Katta pandalar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Katta pandalar
Ilmiy tasniflashUshbu tasnifni tahrirlash
Olam: Eukariotlar
Tip: Xordalilar
Sinf: Sut emizuvchilar
Turkum: Yirtqich hayvonlar
Oila: Ayiq
Urugʻ: Katta pandalar
Xalqaro ilmiy nomi
Ailuropoda Milne-Edvards, 1870

Katta pandalar (lotincha: Ailuropoda) — ayiqlar oilasiga mansub sutemizuvchilar turkumi[1][2] (Ursidae), yenotlarning baʼzi belgilariga ega. U bitta tirik va toʻrtta yoʻqolgan turni oʻz ichiga oladi[3]. Jinsning yagona zamonaviy turi — ulkan panda. Bu hayvonlar markaziy Xitoyning togʻli hududlarida yashaydi: Sichuan va Tibet . Voyaga yetgan pandaning vazni juda keng diapazonda oʻzgarishi mumkin — 17 dan 160 kilogrammgacha (oʻrtacha 102 kg)[4]. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, panda Xitoyning milliy timsoliga aylandi. Xitoycha nomi (熊猫 xióngmāo syonmao)"mushuk-ayiq" degan maʼnoni anglatadi. Uning gʻarbiy nomi kichik pandadan kelib chiqqan. Ilgari uni dogʻli ayiq (Ailuropus melanoleucus) deb ham atalgan.

Canids turkumida pandalar oilasi (Ailuridae, kichik pandalar) mavjud boʻlib, bu yerda Ailuropoda jinsi mavjud emas. Shunday qilib, gʻarbiy nomiga qaramay, yirik panda rasmiy ravishda panda emas.

Katta pandalar Miosenda yashagan, Ailurarctos naslidan kelib chiqqan.

2011-yilda Pireney yarim orolida topilgan yoshi 11 million yildan ortiq bo‘lgan tishlari ilgari nomaʼlum bo‘lgan katta panda turiga tegishli ekanligi aniqlangan. Bu tur Agriarctos beatrix[5] deb nomlangan (hozirda u Kretzoiarctos jinsida tasniflangan)[6]. 11,6 million yil avval yashagan yirik panda Kretzoiarctos beatrix (Ailuropodinae kenja oilasi) ajdodi Kataloniyaning Els Ostalets de Pierola shahri (Ispaniya)[7] yaqinida topildi, qadimgi pandaning tishlari subfamiliyadan. 10 million yil oldin yashagan Miomaci panonnicum turiga mansub Ailuropodinae Vengriya Rudabanyasida topilgan[8][9].

22 ming yil avval yashagan Xitoy janubidagi (Guansi-Chjuan avtonom viloyati) Cizhutuo gʻoridagi ulkan pandalar l. n., Ailuropoda melanoleuca bilan bogʻliq turlarga mansub va taxminan 183 ming yil oldin ulardan ajralib chiqqan. yillar oldin[10][11]. Olimlarning fikriga koʻra, Ailuropoda melanoleuca ning bambukga haddan tashqari qaramligi nisbatan yaqinda — taxminan 5000 yil oldin rivojlangan boʻlishi mumkin edi[12].

Turlar va kichik turlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • † Ailuropoda fovealis — Matthew and Granger, 1923
  • † Ailuropoda microta Pei, 1962 (kech pliotsen)
  • † Ailuropoda wulingshanensis Wang et alii. 1982 (kech pliotsen — erta pleystotsen)
  • † Ailuropoda baconi (Woodward 1915) (pleystotsen)
  • † Ailuropoda minor Pei, 1962 (pleystotsen)
  • .. Ailuropoda melanoleuca (David, 1869) — Katta panda
    • .. Ailuropoda melanoleuca melanoleuca (David, 1869)
    • .. Ailuropoda melanoleuca qinlingensis Wan Q.H., Wu H. et Fang S.G., 2005
    • † Ailuropoda melanoleuca hastorni

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. OʻBrien, Nash, Wildt, Bush & Benveniste, A molecular solution to the riddle of the giant pandaʼs phylogeny Архивная копия от 14 января 2017 на Wayback Machine, Nature Page 317, and pages 140—144 (12 September 1985), Nature Page 317, and pages 140—144 (12 September 1985)
  2. Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press[en], 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.
  3. Jin, Changzhu; Russell L. Ciochon, Wei Dong, Robert M. Hunt Jr., Jinyi Liu, Marc Jaeger and Qizhi Zhu. The first skull of the earliest giant panda // Proceedings of the National Academy of Sciences. — 2007. — 19 июня (т. 104, № 26). — С. 10932—10937. — doi:10.1073/pnas.0704198104.PMID 17578912}}
  4. „Большая панда“ (ru). Животное панда: энциклопедия, все про панду!. Qaraldi: 11-oktabr 2018-yil.
  5. J., P. Montoya, and J. Morales. „A New Species of Agriarctos (Ailuropodinae, Ursidae, Carnivora) in the Locality of Nombrevilla 2 (Zaragoza, Spain).“ Estudios Geologicos 67.2 (2011): 187—191
  6. Abella, Juan, David M. Alba, Josep M. Robles, Alberto Valenciano, Cheyenn Rotgers, Raül Carmona, Jorge Morales, and Plinio Montoya. „Kretzoiarctos Gen. Nov., the Oldest Member of the Giant Panda Clade.“ PLOS ONE 7.11 (2012): 1-5.
  7. „Учёные обнаружили останки самой древней гигантской панды в Испании“. 18-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2018-yil.
  8. The first ancestors of giant pandas probably lived in Europe от 18 марта 2018 на Wayback Machine, 27 October 2017
  9. „Первые предки больших панд могли жить в Европе“. 18-mart 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-avgust 2018-yil.
  10. Paleogenetiki vpervie „voskresili“ DNK drevney pandi от 19 августа 2018 на Wayback Machine, 19.06.2018
  11. Mitochondrial genome of a 22,000-year-old giant panda from southern China reveals a new panda lineage
  12. „Diet Evolution and Habitat Contraction of Giant Pandas via Stable Isotope Analysis“. 31-may 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-fevral 2019-yil.