Pompey

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
portlash qurboni
Yupiter ibodatxonasining xarobalari dahshatli Vezuviy fonida

Pompey (lotincha: Pompeii, italyancha: Pompei, grekcha: Πομπηία) - Neapol yaqinidagi, Kampaniya hududidagi qadimgi Rim shahri, eramizning 79 -yilida Vezuviy tog’idan vulqon otilishi natijasida kul qatlami ostiga qolib ketdi. Hozirgi kunda Pompey shahri ochiq osmon ostidagi muzey sifatida, YuNESKOning Jahon merosi ro'yxatiga kiritilgan.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oxirgi qazishmalar shuni ko'rsatdiki, miloddan avvalgi 1-ming yillikda hozirgi Nola shahri yaqinida aholi punkti bo’lgan[1]. Yangi aholi punkti bo’lgan Pompeyga - miloddan avvalgi VI asrda oskanlar tomonidan asos solingan. Gerkules tomonidan Pompey va Gerkulaneum shaharlariga asos solingani haqidagi afsona bor. Afsonaga ko'ra, u gigant Gerionni mag'lub etib, Pompey shaharidan tantanali ravishda o'tib ketgan.

Shaharning dastlabki tarixi haqida kam ma'lumot mavjud. Omon qolgan manbalarda yunonlar va etrusklar o'rtasidagi to'qnashuvlar haqida ko’p gapiriladi. Bir muncha vaqt Pompey miloddan avvalgi VI-asr oxiridan etrusklarning ta'siri ostida bo'lgan va Kapua boshchiligidagi shaharlar ittifoqining bir qismi edi. Shu bilan birga, miloddan avvalgi 525-yilda, Yunon xudolari sharafiga Dorik ibodatxonasi qurilgan. Miloddan avvalgi 474-yilda Kitada, Sirakuzada etrusklar mag'lubiyatga uchraganidan keyin, yunonlar mintaqada yana hukmronlikni qo'lga kiritdilar. Miloddan avvalgi V asrning 20-yillarida Pompey Kampaniyaning boshqa shaharlari bilan birga samnitlar[2] tomonidan bosib olingan. Ikkinchi Samnit urushi paytida Samnitlar Rim Respublikasi va Pompey tomonidan miloddan avvalgi 310-yilda mag'lubiyatga uchratildi. Pompey Rimning ittifoqchilaridan biriga aylandi.

Shahar miloddan avvalgi 90-88 yillardagi italiyalik ittifoqdosh shaharlar qo'zg'olonida qatnashgan. Bu davrda miloddan avvalgi 89-yilda Sulla tomonidan qo'lga kiritildi, shundan so'ng u o'zini-o'zi boshqarishda cheklandi va Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum deb nomlanib Rim koloniyasiga aylanishiga olib keldi. U Rim va Janubiy Italiyani bog'laydigan "Via Appia" (Via Appia) savdo yo'lida muhim o'rin tutgan. Ko'pgina zodagon rimliklarning Pompeyda villalari bor edi. 2000 ga yaqin Rim faxriylari oʻz oilalari bilan shaharning janubi-sharqiy qismidagi toʻsiq bilan oʻralgan katta hududga joylashgani haqida dalillar mavjud.

Tarixchi Tatsit[3] ma'lumotlariga ko'ra, milodiy 59-yilda. Pompey va Nuseria aholisi o'rtasida qattiq qirg'in sodir bo'ldi. Pompey arenasida gladiatorlar o'yinlari paytida janjaldan boshlangan mojaro pompeyliklar g'alaba qozongan urushga aylandi va nuseriyaliklar orasida ko'plab odamlar halok bo'ld. Uzoq sud jarayonidan soʻng Senat jinoyatchilarni surgunga joʻnatdi va Pompeydagi oʻyinlarni 10 yilga taqiqladi. Biroq, 62-yilda taqiq bekor qilingan.

Shaharning yo’q bo’lishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeyning kuli kukka sovurilishining boshlanishi milodiy 62-yil 5-fevralda sodir bo'lgan kuchli zilzila edi[4]. Tatsit yilnomalarida tasvirlangan tabiiy ofat shaharga katta zarar yetkazdi, deyarli barcha binolar u yoki bu darajada zarar ko'rdi. Binolarning ko'pchiligi ta'mirlandi, ammo ba'zilari 79-yilda shahar yo'q bo'lib ketishigacha turdi[5].

Vezuviyning otilishi 24-avgust kuni tushdan keyin (boshqa manbalarga ko'ra, 24-oktabrda deyilgan)[6][7]) taxminan bir kun davom etgani, Pliniy "xatlari"ning saqlanib qolgan ba'zi qo'lyozmalaridan ma’lumotlar bor[8]. Bu vulqon otilishi uchta shaharning o'limiga olib keldi - Pompey, Gerkulaneum, Stabia va bir nechta kichik qishloqlar va villalar yo'q bo'ldi. Qazishmalar davomida shaharlardagi hamma narsa qotirilgandek saqlanib qolganligi ma’lum boʻldi. Ko'chalar, to'liq jihozlar bilan jihozlangan uylar, qochishga ulgurmagan odamlar va hayvonlarning qoldiqlari bir necha metr qalinlikdagi kul ostidan topildi. Vulqon otilishining kuchi shunday bo'lganki, undan chiqqan kul hatto Misr va Suriyaga ham uchib borgan.

Pompeyning 20 000 aholisidan 2 000 ga yaqini binolar va ko'chalarda halok bo'ldi. Aholining aksariyati falokatdan oldin shaharni tark etgan, ammo o'liklarning qoldiqlari shahar tashqarisidan ham topilgan. Shuning uchun o'lganlarning aniq sonini taxmin qilish mumkin emas.Vulqon otilishidan aziyat chekkan odamlarga yordam berish istagi tufayli Vezuviyga kemada yaqinlashmoqchi bo'lgan va olov ichiga tushib qolgan Pliniy Elder ham bor edi.[9].

Shahardagi qazishmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Arxeologlarning shahar qismlarini o'rganish vaqti

Arxitektor Domeniko Fontana 1592-yilda Sarno daryosidan kanal qazish paytida shahar devorining bir qismini topdi. 1689-yilda quduq qurilishi paytida "Pompey" yozuvi bo'lgan qadimiy binoning xarobalari topilgan. Ammo keyin bu Buyuk hukmdor Pompeyning villasi bo’lib chiqadi.

Qazishmalar 1748-yilda boshlangan. X. Alkubierre topgan shahar Stabiae[8] ekanligiga dalillar mavjud. O'sha paytdagi asosiy qazishmalar Gerkulanumda olib borilgan, Pompeyda faqat uchta joy qazilgan. Alkubierre faqat badiiy qiymatga ega bo'lgan topilmalar bilan qiziqdi, u topilmalarni Portikidagi qirollik muzeyiga yubordi. Boshqa topilmalar yo'q qilindi. Bu amaliyot bir qator olimlarning noroziligidan keyin to'xtatildi.

1760-1804-yillarda F. le Vega boshqaruvi ostida qazish ishlari boshqacha tus oldi. Tadqiq qilingan binolar endi qazilgan tuproq bilan qoplanmadi, u shahar tashqarisiga chiqarila boshlandi. Ochiq yodgorliklar qayta tiklandi, muzeyga bormagan topilmalar ommaga tomosha qilish uchun qoldirildi. 1763-yilda haykal poydevoridagi yozuv topilishi bilan kul ostida koʻmilgan shahar Stabiae emas, Pompey ekanligi ma’lum boʻldi. Ayniqsa, faol qazishmalar 1808-1814-yillarda Murat boshchiligida olib borilgan. U boshchiligidagi qazishmalarda Karolin Bonapart muhim rol o'ynagan.

1863-yildan boshlab Juzeppe Fiorelli qazishmalarni boshqargan. 1870-yilda u vulqon kul qatlami ostida ko'milgan odamlar va hayvonlarning jasadlari, qoldiqlarning chirishi natijasida bo'shliqlar paydo bo'lishini aniqladi. Ushbu bo'shliqlarni gips bilan to'ldirish orqali portlash qurbonlarining o'lim holat-ko’rinishini tiklash mumkin edi. Uning qo'l ostida qazishmalar birinchi marta tizimli xususiyatga ega bo'ldi. Hozirda Pompey hududining 20-23% ga yaqini qazilmagan xolos[10].

Devorlarni bo'yash uslublari va freskalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rim uylarining devorlari ichkaridan freskalar bilan qoplangan, ko'pincha Pompey, Gerkulanum va Stabiae misolida o'rganilgan. Nemis olimi Avgust Mau 1882-yilda Pompey freskalarini 4 ta uslubga bo'lishni taklif qildi. Keyinchalik, boshqa yodgorliklarning topilishi bilan bu tasniflash barcha Rim devor rasmlarini qamrab olish uchun kengaytirildi. Bu yerga berilgan tarif Pompey davriga xos:

  1. Inklyuziv yoki konstruktiv tasnifada(miloddan avvalgi 150-80 yy) - rustikatsiya (qo'pol, konveks old yuzasi bo'lgan toshlar bilan devorga yotqizish yoki qoplama) va marmar plitalar bilan qoplashni taqlid qiluvchi bezash bilan tavsiflanadi. Ellinistik san'at ta'siri ostida paydo bo'lgan, ko'pincha yunon rasmlarining reproduksiyalari.
  2. Arxitektura uslubi tasnifada (miloddan avvalgi 80 – 14-yillar) - ustunlar, karnizlar, me'moriy kompozitsiyalar, landshaftlar silliq devorlarda tasvirlangan bo'lib, masofaga chekinayotgan hajm va makon illyuziyasi yaratilgan. Rasmlarda odamlarning suratlari paydo bo'ladi, ko'pincha mifologik mavzularga asoslangan murakkab ko'p figurali kompozitsiyalar yaratiladi.
  3. Misrlashgan yoki bezakli tasnifada (eramizning 14-yilidan beri) - yassi bezaklarga o'tish, uning ramkasida odatda pastoral mavzudagi rasmlar joylashtirilgan.
  4. Fantastik yoki istiqbolli tasnifada - ornamental (eramizning 62 yildan beri) - fantastik landshaftlar paydo bo'ladi, tasvirlangan arxitektura fizika qonunlariga bo'ysunishni to'xtatib, teatr sahnasidagi sujetlar bilan bezashga o’tish.

Shahar binolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi forum

Forum[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompey forumi shaharning siyosiy, iqtisodiy va diniy hayotining markazi edi. Uning asosi 38 metrdan 157 metrgacha bo'lgan maydon bo'lib, Samnit davrida Dor ustunlari bo'lgan ayvon bilan o'ralgan va Rimliklar tomonidan travertin bilan qoplangan. U butun shahar aholisini sig'dira oldi. Katta maydon bilan kichik maydonlar, turli maqsadlar uchun ko'plab binolar bilan o'ralgan edi.

Bazilikadagi tribunal

Bazilika[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bazilika forumning janubida joylashgan va unga beshta kirish joyi bo'lgan qo'shaloq ayvon bilan ochiladi. Miloddan avvalgi 120-78-yillarda qurilgan. O'lchamlari 25 metrdan 55 metr gacha, uning markaziy qismi peristil bo'lib, diametri 1,10 metr va balandligi taxminan 10 metr bo'lgan 28 ta Korinf ustunlari bilan o'ralgan. Dastlab u yopiq bozor bo'lib xizmat qilgan, eramizning boshlanishi bilan u sud binosiga aylangan. Shu bilan birga, bazilika qa'rida ikki qavatli "tribunal" qurilgan bo'lib, uning bir qismi hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Bazilika devorlari ichkaridan ikki qavatli yarim ustunlar bilan bezatilgan. Devorlarda juda koʻp graffitilar qoplangan, ulardan birida shunday yozuv bor edi: “Ey devor, shuncha yozuvlarko’rib haligacha qanday qulab tushmading, hayronman”.

Munitsipalitet binolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Forumning janubiy qismida uchta kichik bino bor. Har birining ichida devorlari marmar bilan qoplangan va haykallar bilan bezatilgan bo'shliqlar va zal bor edi. G'arbiy bino ikkita aedillar uchun, sharqiy bino shaharni boshqargan duumvirlar uchun mo'ljallangan edi. Markaziy shahar munitsipal kengashning qarorgohi bo'lib xizmat qilgan (Ordo Decurionum).

Komitalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Komitiya (ovoz berish joyi) bazilika ro'parasida joylashgan edi.

Evmaxiya binosi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tiberiy davrida (milodiy 14-37yy) ruhoniy Evmaxiya tomonidan qurilgan. Pompey iqtisodiyotining asosini tashkil etgan fullonlar (fullers), to'quvchi va bo'yoqchilar jamoasi uchun qurib bitkazilgan. Bino o'lchamlari bo'yicha bazilikadan kam emas edi, unda omborlar joylashgan va mato savdo qilingan. Binoning uzoq devorida Liviya, Tiberius va Drusus haykallari bo'lgan uchta apsis bor. Bino orqasida Evmaxiyaning o'zining (hozirda Neapol muzeyida) haykali bor edi.

Vespasian ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Daho Vespasianga bag'ishlangan kichik ma'bad, uning kirish eshigi to'rtta ustunli portiko bilan bezatilgan. Ikki zinapoya podiumning yon tomonlarida imperator haykali o'rnatilgan, kirish eshigiga olib borardi. Ma'bad oldida buqani qurbon qilish marosimi tasvirlangan releflar bilan bezatilgan qurbonlik uchun maxsus moslama joylashgan. Ba'zi tadqiqotchilar ma'bad dastlab Avgustga, keyin ketma-ket o'sha paytda hukmronlik qilgan har bir imperatorga va nihoyat Vespasianga bag'ishlangan deb hisoblashadi.

Lares ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi 62-yilgi zilziladan keyin qurilgan (boshqa versiyaga ko'ra, u ilgari mavjud bo'lgan, ammo u imperatorga sig'inishga bag'ishlangan). U 18x21 m maydonni egallaydi. Bir nechta bo'shliqlarda lares haykallari, markazda - qurbonlik uchun maxsus moslama bor edi.

Ikkita zafarli kamarli Yupiter ibodatxonasi xarobalari ko'rinishi. O'ng tomonda Eumachia binosi portikosining ustunlari. Orqa fonda Vezuvius

Masellum[tahrir | manbasini tahrirlash]

Masellum - yopiq oziq-ovqat bozori. U oʻlchami 37 metrdan 27 metrgacha boʻlgan kvadratdan iborat boʻlib, uning markazida konussimon tomni ko’tarib turuvchi 12 ta ustunli rotundan iborat boʻlib, uning ostida tirik baliqlar uchun hovuz boʻlgan. Maydon atrofida kichik do'konlar joylashgan edi. Masellumning chuqurligida uchta katta zal bor, markaziy qismida Avgust Oktaviyaning singlisi va uning o'g'li Mark Klavdiy Marselus haykallari joylashgan, yon tomonlarida baliq va go'sht sotilgan.

Yupiter ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeyning asosiy ibodatxonasi forumning shimoliy tomonining markazida joylashgan edi. Miloddan avvalgi 150-yilda qurilgan. Yon tomonlarda ustunlar bilan bezatilgan va chuqurlikda uchta bo'shliqda Sulla davridan (miloddan avvalgi 80-yillar)qolgan Yupiter haykali joylashgan bo'lib, undan faqat boshi saqlanib qolgan. Yerto'lalarda xazina sandig'i bor edi. Ma'bad 62-yilda zilzila paytida qattiq shikastlangan.

Apollon ibodatxonasi
Apollon haykali

Apollon ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uchburchak shakldagi forumdagi Dorik ibodatxonasi bilan bir qatorda, bu Pompeyning eng qadimgi ibodatxonasidir. Ba'zi me'moriy tafsilotlar uni miloddan avvalgi 575-550-yillarga to'g'rilash imkonini beradi. Taxminlarga ko'ra, miloddan avvalgi II asrda qayta qurildi, ammo u yunon me'morchiligining o'ziga xos xususiyatini saqlab qoldi.

Avgust Fortune ibodatxonasi va Kaligula archasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

U Tiberiy archasidan shimoli-gʻarbga choʻzilgan Forum koʻchasining oxirida joylashgan. Duumvir Mark Tulliusning o'z yerida 4 ta Korinf ustunli jabhasi bo'lgan kichik ibodatxona qurilgan. Ma'bad ichida Avgust, uning oila a'zolari va ehtimol Tulliusning o'zi haykallari uchun qoldirgan bir nechta bo'shliqlar mavjud.

Boshqa binolar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yupiter ibodatxonasining janubi-g'arbida jamoat hojatxonalari, don savdosi uchun omborlar (hozir ularda arxeologik topilmalar mavjud) va tarozixonasi - Rim o'lchov birliklari etalonlari saqlanadigan joy bo'lib, unga qarshi savdogarlar tomonidan ishlatiladigan o'lchov birliklari bor.

Teatr okrugidagi jamoat binolari majmuasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uchburchak forum[tahrir | manbasini tahrirlash]

Maydonda miloddan avvalgi VI-asrga oid yunon ibodatxonasi joylashgan. (Dorik ibodatxonasi deb ataladigan), shaharning afsonaviy asoschisi Gerkulesga bag'ishlangan. Ma'badning o'lchamlari 21 metrdan 28 metrgacha bo'lgan, janub tomondan tor zinapoyalarga olib borilgan. Ma'badning orqasida quyosh soati bor edi. U har tomondan ustunlar bilan o'ralgan.

Samnit palestra[tahrir | manbasini tahrirlash]

Samnit palestra duumvir Vivius Vinicius tomonidan miloddan avvalgi 2-asrning ikkinchi yarmida qurilgan. U uch tomondan ayvon bilan o'ralgan, janub tomonida taqdirlash marosimlari o'tkaziladigan poydevor, g'arbiy tomonda yordamchi xonalar qurilgan. O'zining kichik o'lchamlari tufayli, Augusta davriga kelib, u hammani sig'dira olmadi, shundan keyin Buyuk Palestra qurilgan.

Isis ibodatxonasi, 1870-yildagi fotosurat

Isis ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hovlining markazida, Korinf ustunlari bo'lgan ayvon bilan o'ralgan, baland plintusli miloddan avvalgi 2-asr oxirida Isis ibodatxonasi joylashgan edi. 62-yilgi zilziladan keyin 6 yoshli Popidius Celsinius nomidan otasi Popidius Ampliates tomonidan tiklangan, u o'g'lining kelajakdagi siyosiy karyerasiga hissa qo'shishga umid qilgan.

Yupiter Meilichius ibodatxonasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ibodatxona miloddan avvalgi III-II asrlarda qurilgan. Zevsga bag'ishlangan, ammo u qayta qurilgan va miloddan avvalgi 80-yillarda Yupiterga sig'inishga bag’ishlangan. U shakli jihatidan Isis ma'badi bilan bir xil, ammo chuqurroq ichki ma'badga ega. Tufdan yasalgan, marmar bilan qoplangan.

To'rtburchak[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kvadriport (ayvonli kvadrat) spektakl boshlanishidan oldin va tanaffus paytida teatr tomoshabinlari yig'iladigan joy bo'lib xizmat qilgan. Shaharning shimoliy qismidagi gladiatorlarning kazarmalarini vayron qilgan 62 balli zilziladan so'ng, kazarma uchun kvadriport moslashtirildi. Bu yerda qurol topildi, u hozir Neapol milliy muzeyida saqlanadi.

Katta teatr

Katta teatr[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shaharning madaniy markaziga aylangan Katta teatr miloddan avvalgi III-II asrlarda qurilgan. Tomoshabinlarning o'rindiqlarni joylashtirish uchun tabiiy qiyalikdan foydalanishgan. Avgust davrida teatr arxitektor Markus Artorius tomonidan Markus Olkonius Rufus va Markus Olkonius Seler hisobiga yer sathidan yuqori oʻrindiqlar qatorlarini ko’tarib turuvchi ustki tuzilma yaratish orqali kengaytirildi. Natijada, u 5000 tomoshabinni sig'dira oldi.

Pastki bir necha qatorlar (ima cavea) zodagon fuqarolar uchun ajratilgan. Yon kirishlar ustidagi ikkita balkon, shuningdek, Mark Artorius tomonidan qurilgan - ruhoniylar va spektakl tashkilotchilari uchun sahna 62-yildagi zilzilada vayron bo’lgan.

Kichik teatr

Kichik teatr[tahrir | manbasini tahrirlash]

Odeon tomonidan, miloddan avvalgi 80-yillarda qurilgan. To'rt qavatli plitkali tom bilan qoplangan. 4 ta pastki qator yuqoridagi 17 qatordan baland parapet bilan ajratilgan, ulardan chap (sahnaga nisbatan) qismi saqlanib qolgan. Teatr 1500 ga yaqin tomoshabinni sig'dirar edi, uning sahnasida musiqiy spektakllar va komediyalar bo'lib o'tdi[11].

amfiteatr arenasi
Amfiteatrdagi tomoshabinlar

Amfiteatr va Grand Palestra[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi 20 000 tomoshabinga mo'ljallangan amfiteatr miloddan avvalgi 80-yillarda qurilgan. Uning oʻlchami 135x104 metr boʻlib, hozirda eng qadimgi amfiteatr hisoblanadi. Qolganlardan farqi shundaki, unga kirish qismi auditoriyaning yuqori qismida joylashgani, shuningdek, yertoʻlalarning yoʻqligi: gladiatorlar arenaga toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchadan koridor orqali kirishgan. Yaradorlar va o'lganlar ikkinchi yo'lak orqali olib ketilgan.

Ajoyib palestra

Tomoshabinlar uchun joylar (cavea) uch darajaga bo'lingan: birinchi (ima), arenaga eng yaqin, 5 qatorli zinapoyalarni o'z ichiga olgan va zodagon tomoshabinlar uchun mo'ljallangan edi. Ikkinchi daraja 12 qatordan, uchinchisi (summa) 18 qatordan iborat edi. Avgust davridan boshlab o'zlarining zinapoyalari olib boradigan boshqa joylardan ajratilgan eng yuqori qismi ayollar uchun mo'ljallangan.

Grand Palaestra Rim davrida qurilgan, sababi o'sha davrdagi Samnit Palaestra o'sib borayotgan shahar ehtiyojlarini qondirmagan. Gimnastika mashqlari va sport tadbirlari uchun mo'ljallangan. Bu 130 metrdan 140 metrgacha bo'lgan maydon bo'lib, uch tomondan ion ustunlari bo'lgan ayvon bilan o'ralgan edi. To'rtinchi tomon amfiteatrga qaradi, u yerda 62-yildagi zilzila natijasida vayron bo'lgan va opus latericium texnikasi yordamida tiklangan palestraga kirish qismi joylashgan. Markazda gʻarbda 1 metrdan sharqda 3 metrgacha chuqurlikdagi hovuz joylashgan. Janubiy qismida hovuz suvi bilan tozalangan hojatxonalar mavjud. Shimoliy devor 79-yilgi falokat paytida qulab tushdi va arxeologlar tomonidan tiklandi. Ustunlardan birida nasroniy kriptogrammasi topilgan.

Termlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stabius termi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stabian Thermae rejasi

Miloddan avvalgi 3-asrda qurilgan shaharning eng katta, eng qadimgi va yaxshi saqlanib qolgan hammomlari bo’lgan[12]. Yaqin atrofda moy va qum bilan ishqalanish uchun xonalar bor edi. Palestraning devorlari to'rtinchi uslubda bezatilgan, Zevs, Gerkules va Satir figuralari saqlanib qolgan.

Stabian Thermae ning erkak shoxchasining apoditeriyasi

Ayollar vannalarida frigidarium yo'q edi (yechinish xonasida sovuq suv havzasi bor edi), lekin sauna kabi lakonik bug 'xonasini o'z ichida bor edi. Vannalar o'rtasida sovuq, issiq va juda issiq suvli pechkalar bor edi.

Forum termlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeyning eng kichik, ammo eng zo’r hammomi. Ular asosan shahar aholisi uchun emas, balki shahar mehmonlari uchun mo'ljallangan edi. Miloddan avvalgi 1-asrda duumvir Lucius Caesius tomonidan qurilgan. Forum ko'chasidan kirish erkaklar bo'limining palestrasiga olib borardi.

Markaziy termlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Milodiy 62-yilgi zilziladan keyin darhol qurilgan. Aammo, 79-yilga kelib, havza tugallanmagan va palestraning portikosi ham boshlanmagan. Suv yetkazib beriladigan quvurlar allaqachon mavjud edi, lekin pechlar hech qachon qurilmagan.

Shahar atrofidagi termlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi Lupanariya binosi

Ular dengiz darvozasidan 100 metr orqada, sun'iy ayvonda joylashgan edi. Ularning mavqei tufayli ular antik davrda topilgan va talon-taroj qilingan. Ularning qiziqarli xususiyati dengizga qaragan katta derazalardir. Hovuzlar sharsharalar va tog 'g'orlari, shuningdek, mozaikalar tasvirlangan freskalar bilan bezatilgan.

Lupanar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shunga qaramay, lupanarius shaharda mavjud edi. U 1862-yilda topilgan va bir necha bor qayta tiklangan.[13] Bu ikki qavatli bino bo'lib, har bir qavatida beshtadan kabinet (yotoqxona) mavjud. Koridorda shiftga yaqin devorlar pornografik freskalari bilan qoplangan. Pastki qavatdagi kabinalarda tosh karavotlar (matraslar bilan qoplangan) bilan jihozlangan va zodagonlar ishratxonasi edi [14].

Lupanariyadan tashqari, shaharda fohishalik uchun mo'ljallangan kamida 25 ta bir kishilik xona mavjud bo'lib, ular ko'pincha vino do'konlari tepasida joylashgan. Pompeydagi ushbu turdagi xizmatlarning narxi 2-8 eshak narxiga teng edi. Ishchilar asosan yunon yoki sharqdan bo'lgan cho'rilar edi.

Sanoat binolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi nonvoyxona: tegirmonlar va pechlar ko'rinadi

Oziq-ovqat bilan ta'minlash[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeyda shaharliklar ehtiyojini toʻliq qondirib, oʻz mahsulotlarini qoʻshni aholi punktlariga eksport qiladigan 34 ta novvoyxona aniqlandi. Eng mashhurlari Popidius Prisca novvoyxonasi va 5 ta qo'l tegirmonini saqlab qolgan Stabius ko'chasi novvoyxonasidir. Tegirmon toshlarining ikki turi mavjud: biri mahkamlangan konus shaklidagi (meta), ikkinchisi pastki va qopqoqsiz qum soati shaklida (katillus). Yuqori chovgumning bo'shlig'iga don quyilgan va uni qullar yoki ho'kizlar harakatga keltirgan. Tegirmon toshlari vulkanik jinslardan yasalgan. Ko'pgina novvoyxonalarda non sotish uchun do'konlari yo'q edi, uni yo ommaviy yetkazib berish, uylarga etkazib berish yoki ko'chada sotish yo’lga qo’yilgan.

Termopoliya hisoblagichi

Shuningdek, Pompeyda garum baliq sousi ishlab chiqarilgan, u boshqa shaharlarga ko'p miqdorda sotilgan. Uni tayyorlash uchun butun bir ustaxona bo’lgan, unda mahsulotni tashish uchun amforalar saqlanib qolgan. Texnologiya quyidagicha edi: suyaklari ajratilgan va pyuresi bo'lgan baliq bir necha hafta davomida tuz (dengiz) suvida saqlangan. Ko'pincha unga ko'katlar, ziravorlar, sharob qo'shilgan.

Pompeyda termopoliyalar(oshxonalar) tizimi (jami 89 ta muassasa) ishlab chiqilgan bo'lib, u odamlarni issiq ovqat bilan ta'minlaydi (Pompeydagi ko'plab uylarda oshxona yo'q edi).

Hunarmandchilik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shahardagi eng muhim hunarmandchilikdan biri jun gazlamalar ishlab chiqarish edi. 13 ta junni qayta ishlash sexi, 7 ta yigirish va toʻquv sexi, 9 ta boʻyash sexi topildi. Ishlab chiqarishning eng muhim bosqichi jun kigizlash bo'lib, u qadimgi Rimda fullonlar (fullonlar) bilan amalga oshirilgan. Texnologiyaning xususiyatlari ularga shaharliklarning kiyimlarini ham yuvish imkonini berdi. Eng mashhuri Pompey to'liq Stefaniya - ustaxonaga aylantirilgan turar-joy binosi. Merkuriy ko'chasida joylashgan yana bir devorda (Pompeyda jami 18 tasi bor) fullonlarning butun texnologik jarayonini yorituvchi freskalar topildi[15].

Turar-joy binolari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Canem g'ori

Qadimgi Rim san'atining aksariyat asarlarining asl nusxalari (freskalar, mozaikalar) Neapol Milliy arxeologiya muzeyida namoyish etiladi.

Jarrohlar uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi 4-3-asrlarda qurilgan Pompeydagi eng qadimgi turar-joy binolaridan biri. Undan ko'plab jarrohlik asboblari topilganligi sababli shunda nom oldi[16]. Fasad ohaktosh bloklardan yasalgan.

Faun uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Faun
Faunlar uyidan Iskandar Zulqarnayn

To'rt ko'cha orasidagi bo'shliqni egallagan boy uy - insulu (40 dan 110 m), maydoni 3000 - Pompeydagi eng hashamatli uy. Faunlar uyi Kassian oilasiga tegishli edi[16]. Ushbu uyda Doro III bilan Aleksandr Makedonskiy jangi tasvirlangan mashhur mozaikali yashash xonasi bor edi.

Vettii uyining peristili, katta triliniumdan ko'rinishi

Vettii uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kichkina, ammo boy bezatilgan uy ozod qilingan savdogarlar Aulus Vettius Konviva va Aulus Vettius Restitutuga tegishli.

Lari

Oltinlangan Kupids uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uyning devoridagi graffitdago tasvirlar uyni Neronning ikkinchi xotini Poppeaning qarindoshi Poppea Abitoning egasi deb ataydi.

Menander uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vannalar, otxonalar, savdo binolarni o'z ichiga olgan katta uy (1800 ). Atrium ov sahnalari va landshaftlar bilan bo'yalgan. Atriumga qaragan yashash xonasida Troyaning qulashi sahnalari mavjud. Peristilning bo'shliqlaridan birida butun uy o'z nomini olgan Menanderning yaxshi saqlanib qolgan surati mavjud

Lorea Tiburtina uyining devor rasmi

Lorea Tiburtina uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uyni 1916-1921-yillarda V. Spinazzola qazib olgan. U o'z nomini binoning devorlarida joylashgan ikkita saylov shioridan oldi: biri Loreyga, ikkinchisi Tiburtinga ovoz berish degan yozuvlar edi. Uyning egasi Oktavius Kvartio (Octavius Quartio) edi, uning ichida bronza muhri topilgan. Ba'zi tarixchilar uyni "Oktavius Kvartio uyi" deb atashni afzal ko'rishadi[17].

Moralistlar uyi va Pinarius Ceriale uyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Axloqshunosning uyi Lorea Tiburtinning uyi yaqinida joylashgan. Yozgi trikliniumdagi (qorada oq) quyidagi yozuvlar tufayli u shunday nomlangan:

  1. Oyog'ingizni toza tuting, choyshabingizni va to'shagingizni bulg’amang,
  2. Ayollarni hurmat qiling va behayo so'zlardan saqlaning,
  3. Jahl va janjallardan saqlaning.

Qo'shnisi - zargarga tegishli bo'lgan Pinaria Ceriale uyi. Uni qazish jarayonida yuzdan ortiq qimmatbaho toshlar topilgan.

Gerkules Garden House (Atirlar uyi)[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu nisbatan kichik uy edi. Kirish eshigi yonboshi ikkita kabinali va atrium bilan tugaydigan koridorga olib borardi. Atriumning orqasida yana bir nechta xonalar va miloddan avvalgi 1-asrda qurilgan ulkan bog' bor edi. Bog'da Gerkules haykali o'rnatilgan edi, shu haykaldan butun uy o'z nomini oldi.U 1953-1954-yillarda qazilgan, ammo faqat 1972-1974-yillarda Merilend universiteti[18] xodimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida bog' atirlar va tutatqi moylari ishlab chiqarilgan o'simliklar yetishtirish uchun mo'ljallanganligi aniqlangan. Ehtimol, bu erda gulchambarlar ham qilingan. Ushbu tadqiqotlar natijasida uy ikkinchi nomni oldi - Parfyumeriya uyi.

Shahar istehkomlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompey devorlarining uzunligi 3220 m, ularning 7 ta darvozasi bor (sakkizinchisining mavjudligi bahsli). Ular butun perimetri bo'ylab miloddan avvalgi 6-5-asrlarda qurilgan. Ohaktoshdan yasalgan, ichi tuproq bilan to'ldirilgan. Samnitlar hukmronligi ostida, himoyachilarga devorlarning tepasiga ko'tarilish imkonini beradigan ichki tomondan tepalik qilingan. Miloddan avvalgi III asrda bu qirg'oq tosh bilan mustahkamlangan. Gerkulan (yoki Tuz) darvozalari Avgust davrida butunlay qayta qurilib, himoya funksiyalarini yo'qotib, ko'proq uch pog'onali zafar kamariga o'xshardi.

Suv ta'minoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi favvora

Pompey qadim zamonlardan beri suv ta'minoti bilan bog'liq muammolarni boshdan kechirgan. Er osti suvlari deyarli 39 metr chuqurlikda shahar ostida edi, shuning uchun quduqlar mavjud bo'lsa-da, ularning soni kam edi. Deyarli har bir uyda impluvium - yomg'ir suvini to'plash uchun hovuzbo’lib, Avgust davrida qurilgan (asosan er osti) suv o'tkazgichi Pompeyga buloqlardan suv etkazib beradigan suv o'tkazgichining qurilishi muammoni hal qilishga yordam berdi. Faqat eng boy fuqarolarning uylari suv ta'minotiga ulangan, qolganlari shaharning turli joylarida joylashgan favvoralardan (hozirda 42 tasi topilgan) suv olishgan. Vesuvian darvozasidagi suv omboridan suv shaharga diametri 30 sm bo'lgan uchta qo'rg'oshin quvurlari orqali kirdi: birinchisi favvoralar uchun, ikkinchisi termlar uchun, uchinchisi esa xususiy mulkdorlar uchun mo'ljallangan. Suv yetishmasligi bilan oxirgi ikkita quvur tiqilib qolishi mumkin edi.

Ko'chalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompeydagi yon tosh
Pompeydagi ko'chadagi piyodalar o'tish joyi

Pompeyda kanalizatsiya tizimi bo'lmaganligi sababli, barcha oqava suvlar to'g'ridan-to'g'ri ko'chalarga to'kilgan, shuning uchun piyodalar yo'laklari ko'chaning qatnov qismidan balandroq qilib qurilgan va ko'cha bo'ylab piyodalar o'tish joyiga o'xshash - baland toshlar o'rnatilgan. Piyoda loyga kirmasdi.

Gerkules darvozasi orqasidagi villalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Villa Diomedes[tahrir | manbasini tahrirlash]

Villaning dengizga qaragan bo’lib, atrofni tomosha qilish mumkin bo'lgan minoralari bor edi. Bog'ning markazida suzish havzasi, uning yonida ochiq havoda ovqatlanish uchun joylar bor edi.

1771-1774-yillarda qazishmalar natijasida topilgan, vulqon otilgan paytida halok boʻlganlarning 20 ta jasadi topilgan[19].

Sirlar villasining freskalari

Sirlar villasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Asosiy kirish joyi Gerkules darvozasidan olib boruvchi yo'lga qaragan edi. Hozirda u to'liq ochilmagan, shuning uchun villaga kirish dengiz tomondan bo’lgan. Qishloq xo'jaligi binolari yo'l bo'yida joylashgan edi.

Muqaddas marosimning boshlanishi

Kirish qismi shu qadar kengki, u orqali vagon o'tishi mumkin edi. Villa atriumning janubidagi xonalardan biridagi mashhur freskalar rim xudolari sharafiga nomlangan bo'lib, u yerda eng keng tarqalgan versiyaga ko'ra, Dionisiy sharafiga yasatilgan freska edi[16][19].

Panorama[tahrir | manbasini tahrirlash]

Панорама раскопок древнего города Помпеи, 2014 год. На заднем плане виден вулкан Везувий.

Pompey san'atda[tahrir | manbasini tahrirlash]

Imperiya me'moriy uslubiga asosan Pompeydagi Rim topilmalari ta'sir ko'rsatgani ma'lum bo'ldi.

Astronomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Pompey haqida olingan kinolar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • " Pompeyning oxirgi kuni " (Gli ultimi giorni di Pompey, 1926)
  • " Pompeyning so'nggi kunlari " (Italiya-FRG, 1959)
  • " Pink Floyd: Pompeyda yashang " (Buyuk Britaniya, 1972)
  • " Pompeyning so'nggi kunlari " (AQSh, Buyuk Britaniya, Italiya, 1984)
  • " Pompey " (Italiya, 2007)
  • " Yalang'och barabanchi " (Vezuvlar guruhi, Pompey kechalari qo'shig'i bilan, 2008)
  • " Pompey chiroqlari (Doktor Kim) " (TV seriyali chiqishi, Buyuk Britaniya 2008)
  • " Pompey " (AQSh, Germaniya, 2014-yil)
  • " Pompey: Apokalipsis " (Apocalypse Pompey) (AQSh, 2014-yil)
  • " Pompey: yangi sirlar " (Pompey: Meri soqol bilan ochilgan yangi sirlar) (Buyuk Britaniya, BBC, 2016)
  • "Qadimgi Rimning porlashi va shon-sharafi", 2 seriya: "Pompey - imperiya xarobalari " (hujjatli film, Koreya, 2013-yil)

Pompey haqidagi kompyuter o'yinlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • " Eng qorong'u kunlar " (2010) o'yinida oxirgi darajadagi voqealar Vezuviy tog'ining otilishi paytida Pompeyda sodir bo'ladi.
  • TimeScape-da: Pompeyga sayohat (2000) (DreamCatcher Interactive Inc. tomonidan ishlab chiqilgan.) fitna harakati Pompeyda vayronagarchilikdan oldingi vaqtida sodir bo'ladi.
  • Og'riq qoldiruvchi: Dozani oshirib yuborish filmida birinchi daraja vulqon otilishi natijasida vayron bo'lgan Pompey shahrida ham o'rnatiladi.

Pompey haqidagi rasm[tahrir | manbasini tahrirlash]

K. Bryullov. Pompeyning oxirgi kuni (1833)
  • " Pompeyning so'nggi kuni " - Karl Bryullovning rasmi
  • 19-asrning boshlarida Myunxen qarorgohining bog'i Pompeydan uchinchi rasm uslubida bezatilgan.
  • 18-asrning boshlarida Gerkulanum va Pompeydagi freskalardagi tasvirlar hatto muxlislarni bezatgan[20].

Pompey haqidagi adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Bryullovning "Pompeyning so'nggi kuni" kartinasidan ilhomlangan Edvard Bulver-Litton "Pompeyning so'nggi kunlari" romanini yozgan.
  • "Vezuviy Zev ochildi" - Pushkinning she'ri
  • Teofil Gotyening "Arria Marsellus" qisqa hikoyasi
  • Pompey, Robert Xarris
  • Evgeniya Turning "Pompeyning so'nggi kunlari" romani

Pompey haqidagi musiqa[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Pompeyda jonli - Pink Floydning Pompey amfiteatrida suratga olingan kontsert filmi (1972);
  • " Pompeyning oxirgi kuni " - Stigmata guruhining qo'shig'i;
  • "Pompei" - ES Posthumusning qo'shig'i;
  • "Cities in Dust" - Siouxsie and the Banshees qo'shig'i;
  • "Pompeyning oxirgi kuni" - Eskalada qo'shig'i;
  • " Pompey " - Bastiliyaning qo'shig'i;
  • " Rimning yonishi (Pompey uchun yig'lash) " - Virjiniya Stilning qo'shig'i;
  • "Pompeyning oxirgi kuni" - Sergey Lazarev ijrosidagi qo'shiq.

Muzeylar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eslatmalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Старое поселение“. 1-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2010-yil.
  2. „Питер Коннолли «Греция и Рим» энциклопедия военной истории“. 30-avgust 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2010-yil.
  3. Тацит Анналы, XIV, 17
  4. „Patterns of Reconstruction at Pompeii“. www2.iath.virginia.edu. Qaraldi: 20-dekabr 2018-yil.
  5. „Page-3 | Visiting Pompeii | World Features“. Archaeology.co.uk. 24-yanvar 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2010-yil.
  6. „Итальянский археолог уточнил дату гибели Помпеи“.
  7. „Найденная в Помпеях надпись может скорректировать дату извержения Везувия“.
  8. 8,0 8,1 Краткая история Помпей
  9. Как писал в своём письме его племянник Плиний Младший, «от густых испарений ему перехватило дыхание и закрыло дыхательное горло» — см. Письма, VI, 16.
  10. termoservice.com.ua. „Строительство, ремонт“ (ru). termoservice.com.ua. Qaraldi: 20-dekabr 2018-yil.
  11. Michael Vickers „Pompeji“,. Kunst und Kultur alter Völker. Rom. Erlangen: Karl Müller Verlag, 1991. — 59—71 bet. 
  12. „Термы“. 6-may 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-may 2014-yil.
  13. „В Помпеях открыт Лупанарий“ (ru). Travel.ru. Qaraldi: 20-dekabr 2018-yil.
  14. McGinn, Thomas «Pompeian Brothels and Social History». Pompeian brothels, Pompeii’s ancient history, mirrors and mysteries, art and nature at Oplontis, the Herculaneum «Basilica» // JRA supplement 47, 2002. pp. 7-46.
  15. Подробнее см. Сергеенко М. Е. Простые люди древней Италии — Изд-во «Наука». Москва — Ленинград, 1964. Глава 7
  16. 16,0 16,1 16,2 „Помпеи и Геркуланум“. 21-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-avgust 2010-yil.
  17. Aviasales.ru. „Поиск дешевых авиабилетов“ (ru). Aviasales.ru. Qaraldi: 20-dekabr 2018-yil.
  18. Wilhelmina F. Jashemski «The Garden of Hercules at Pompeii» (II.viii.6): The Discovery of a Commercial Flower Garden // American Journal of Archaeology, Vol. 83, No. 4 (Oct., 1979), pp. 403—411
  19. 19,0 19,1 Berry, Joanne „Houses and Society“,. The Complete Pompeii — 154—185 bet. 
  20. „Складной веер в России и Европе XVIII века“. 20-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-sentabr 2010-yil.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]