Turkiy xalqlar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Turkiy xalqlar Turkiy tillarda soʻzlashuvchi, shimoliy va markaziy Yevroosiyoda yashovchi xalqlar guruhidir. Bu xalqlar u yoki bu darajada umumiylashgan madaniyat va anʼanalarga ega. Turkiy xalqlar tayinli bir irqqa tegishli emas, ularni bogʻlovchi unsur asosan etnogenezlarida joy olgan Turk uruqlari va tildir.

Verbreitungsgebiet der Turkvölker.png
Davlat Aholisi ichida Turkiy xalqlar soni
Dunyo Boʻyicha 200+ million
Turkiya bayrogʻi Turkiya 70.000.000
Oʻzbekiston bayrogʻi Oʻzbekiston 29.200.000
Eron bayrogʻi Eron 20-30 million
Xitoy bayrogʻi Xitoy 15-30 million
Rossiya bayrogʻi Rossiya 15.000.000
Qozogʻiston bayrogʻi Qozogʻiston 13.000.000
Ozarbayjon bayrogʻi Ozarbayjon 10.000.000
Turkmaniston bayrogʻi Turkmaniston 6.800.000
Yevropa Ittifoqi bayrogʻi Yevropa Ittifoqi 7.000.000
Qirgʻiziston bayrogʻi Qirgʻiziston 5.000.000
Afgʻoniston bayrogʻi Afgʻoniston 3.500.000
Iroq bayrogʻi Iroq 3.000.000
Tojikiston bayrogʻi Tojikiston 1.500.000
AQSH bayrogʻi AQSh 1.000.000+
Ukraina bayrogʻi Ukraina 400.000
 Moldova 200.000
Mogʻuliston bayrogʻi Moʻgʻuliston 150.000
Avstraliya bayrogʻi Avstraliya 100.000
Buyuk Britaniya bayrogʻi Birlashgan Qirollik 50.000
Kanada bayrogʻi Kanada 100.000
Argentina bayrogʻi Argentina 1.000
Turkiylar Dini Asosan Islom, qolganlar Tangrichilik, xristian, buddist, Shomonlik, lamaizm va boshqa dinlarga eʼtiqod qiluvchilardir.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turk, turkiylar — jahondagi turkiy tillardada soʻzlashuvchi xalqlarga nisbatan ishlatiladigan nom. Turk soʻzi baquvvat, barkamol, odillik kabi maʼnolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimgi turklar genetik va fenotipik jihatdan Sharqiy osiyoliklar va sibirliklar bilan chambarchas bog'liq edi. Turkiy xalqlar mo'g'ullar va koreyslar bilan alohida yaqin munosabatda bo'lishi mumkin.[1][2][3][4][5][6]

Genetik, arxeologik va lingvistik dalillar ilk turkiy xalqlarni shimoli-Sharqiy Osiyo Tarik-agriculturalists bilan bog'laydi, keyinchalik ko'chmanchi turmush tarzini qabul qilgan va Sharqiy Mo'g'ulistondan g'arbga tomon kengaygan.[7]

Bir necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar koʻp marta birlashgan va parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi oʻzgarib turgan.

Mil. av 2-asrdan — mil. 3-asrgacha boʻlgan davrda turklar Hun xoqonligi tarkibida boʻlganligi sababli Xitoy manbalarida shyunnu, hunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300 yilga yaqin davr davomida xitoylar turklarni tiyekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan.

6-asrda turklarda boʻlgan Ashina avlodi kuchayib, Turk xoqonligi barpo etgan. Xitoy manbalariga koʻra, 9-asrda tilga olinadigan turk qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Shulardan 22 tasi uygʻur (ittifoqchilar) deb nomlangan. Uygʻur xoqonligi tugatilganidan soʻng bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylashgan (qarang Turk). Turkiya olimlari asarlarida turk qabilasi koʻkturk deb xam ataladi. Tadqiqotlarga koʻra, koʻkturk soʻzi tangriga, yaʼni osmonga ishongan turklar, balandlik turklari, koʻk boʻri totemi boʻlgan turklar kabi maʼnolarni anglatgan. Markaziy Osiyoda turk toponim, etnonim, gidronim sifatida koʻplab uchraydi.

Hozirgi davr[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkiy aholi soni taxminan 200-250 million nafarga yetgan.[8] Shulardan 70 millioni Turkiya turklaridir. Hozirda oltita mustaqil turkiy davlat mavjud:


Buyuk Turon davlati

Qadimgi

Xorazm

Qang‘

Dovon

Massaget


Qadim va ilk O‘rta asr davri Kushon HUN (Umumiy Garbiy Atilla Sharqiy xoqonlik) Eftaliylar Turk xoqonligi

VIII IX X XI XII XIII XIV XV XVI XVII XVIII XIX XX XXI ASRLAR Somoniylar Qoraxoniylar Qaznaviyalr Saljuqiylar O‘g‘uz Tohirliylar Chingiziylar Jo‘chi ulusi Oq O‘rda Oltin O‘rda Uyg‘ur Xonligi Mamluklar Xorashohlar(Anushtagenlar siyovishlar va boshqa xorazmshohlar sulola) Buxoroxudotlar Dii (Xitoylashgan turk sulola) Jo‘jinlar (Turk xoqonligi Bumi xoqonigacha shu davlat tarkibida bolagan Ekan Bular O‘rta Osiyda hukumronik qilga turk sulola) Temuriylar Usmoniylar

Boburiylar

Tuluniylar MAMLUKLAR(DASTLAB MISR keyinchalik iroqda (1506 yil Sulton Salim Yaxshi xon(Sulton Sulaymon Qonuniyni padari buzrukvori)ning misr va mesopotamiyaga yurish qilgunga qadar) Zengi davlati, Yettishahar , Alash õrda, birinchi va ikkinchi Turkiston respublikalari, Kabardin qoraboģ xonligi, Karamanlilar, Donishmandiylar, Nõģay õrda, Sibir xonligi, ganja Xonligi, baku Xonligi, irevon xonligi Suriya turkmanlari, Iroq turkmanlari

Va mustaqil bõlish uchun uyģonayotgan Turkmen sahro, Janubiy Ozarbayjon, Qashqaylar, Janubiy Turkiston

Buxoro Shayboniylari (1500 1601) Xorazm shayboniyalr(1511 1770) Qirm xonligi Ivan Grozniy davlati Buxoro Ashtarxoniylar(1601 1756) Samarqand Xonligi (1722-1731) Xiva Qo‘ng‘irotlari(1770 1920) Fargona Minglari (1709 1863) Toshkent bekligi (1784 1807) Buxoro mangitlari (1756 1920 ) Turkiston general Gubernatoriligi Buyuk Tatariston

Buxoro Xalq Sovet Respublikasi(1920 1924 Xorazm Xalq Sovet Respublikasi(1920 1924) Turkiston Avtanom Respublikasi(1920 1924) Sharqiy turkiston hududida

2 marotaba erkin davlatlar tashkil topgan. 👇👇👇👇👇 Sharqiy Turkiston Islom Respublikasi (1933). Sharqiy Turkiston Inqilobiy Respublikasi (1944-1949).

Turkiya Respublikasi 1923 O‘zbekiston Respublikasi 1924 Qozog‘iston Respublikasi 1924 Qirg‘iziston Respublikasi 1926 Turkmaniston Respublikasi 1925 Uyg‘uriston Respublikasi(1944 1949) Qoraqalpag‘iston Respublikasi Vengriya Respublikasi Bolgariya Respublikasi Ozarbayjon Respublikasi Kipr Respublikasi Ukraina Respublikasi Tatariston Respublikasi

Oltoy Respublikasi, Boshqirdiston Respublikasi , Yoqutiston Respublikasi, Chuvashiya Respublikasi, Xakasiya Respublikasi, Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, Dog‘iston Respublikasi, Tuva Respublikasi, Qrim Respublikasi GAGAVUZ RESPUBLIKASI Abxaziya (Mesxetiya)

Qadri qadidan baland bo‘lgan Azizlar biz ajdodlarimiz tomonidan qurilgan davlat(sulola ham) hamda hozirgi kunda mustaqil va davlatlar tarkibida bo‘lgan turk davlari nomini Töliq yozishga harkat qildik Xato kamchiliklari bölsa uzur

Shuningdek qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Damgaard, P. B.; et al. (9-may 2018-yil). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature. Nature Research. 557 (7705): 369–373. Bibcode:2018Natur.557..369D. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. PMID 29743675. S2CID 13670282.
  2. Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". Evolutionary Human Sciences. 2. doi:10.1017/ehs.2020.11. hdl:21.11116/0000-0007-7733-A. ISSN 2513-843X. S2CID 219470000.
  3. Mongols, Turks, and Others: Eurasian Nomads and the Sedentary World. Brill, 2005. — s. 222–223. ISBN 978-90-04-14096-7. : "One of the issues that most occupied the travelers was the physiognomy of the Turks.120 Both mentally and physically, Turks appeared to the Arab authors as very different from themselves.121 The shape of these “broad faced people with small eyes” and their physique impressed the travelers crossing the Eurasian lands." "According to this explanation: Because of the Turks’ distance from the course of the sun and from the sun’s rising and descending, the snow in their lands is abundant and coldness and humidity dominate it. This caused the bodies of this land’s inhabitants to become mellow and their epidermis thick.124 Their sleek hair is spare and its colour is pale with an inclination to red. Due to the cold weather of their surroundings, coldness dominates their temper. In effect, the cold climate breeds abundant flesh. The arctic temperature compresses the heat and makes it visible. This gives them their pink skin. It is noticeable among the people who have bulky bodies and pale colour. Whilst a chilly wind hits them, their faces, lips, fingers and legs became red. This is because while they were warm their blood expanded, and then the cold temperature caused it to amass."
  4. Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", Inner Asia 19. p. 207-208 of 197-239
  5. André Wink Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th–13th centuries. BRILL, 2002. — s. 69–. ISBN 978-0-391-04174-5. 
  6. Babayar, Gaybulla „The Imperial Titles on the Coins of the Western Turkic Qaghanate“. Tashkent: Yangi Nashr, 2013. — s. 331. 
  7. „Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia“ (en), 2020.. DOI:10.1017/ehs.2020.11. 
  8. http://www.sonsoftheconquerors.com/16501.html?*session*id*key*=*session*id*val*

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]