Kulolchilik

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

KULOLLIK, kulolchilik — hunarmandlikning loy (gil)dan turli buyumlar (terrakota, sopol idish, qurilish materiallari va b.) tayyor-laydigan turi. K.da asosiy xom ashyo — tuproq. Kelib chiqishi va tarkibi tur-licha boʻlgan tuproklardan turli xilKulollik buyumi yasash jarayoni.

K. mahsulotlari tayyorlanadi. Loy qancha koʻp pishitilsa, sopolning sifati shuncha yaxshi boʻladi. K.da asosiy qurol kulollik charxi, usta unda idishlar tayyorlaydi va ularga shakl beradi. Tayyorlangan idishlar quritilib, xumdonda qizdiriladi. Idishlarning turlariga koʻra, xumdonlar ham turlicha (kattakichik) boʻlishi mumkin. Sirlanadigan idishlar sirlanganidan soʻng yava bir bor xumdonda qizdiriladi. Odatda, kulollar maʼlum idishlar i.ch. boʻyicha ixtisoslashgan boʻladilar (mas, kosagar, koʻzagar, koshinpaz, tandirchi va b.).

Inson K. bilan neolit davridan shu-gʻullangan. Maxsus loydan buyumlar qoʻlda yasalgan, quritib olovda qizdirilgan. K.da ishlatiladigan tuproq jahonning hamma yerdarida mavjudligi deyarli hamma xalqlarda K.ning keng tarqalishini taʼminladi. K. bilan dastlab ayollar shugʻullangan, kulollik charxining paydo boʻlishi bilan erkaqlar ham bu ishga jalb qilingan. Idishlar maxsus oʻchoq va xumdonlarda pishirilgan. K.ning sodda usullari Osiyoning togʻliq r-nlarida yashovchi xalqlarda hozir ham mavjud. Neolit davriga oid qarorgohlarning qazib topilgan qoldikdari oʻsha davrda idishlarning tagi uchli qilib tayyorlanganligini koʻrsatadi (idishlar yerga suqib koʻyilgan). Eneolit davrida Sharq mamlakatlarida, Yunonistonda vafis sopol idishlar tayyorlash, sopoldan meʼmorlikda foy-dalanish avj oladi. Sirlash usullari kashf etilgach, K. buyumlarining badiiy qimmati osha bordi.

Afrosiyob va Oʻrta Osiyoning boshqa yerdarida topilgan arxeologik qazilmalar 9—12-a.larda K.ning bu yerdarda ancha rivojlanganligini koʻrsatadi, 13-a.

da moʻgʻullar hujumlari oqibatida nisba-tan sekin rivojlangan K. 14—16 a.larda ancha taraqqiy etdi. Oʻrta Osiyoning boʻlinib ketishi oʻzaro aloqalar susa-yishini keltirib chiqardi, lekin hu-varmandchilik (ayniqsa, K.) rivojlanishda davom etdi. Turli joylarda K.ning turlicha uslublari vujudga keldi. Xalq ustalari koʻplab idishlar tayyorlash bilan birga ularni yuksak did bilan bezadilar. Rossiyadan koʻplab chinni mahsulotlar keltirilishi Oʻrta Osiyo kulollari bozorini birmuncha susaytirdi. Biroq arzon sopol idishlarga boʻlgan talab, ayniqsa, meʼmorlikda K. mahsulotlarining keng qoʻllanilishi K.ning uzluksiz rivojlanishini taqozo etdi.

Oʻrta Osiyoda, ayniqsa, oʻzbeklar va tojiklar yashaydigan joylarda K. ta-raqqiy etdi. Qoratogʻ, Panjakent, Samarqand, Kitob, Shahrisabz, Gʻijduvon, Xorazm, Toshkent, Gʻurumsaroy, Rishtonda sopol idishlarni sirlab bezatishning oʻziga xos uslublari vujudga keldi. Bu markazlarda tayyorlangan K. buyumlari pishiq, chiroyli, vafis siri, koʻrkam vaqshlari bilan diq-qatni tortadi.

20-a. 20-y.laridan kulollar mexvatini tashqil etishga eʼtibor berildi. Toshkentda tajriba kulollik, Samarqandda kulollik ustaxonalari ochildi, Toshkentda oʻquv i.ch. badiiy kti ishga tush-di (1932), qisqa muddatli kurslar tashqil qilindi, kulollar tayyorlash, ularning malakalarini oshirish yoʻlga qoʻyildi. T. Miraliyev (Toshkent), R. Egamberdiyev, A. Hazratqulov (Shahri-sabz), Muhammad Siddiq, Usmon Uma-rov (Gʻijduvon) singari kulollar yoshlarga taʼlim berdi. K.ni tadqiq etish, rivojlantirish hamda yoshlardan kulollar tayyorlashda Oʻzbekiston xalq ras-somi Muhiddin Rahimovnnig xizmatlari katta.

Arxeologik materiallar K. mahsulotlarining asrlar davomida takomilla-shib borganini koʻrsatadi. Davr K. mah-sulotlariga, uning turi va bezaklariga katta oʻzgarishlar kiritdi. Oʻtmishda tayyorlangan shamdon, qorachiroq, sar-xona, jomashov, xum singari sopol idishlarga ehtiyoj qolmadi. Guldon, tovoq, lagan kabi sopol idishlar va buyumlarga ehtiyoj katta. Meʼmorlikda ham K. mahsulotlari (koshin, par-chin va b.) keng koʻllanilmoqsa.

Sopol lagan (10-asr, Afrosiyob).

Budrochtepadan topilgan sopol idishlar (Surxondaryo). Kulollik bu-yumlari (20-asr).

Hoz. kunda badiiy bezatish usuli, shakli va tayyorlanish usullariga koʻra quyidagi K. maktablari mavjud: Fargʻova (asosiy markazlari — Rishton, Fyrumsaroy), Buxoro-Samarqand (asosiy markazlari — Samarqand, Urgut, Gʻijduvon, Uba), Xorazm (asosiy markazlari — Madir, Kattabogʻ qishloqlari), Toshkent. Har bir maktab oʻzining rivojlanish va ijodiy tamoyillari, yetakchi markaz va ustalari, oʻzigagiva xos xususiyatlariga ega boʻlish bilan birga asosiy badiiy umumiylikni ham saq-lagan.

Fargʻova (Rishton)da K.ning anʼanaviy badiiy va i.ch. usullari qayta tiklandi, ishkrrli sir tayyorlash yoʻlga qoʻyildi. M. Ismoilov, I. Komilov, U. Ashurov, U. Qosimov, Sh. Yusupov, A. Vazirov, M. Saidov va b. ustalar yaratgan buyumlar (lagan, kosalar, don mahsulotlari uchun katta xumlar) shakl jihatidan ham, bezak jihatdan ham rangbarangdir.

Gʻurumsaroy K. buyumlariga bezakning mahobatli oydinligi va soddalik xos-dir, bu maktab vakili usta M. Turopov sir tayyorlashdan tortib to vaqsh chi-zishgacha boʻlgan barcha ishlarni faqat anʼanaviy usulda bajargan, bu anʼa-vani uning shogirdi V. Buvayev va b. da-vom ettirmoqda, yangi ijodiy yangiliklar yaratishda izlanmoqda (jumladan, mahobatli laganlar hajmini kich-raytirish va b.).

Buxoro-Samarqand K. maktabi buyumlariningjarangdor vafisligida qoʻrgʻoshinli sir va sargʻish-yashil, jigarrang boʻyoqlar muhim oʻrin tutadi. "Afrosiyob sopoli" anʼanalariga asoslanib tayyorlanilgan buyumlar bezagida oʻsimliksimon vaqshlar yetakchilik qiladi, handasiy vaqshlar, hayvonlar tasvirlari kam ishlatiladi. Ular, asosan, Gʻijduvon K.da qoʻllaniladi. Gʻijduvon, Shaxrisabz ustalari moʻyqalamda ishlasalar, Urgut, Denov ustalari chizma vaqshlarni koʻp qoʻllaydilar. Gʻijduvonlik aka-uka Alisher va Abdulla Varzullayevlar anʼanalarni saqlash, rivojlantirish va vorislarga yetka-zishda samarali mehnat qilmoqda. Ustalar idishlar tubiga hayvonlarning soddalashtirilgan shakli yoki ayrim qismlarini joylashtiradilar ("dumi burgut", "murgʻi safid", "boyqush", "guli tovus" va b.), bu shakllar gulsi-mon vaqshga oʻxshab ketishi bilan diqqatga sazovor. Varzullayevlar yaratgan buyumlarda yangilikni his qilish, anʼanaviy shakllarga erkin munosabatda boʻlish kabi xususiyatlar aniq koʻzga tashlanadi. Buxoro-Samarqand K. maktabi boshqa maktablardan sopol xushtak oʻyinchoklar ishlanadigan markazining borligi bilan ajralib turadi. H. Raximova anʼanalarini uning oʻgʻillari va shogirdi K. Boboyeva davom ettirmokda, ularning ijodida anʼanaviylikniUs t a A. Muxtorov ishidan namuna (1978, Samarqand).

saqlagan holda oʻziga xos mahorat ham kuzatiladi, bu ranglarda, shakl mujassamotida, yechimning mukammalligi va oʻlchamlarning barqarorligida namoyon boʻladi.

Xorazm K. maktabi oʻziga xos badi-iyligi, bezaklar rangi va ishlanish uslubi bilan boshqa maktablardan ajralib turadi; uning milliy shaklli oʻziga xos buyumi bodiyadir; vaqsh mu-jassamoti handasiy va oʻsimliksimon vaqshlardan iborat, buyumning marka-ziy qismiga arabeska girih tushirish ushbu maktabga xos uslublardan. Us t a R. Matchonov (Madir qishlogʻi) buyumlarga toʻq rang ishlatgan, buyum bezagida havo rang yoki rangning oʻziga xos toʻq tusy ustunlik qiladi. S. Otajonov (Kattabogʻ qishlogʻi) oq angobdan koʻp-roq foydalanadi.

20-a.ning 80-y.larida K. markazlarida ishlar birmuncha susaydi. 1990-y.

larda Oʻzbekistonda anʼanaviy kadriyatlarga eʼtiborni qaratilishi bu sohaning rivojlanishini taʼminladi. Oʻzbekiston Respublikasida anʼanaviy amaliy sanʼat asarlari koʻrgazmasi (Respublika yarmarkasi)ga asos solindi. 1995 y.dagi 1-Respublika yarmarkasida (BMTning 50 yilligiga bagʻishlandi) barcha K. maktabining vakillari ishtirok etdi. Ustalardan R. Zuhu-rov (Denov), M. Turopov (Gʻurumsaroy), I. Komilov (Rishton), Alisher va Abdulla Varzullayevlar (Gʻijduvon), Namoz va Noʻmon Oblokulovlar (Urgut), R. Matchonov (Xorazm), A. Raximov (Toshkent) max-sus tayyorlangan "Us t a guvohnomasi"ga sa-zoyur boʻddi.

1997 y.da Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Xalq badiiy hunarmandchiliklari va amaliy sanʼatni yavada rivojlantirishni davlat yoʻli bilan qoʻllab-quvvatlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida" gi farmoni barcha sohalar qatorida K. anʼanalarini rivoj-lanishiga samarali turtki boʻldi.

Adabiyot[tahrir]

  • Razvodovskiy V., Opit issledonaniya goncharnogo i nekotorix drugix kustarnix promislov v Turkestanskom kraye, T., 1916; Raximov M. K., Varodnie traditsii v sovremennoy xudojestvennoy keramike Oʻzbekistova, T., 1964; Pugachenko-va G. A., Rem pel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982; Oʻzbekiston sanʼa-ti, T., 2001.

Surayyo Aliyeva.