob bergani: „Men ilhomlantirmagan boʻlishim mumkin, lekin agar men begona boʻlsam, laʼnatlanadi“[31]. 1917-yil 17-iyulda Jorj Britaniya qirollik uyining nomini nemis tilidagi Saks-Koburg va Gota uyidan Vindzor uyiga oʻzgartirgan qirollik deklaratsiyasini chiqarib, ingliz millatchiligini tinchitgan. Uning barcha britaniyalik qarindoshlari nemis unvonlari va uslublaridan voz kechib, ingliz tilidagi familiyalarni qabul qilishgan. Jorj oʻzining erkak qarindoshlariga Britaniya tengdoshlarini berib, tovon toʻlagan[32].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. The Times (London), Saturday, 8 July 1865, p. 12.
  2. Rose, p. 13
  3. Rose, p. 14; Sinclair, p. 55
  4. Rose, p. 11
  5. Clay, p. 92; Rose, pp. 15-16
  6. Sinclair, p. 69
  7. Pope-Hennessy, pp. 250-251
  8. Rose, p. 42
  9. Rose, pp. 44-45
  10. Rose, p. 42
  11. Rose, pp. 44-45
  12. Buckner, Phillip (November 1999), "The Royal Tour of 1901 and the Construction of an Imperial Identity in South Africa", South African Historical Journal 41: 324–348, doi:10.1080/02582479908671897 
  13. Rose, pp. 43-44
  14. Bassett, Judith (1987), "'A Thousand Miles of Loyalty': the Royal Tour of 1901", New Zealand Journal of History 21 (1): 125–138 ; Oliver, W. H., ed. (1981), The Oxford History of New Zealand, pp. 206–208 
  15. Previous Princes of Wales, Household of HRH The Prince of Wales, archived from the original on 19 April 2020, https://web.archive.org/web/20200419231207/https://www.princeofwales.gov.uk/titles-and-heraldry, qaraldi: 19 March 2018 George V]]
  16. Clay, p. 244; Rose, p. 52
  17. Rayner, Gordon (10 November 2010), "How George V was received by the Irish in 1911", The Telegraph, archived from the original on 18 April 2018, https://web.archive.org/web/20180418083422/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/8121389/How-George-V-was-received-by-the-Irish-in-1911.html 
  18. "The queen in 2011 ... the king in 1911", the Irish Examiner, 11 May 2011, archived from the original on 13 August 2014, https://web.archive.org/web/20140813194225/http://www.irishexaminer.com/analysis/the-queen-in-2011-the-king-in-1911-154342.html, qaraldi: 13 August 2014 George V]]
  19. Rose, pp. 39-40
  20. Rose, p. 87; Windsor, pp. 86-87
  21. Rose, p. 115
  22. Rose, pp. 112-114
  23. Rose, p. 114
  24. 24,0 24,1 Rose, pp. 120, 141
  25. Hardy, Frank (May 1970), "The King and the constitutional crisis", History Today 20 (5): 338–347 
  26. Rose, pp. 152-153, 156-157
  27. 27,0 27,1 Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named dnb
  28. Rose, p. 157
  29. Rose, p. 158
  30. Nicolson, p. 247
  31. Nicolson, p. 308
  32. Rose, pp. 174-175


Manba xatosi: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found