Validiy

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Validiy (taxallusi; asl ismi Ahmat-zaki Ahmetshaxovich Validov; muhojirlikda — Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon) (1890.10.12, Ufa gubernyasi, Boshqirdiston — 1970. 26. 7, Istanbul, Turkiya) — turkiy xalqlar milliy ozodlik harakatining yetakchilaridan biri, sharqshunos-turkshunos olim, falsafa d-ri (1930). Qozon sh. Qosimiya madrasasida tahsil koʻrgan (1908—12), shu yerda turkiy xalklar tarixi va adabiyotidan dars bergan (1910—13). "Turk va tatar tarixi" (1912, Qozon sh.) kitobi bilan mashhur boʻlgan. Qozon universiteti tarix, arxeologiya va eti. jamiyati yoʻllanmasi bilan Sharq qoʻlyozmalarini oʻrganish uchun Fargona vodiysida (1913), Rossiya FA Markaziy Osiyo va Uzok Sharkni tadqiq etish xalqaro jamiyati yoʻllanmasi bilan Buxoro amirligida (1914) yashadi. Turkiston va Volgaboʻyi turkiy xalqlari tarixi, turmush tarzi va madaniyati ustida i.t. lar olib bordi. Turkistonda Behbudiy, Munavvarqori, Choʻlpon, Mustafo Choʻqay, Nazir Toʻra-qulov va b. arboblar bilan tanishdi. Sankt-Peterburgda davlat dumasi musulmon fraksiyasi aʼzosi (1915). 1917 y. aprelda Toshkentga kelib, oʻlkadagi siyosiy jarayonlarda qatnashdi. ButunTurkiston musulmonlari 1-qurultoyida (1917 y. 16—23 aprel) tuzilgan Turkiston oʻlkasi musulmon shoʻrosi bosh kotibi, uning organi "Kengash" gaz. mu-harriri. Oʻlka xalqlari muxtoriyat harakatida faol ishtirok etib, turkiy el-elatlarning birligi va mustaqilligi gʻoyasini izchil himoya qildi. Toshkent sh.dumasining deputati (1917). 1917 i. oxiridan Boshqirdiston muxtoriyati va milliy harakati rahbarlaridan biri, hukumat boshligʻi va harbiy noziri. Muxtoriyat huquqi cheklab qoʻyilgach, shoʻrolar hukumati bilan hamkorlik qilishdan voz kechdi. 1920 y. Buxoroga keldi va istiqlolchi guruxlarga siyosiy rahbarlik qiluvchi markaz tuzish maqsadida Buxoro hukumati boshligʻi Fayzulla Xoʻjayev va b. bilan muzokara yuritdi. Milliy birlik kongressida (1921 y. avg ., Buxoro sh.) Oʻrta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi (keyinchalik "Turkiston milliy birligi" deb atalgan) tashkil etilib, V. unga rais qilib saylandi, istiqlolchilik harakatining gʻoyaviy jipslashuvi uchun kurashdi, qizil askarlarga karshi janglarda qatnashdi. 1923 y. fevraldan — xorijda. Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Turkiyada va Yevropa mamlakatlarida ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. Istanbul, Bonn, Gyottingen universitetlarida turkiy xalklar tarixidan dars berdi. Ilmiy asarlari turk, nemis, fransuz, rus va b. tillarga tarjima etilib, nashr qilindi. Bulardan muhimlari: "Turkiy xalqlar tarixiga kirish", "Oʻrta Osiyo tarixining islom davri", "Turkiston", "Turkiylar shajarasi", "Temurning gʻarbga yurishlari", "Temur avlodlari", "Bugungi turk eli Turkiston va yaqin tarixi", "Sharkda shoʻrolar siyosati", "Turkistonning istiqlol harakatiga qarshi", "Beruniyning dunyoqarashi", "Alisher Navoiy", "Shayboniyxon sheʼriyati", "Tarixda turklar va forslar", "Xotiralar" va b.

Manbalar[tahrir]

  • Vospominaniya, M., 1997; Boʻlingan-ni boʻri yer. Turkiston xalkdarining milliy mustaqillik uchun kurashi tarixidan [Xotiralar), T., 1997.

Qahramon Rajabov, Renat Shigabiddinov.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

=