Vikipediya:Ensiklopedik ahamiyat (kishilar)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Алоуддин Муҳаммад ибн Абдулҳамид Усмандий Самарқандий (488-552/1095-1157)[tahrir]

Olimning toʻliq ismi Abulfath Alouddin Muhammad ibn Abdulhamid ibn Umar ibn Hasan ibn Husayn Usmandiy as-Samarqandiy boʻlib, u 488/1095 yili Samarqand qishloqlaridan biri Usmandda tavallud topgan. Baʼzi manbalarda esa Abulfath Muhammad ibn Abdulhamid ibn al-Husayn ibn al-Hasan ibn Hamza Usmandiy, Samarqand ahlidan boʻlib „Olamning ustuni“ sifati bilan mashhurdir1, deb keltiriladi. Yozma manbalarda alloma tugʻilib oʻsgan joyning „Asmand“ yoki „Usmand“ deb nomlanishi bilan bogʻliq koʻpgina ixtiloflar mavjudligi keltirilgan. Baʼzi olimlar bu joy Asmand deb nomlangan va allomaning nisbati al-Asmandiy2 boʻlgan, deb keltirishsa, boshqalari qishloqning nomini Usmand, yana baʼzilari esa Samand shaklida bayon etganlar.

Fikrimizcha, alloma tugʻilgan qishloqning nomi Usmand boʻlgan, chunki hozirda Jizzax viloyatining Baxmal tumanida Oʻsmat nomli shaharcha mavjud boʻlib, qator olimlarning saʼy-harakatlari bilan shu nom qayta tiklangan. Shu bilan birga, hozirgi Jizzax viloyati hududi oldin koʻhna Samarqand tarkibida boʻlganligi tarixdan maʼlum. Bu fikrimizni quyidagi maʼlumot ham qoʻllab-quvvatlaydi: „Usmat (Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi shaharcha (1994 y.dan), tuman markazi. Viloyat markazi (Jizzax)dan 70 km)“3 va bu dalil haqiqatga yaqinroqdir.

Allomaning otasi Muhammad ibn Abdulhamid ibn Umar Usmandiy Samarqandning etuk olimlaridan sanalib, soʻzga chechanligi va mohir vaʼzxonligi bilan ham xalq orasida tanilgan edi.

Yozma manbalarda Alouddinning hayoti haqida juda kam maʼlumot keltirilgan. Ularda faqat Alouddin Usmandiyning 62 yil umr koʻrib, 552/1157 yili Buxoroda vafot etganligi qayd etiladi, xolos.

Ayrim mualliflarning yozishicha, u fiqh ilmini ustozi Ashraf ibn Muhammad Alaviydan olgan. Imom Ashraf Alaviy fiqh boʻyicha taʼlimni otasi Abulvazzoh Muhammaddan, u esa otasi Abu Shujoʼdan olgan hamda undan rivoyat ham qilgan. Samʼoniy oʻzining „az-Zayl“ asarida keltirishicha, u haqda Marv qozisi Gʻozi Muhammad ibn Utba as-Soyigʻiy rivoyat qilgan. Imom Ashraf Alaviyning otasi Samarqanddagi Qusam ibn Abbos (r.a.) madrasasida oʻqigan. Hijozga safar qilib, Bagʻdodga hoji boʻlib kelgan va Samarqandga qaytib, umrining oxirigacha shu erda dars berish va ilmni yoyish bilan shugʻullangan. 491 h.y.ning shavvol oyida 54 yoshida vafot etgan va Samarqanddagi mashhur „Chokardiza“ qabristoniga dafn etilgan4.

Hadis ilmini esa „as-Sadr ash-shahid“ laqabi bilan mashhur boʻlgan Umar ibn Abdulaziz ibn Moza Buxoriydan oʻrgangan. Hisom ash-shahid, Sadr ash-shahid, Saffor ash-shahidlar5 shular jumlasidandir. Shuningdek, Usmandiy qator islomiy ilmlarda, ayniqsa, fiqh, hadis va kalom ilmi, shuningdek, turli mazhablar oʻrtasidagi ixtiloflarni oʻrganadigan maxsus soha hisoblangan ilmu-l-xilof boʻyicha etuk olim hisoblangan. U mazkur sohalardagi ilm ahllari orasida boʻladigan bahs va munozaralarda oʻzining chuqur bilimi, benazir iqtidori va favqulodda salohiyati bilan ajralib turgan. Shuning uchun ham u ilm ahli orasida „al-Alou-l-olam“6 („Olamning ustuni“), „al-Alo“ („Ustun“), „al-Alo as-Samarqandiy“, „Alou-d-din“7 („Dinning ustuni“) kabi yuksak laqablar bilan mashhur boʻlgan.

Manbalarga tayanib komil ishonch bilan aytish mumkinki, Usmandiy tarbiyalab voyaga etkazgan shogirdlarining eng mashhuri Abulmuzaffar Jamol Islom Asʼad Karobisiydir. Qurashiy oʻzining „al-Javohir Javohirlar“), shuningdek, Ibn Qutlubgʻo oʻzining „Toju-t-tarojim“ „Tarjimai hollarning toji“) asarida keltirishicha, allomaning toʻliq ismi — Asʼad ibn Muhammad ibn al-Husayn al-Karobisiy „Jamol al-islom“ boʻlib, u „al-Furuq fi-l-masoil al-firoqiya“ („Firqalar haqidagi masalalar oʻrtasidagi farqlar“) asarining muallifidir. U fiqh ilmini Alouddin Usmandiy Samarqandiydan, Sayyid Ashraf va uning otasi Abulvazzoh hamda uning otasi Sayyid Abu Shujoʼdan olgan. 570 h.y.da vafot etgan. Allomaning „al-Furuq“ asari 1982 yilda Quvaytda chop etilgan boʻlib, birinchi jildida Umar Nasafiyning „Manzuma“siga sharh yozgan „Alouddin Muhammad ibn Abdulhamid Usmandiy Hanafiy“8 Karobisiyning ustozlaridan biri boʻlgan, deb keltirilgan.

Bundan tashqari, ilm olamida yaxshi maʼlum boʻlgan „al-Ansob“ („Nasabnoma“) asarining muallifi mashhur Abdulkarim as-Samʼoniy (1113-1167) mazkur asarida „Oʻgʻlim Abulmuzaffar (vaf. 1217 y.) undan (yaʼni Muhammad ibn Abdulhamid Usmandiy)dan hadis eshitgan“9, deb keltiradi.

Shuningdek, mashhur „al-Hidoya“ asarining muallifi buyuk faqih Burhoniddin Margʻinoniyning (1123 — 1197) oʻgʻli Shayxulislom Nizomuddin Umar ibn Shayxulislom Burhonuddin Ali ibn Abu Bakr10 al-Margʻinoniy ham allomaning shogirdlaridan boʻlganligi haqida koʻpgina maʼlumotlar mavjud.

Alouddin Muhammad Usmandiy arab tilida ijod etgan va biz avlodlarga ulkan ilmiy-maʼnaviy meros qoldirgan. Ulardan baʼzilari haqida qisqacha maʼlumot beramiz: 1. "Hasru-l-masoil va qasru-d-daloil" („Muayyan masalalar va qisqa dalillar“) bu asar Najmuddin Umar Nasafiyning „al-Manzuma fi ilmi-l-xilof“ nomli kitobiga yozilgan sharh11 boʻlib, Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasida uning uchta qoʻlyozma nusxasi saqlanadi. Allomaning mazkur asariga koʻpgina sharhlar yozilgan. Imom Sugʻdiy, Abulmafoxir Muhammad ibn Mahmud Sudaysiy tomonidan yozilgan sharhlar shular jumlasidandir12. 2. "Tariqatu-l-xilof fi-l-fiqh bayna-l-aimmati-l-aslof" („Oʻtgan allomalar oʻrtasida fiqh ilmidagi ixtiloflar“). Bu asarda Usmandiy fiqh ilmida faoliyat koʻrsatgan koʻplab olimlarning qarashlari va fikr-mulohazalaridagi ixtiloflarni bayon qilgan. Ushbu qimmatli asar misrlik olim Muhammad Zakiy Abdulbarr tomonidan tadqiq etilib, 1990 yilda Qohiradagi „Doru-t-turos“ matbaasida nashr etilgan. 3. "Bazlu-n-nazar fi-l-usul" („Fiqh asoslariga chuqur nazar“). Bu asar ham Misr olimi Muhammad Zakiy Abdulbarr tomonidan tadqiq etilib, 1992 yili Qohiradagi „Doru-t-turos“ matbaasida chop etilgan. 4. Allomaning "Taʼliqa fi-l-fiqh („Fiqh ilmida izoh“) nomli asari fiqh ilmining furuʼ (tarmoqlari) masalalariga bagʻishlangan boʻlib, qator mualliflarning yozishlaricha, u bir necha jilddan iborat boʻlgan yirik asardir. 5. "Al-Amoliy fi-t-tafsir"13 („Tafsir ilmida imlo qilingan masalalar“), manbalarga koʻra bu asar Qurʼoni karimga bagʻishlangan tafsirdir. 6. "Lubobu-l-kalom" (Kalom ilmining javhari")ning ikki qoʻlyozma nusxasi bizgacha etib kelgan boʻlib, ulardan biri Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasining Qora Chalabiyzoda boʻlimidagi bir necha qoʻlyozma asarlar jamlangan majmuaga kiritilgan (raqami 347). Asarning ikkinchi qoʻlyozma nusxasi Sulaymoniya kutubxonasidagi Shahid Ali Posho boʻlimida 1704-ashyoviy raqam bilan saqlanadi. Bundan tashqari, allomaning fiqh boʻyicha "Muxtalafu-r-rivoya"14, "al-Muʼtariz va-l-muxtalif"15 hamda usulu-d-din boʻyicha "al-Hidoya fi-l-kalom (fi usuli-l-eʼtiqod)" nomli asarlar muallifi ekanligi haqida manbalarda qayd etilgan16. Misrning „Dor al-kutub al-misriya“ nomli kutubxonasida 1815-ashyoviy raqam bilan (hajmi — 297 varaq saqlanayotgan qoʻlyozmaning 41789-raqamli mikrofilm nusxasida "„Muxtalafu-r-rivoya“ Muhammad ibn Abdulhamid ibn al-Husayn ibn al-Hasanga tegishli" deb yozilgan. Asarning dastlabki betlari yoʻq. Yana boshqa bir 119-ashyoviy raqamli qoʻlyozma (hanafiy fiqhi)ning 8356-raqamli mikrofilm nusxasi „Mustafo Fozil“ kutubxonasida saqlanmokda. Umuman olganda, Alouddin Muqammad Usmandiyning hayoti va u qoldirgan boy ilmiy-maʼnaviy merosni har tomonlama chuqur oʻrganish yurtimizdan chiqqan olimlarning islom madaniyati va falsafasi, ayniqsa, islomiy ilmlar rivojiga salmoqli va ulkan hissa qoʻshganlarini yana bir bor tasdiqlaydi.

Manbalar[tahrir]

1 Abu Saʼd Abdulkarim as-Samʼoniy. Nasabnoma. Arabchadan Abdulgʻaffor Razzoq tarjimasi, 1 -jild., „Buxoro“, 1999. -B. 156.

2 Usmandiyning tarjimai holi va merosi haqida batafsilroq maʼlumot olish uchun qarang: Abdulloh Abdulhamid Saad. Oʻrta Osiyo olimlari qomusi. -T.: „Imom Buxoriy respublika ilmiy-maʼrifiy markazi nashriyoti“, 2007. -B.35.

3 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi 9-tom. -T.: „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2005. -B. 134.

4 Qurashiy Abdulqodir ibn Abulvafo. Al-Javohir al-muziya fi tabaqoti-l-hanafiya. -Bayrut: „Muassasatu-r-risola“, 1993.

5 Bu allomalarning „shahid“ deb nomlanishiga sabab, oʻsha davrda ulamolardan bir jamoasi oʻldirilgan boʻlib, ulamolar tomonidan ularga „shahid“ darajasi berilgan. Qarang: mazkur nashr. — B.(2:375).

6 Samʼoniy. Nasabnoma. Arabchadan A. Razzoq tarjimasi, 1-jild. -Buxoro, „Buxoro nashriyoti“, 1999; Laknaviy Abulhasanot Muhammad Abdulhay. Al-Favoid al-bahiya fi tabaqoti-l-hanafiya . -Qozon: „Matbaatu-l-xizona“, 1903.

7 Kafaviy. Kitobu-aʼlomi-l-axyor. OʻzFA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti, qoʻlyozmalar fondi. № 91-ashyoviy raqamli qoʻlyozma; Laknaviy. Al-Favoid al-bahiya fi tabaqoti-l-hanafiya . -Qozon: „Matbaatu-l-xizona“, 1903.

8 Qurashiy Abdulqodir ibn Abulvafo. Al-Javohir al-muziya fi tabaqoti-l-hanafiya. -Bayrut: „Muassasatu-r-risola“, 1993. (1:143); Zaynuddin Qosim ibn Ibn Qutlubgʻo. Toju-t-tarojim fi tabaqoti-l-hanafiya. -Bagʻdod: „Aʼni“ bosmaxonasi, 1962).

9 Abu Saʼd Abdulkarim as-Samʼoniy. Nasabnoma. Arabchadan Abdulgʻaffor Razzoq tarjimasi. Buxoro: „Buxoro nashriyoti“, 1999.

10 Mazkur nashr; Laknaviy. Al-Favoid al-bahiya fi tabaqoti-l-hanafiya -Qozon: „Matbaatu-l-xizona“, 1903.

11 Zirikliy Xayruddin. Al-Aʼlom. „Mashhur olimlar“ 17-jild. -Qohira. Noshiri koʻrsatilmagan, 1954. Hoji Xalifa ham Ibn ash-Shahinadan iqtibos olib keltirgan 2-jild, -B. 1187.

12 Abu Hafs Umar an-Nasafiy. Tilbatu-t-talaba fi istilohoti-fiqhiya, 1-juzʼ. -B.4. http://www.shamela.ws

13 Qurashiy Abdulqodir ibn Abulvafo. Al-Javohir al-muziya fi tabaqoti-l-hanafiya. -Bayrut: „Muassasatur-risola“, 1993. (1:143); Zaynuddin Qosim ibn Ibn Qutlubgʻo. Toju-t-tarojim fi tabaqoti-l-hanafiya -Bagʻdod: „Aʼni“ bosmaxonasi, 1962).

14 Hoji Xalifa Kashfu-z-zunun an asomiʼi-l-kutub va-l-funun. (2:1636) -Bayrut, „Dor al-kutub al-ilmiya“, 1992.

15 Atobikiy. An-Nujum az-zohira; Ibn al-Imod. Shazarotu-z-zahab.

16 Muhammad Zakiy. Bazlu-n-nazar fi-l-usul („Fiqh asoslariga chuqur nazar“) -Qohira, „Dor at-turos“, 1992. -B.32 −34.

                                                                                                    Otabek Muhammadiyev, 
                                                                                                    Imom Buxoriy xalqaro markazi, 
                                                                                                    Nashriyot bo`limi boshlig`i