Tish

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Tish — odam va koʻpchilik jagʻogʻizli umurtqali hayvonlar ogʻiz boʻshligʻi (baʼzi balikdar halqumi)dagi suyak tuzilma; ovqatni tishlab uzib olish, chaynash va tutib turish uchun xizmat qiladi. Odamda bundan tashqari, baʼzi tovushlarni talaffuz etishda ham qatnashadi. Embrional rivojlanish davrida T. epitelial burmalar — tish plastinkalaridan hosil boʻladi. Homiladorlikning 5haftasidayoq hrmilada T. shakllana boshlaydi.

T.lar ketma-ket joylashib, tish yoyi yoki qatorini hosil qiladi. Katta yoshdagi kishilarda har bir tish qatorida shakli va ildizlar soni bilan bir-biridan farq qiladigan 16 ta T.: 4 ta kesuvchi, 2 ta qoziq, 4 ta kichik jagʻ va 6 ta katta jagʻ T. joylashgan. Yuqori va pastki T. qatorlari maʼlum munosabatda jipslashadi. Odatda, sut va doimiy T.lar boʻladi. Sut T.lar doimiy T.lar shakliga oʻxshash, lekin kichik va ildizi birmuncha kaltaroq; ular emizikli yoshda yorib chiqadi va doimiy T.lar bilan almashguncha, yaʼni 12— 13 yoshgacha turadi. Bolalar T.ining shakllanishida ayolning homiladorlik davrida sifatli ovqatlanishi va bolalarni toʻgʻri ovqatlantirish (q. Goʻdak) muhim ahamiyatga ega.

Tish tuzilishi. T. koronka, boʻyin va ildizdan iborat; koronka va ildizni T. boʻyni chegaralab turadi. T. boʻyni toraygan boʻlib, uning atrofidagi shilliq qavat milk bilan oʻrab olingan. Koronka va ildiz ichida T. boʻshligʻi hamda ildiz kanallari bor. Kanal ildiz oxirida teshik orqali T. boʻshligʻiga ochiladi, bu teshik orqali T. boʻshligʻiga qon tomirlari va nerv tolalari oʻtadi. T.ning asosiy qismini dentin tashkil etadi. Koronka kismi emal, ildizi suyak toʻqima (sement) bilan qoplangan. T. ildizi va suyak katakchasi orasida uni ushlab turuvchi boylamlar (paylar) bor; ularni ildiz qobigʻi yoki periodont deyiladi. Periodontdan T. boʻshligʻiga T.ni oziklantiruvchi tomirlar va nervlar kiradi. T. ichidagi boʻshliqsa T. eti yoki pulpa bilan toʻlgan ildiz kanali bor. Pulpa gʻovak biriktiruvchi toʻqima, tomirlar, nervlar va har xil hujayralardan tuzilgan; pulpada T. dagi qattiq toʻqimalarning moddalar almashinuviga yordam beradigan hujayralar — odontoblastlar bor; ulardan kanalchalar orqali dentin ichiga kirib boruvchi shoxchalar (tarmokchalar) chiqadi.

T. kurtagida birinchi dentin, keyin emal hosil boʻladi. Avval ular, asosan, organik moddalardan iborat oʻziga xos toʻqimadan tuzilgan boʻlib, keyinchalik homiladorlikning 5oyi oxiriga kelib, bu oraliq moddalarga mineral moddalar, asosan, kaltsiy tuzlari singiy boshlaydi. Mineral tuzlar kristall holida oʻtirib, emal va dentinga qattiqlik beradi. Sut hamda doimiy T.larning dentin va emaldan tuzilgan koronkasi T. chiqishidan oldinoq shakllanib boʻlgan boʻladi. Emal juda qattiq boʻlib, tarkibida 96% gacha, dentinda esa 72% cha anorganik (mineral) moddalar bor.

Tish chiqishi maʼlum muddat va tartib asosida boʻladi. Bolalarda birinchi boʻlib pastki, keyin yuqori kesuvchi T.lar chiqadi (6—8 oygacha); bola 8—12 oyligida avval pastki yon, keyin yuqorigi yon kesuvchi T.lar chiqadi. Soʻngra tartib bilan birinchi jagʻ (12— 16 oy), qoziq (16—20 oy) va ikkinchi jagʻ T. (20—30 oy) chiqadi. Sogʻlom bolalarda bu muddat bir oz ilgariroq yoki kechroq kechishi mumkin. Koʻpincha bola 2 yasharligida 20 ta sut T. chiqib boʻladi. T. chiqishi fiziologik jarayon boʻlib, odatda, ogʻriq bilan kechadi; bu davrda bola isitmalashi, milki yalligʻlanib, qichishishi mumkin; u bezovta boʻla boshlaydi va qattiq narsalar (qoshiq, suyakdan qilingan va boshqalar)ni milkiga ishqalagisi keladi; soʻlak bezlarining faoliyati tezlashganligi tufayli koʻp soʻlak ajrala boshlaydi, bolada betoblik alomatlari paydo boʻlsa, darhol vrachga koʻrsatish zarur.

Doimiy Tlar 5—6 yoshdan chiqa boshlaydi; dastlab birinchi katta jagʻ T. (sut jagʻ T.lar orqasidan) chiqadi. 6—8 yoshda markaziy kesuvchi T. (oldin pastki, keyin kjrrigi); 9—10 yoshda yon kesuvchi T.lar, 12—14 yoshda qoziq va kichik jagʻ T. sut T.lar oʻrniga almashinib chikddi. Ikkinchi katta jag T. 14 yoshda, akd T. esa, odatda, 16 dan 25 yoshgacha chiqadi. Doimiy T.lar chiqishidan oldin sut T.lar ildizi soʻrila boshlaydi; bu chiqib kelayotgan doimiy T.lar koronkasi tegib turgan yerdan boshlanadi.

Odatda, T. ovqatni uzib olish va chaynash funksiyasini bajaradi. Chaynash ovqat hazm qilishning boshlanishi boʻlib, ovkatni T. bilan maydalash va soʻlak bilan aralashtirishdan iborat. Soʻlak tarkibidagi fermentlar taʼsirida ogʻiz boʻshligʻida ovqatni hazm qilish boshlanadi. Ovqatni ogʻizda yaxshilab maydalash meʼdada uning toʻla gʻazm boʻlishiga imkon beradi. T. butunligi buzilsa yoki ogʻriydigan boʻlib qolsa, ovqat hazm qilish ham izdan chiqadi.

Tish anomaliyasi (T.ning qingʻirqiyshiq oʻsishi) har xil boʻladi: ayrimlari faqat xunuk koʻrinsa (kosmetik nuqson), boshqalarida chaynash buzilishi mumkin. Mac, bir guruh T.ning tugʻma boʻlmasligi yuz tuzilishini oʻzgartirib yuboradi. Baʼzan ayrim doimiy T. shakllanib boʻlgan boʻlishiga qaramay, chiqmasdan jagʻ ichida qolib ketadi (retinirlangan T.). Koʻpincha qoziq yoki aql T. shunday buladi. T. shakllanishining buzilishi homiladorlik davrida notoʻgʻri ovqatlanish bilan bogʻliq boʻlishi ham mumkin. Bolalar jagʻining bir oz oʻsmay qolishiga chirigan sut T.larni erta olib tashlash yoki doimiy T. kurtagining sut T. atrofidagi yalligʻlanish oqibatida irib, yoʻqolib ketishi sabab boʻladi. Baʼzan "ortiqcha" T. chiqadi yoki zich joylashib qoladi, koʻpincha markaziy kesuvchi T. orasida katta oraliq — diastema boʻladi; agar T. oʻrni boʻlmasa T.lar oʻz qatori tashqarisidan chiqadi.

T.ning juda. erta yoki kech chiqishi T. chiqishi buzilganligidan darak beradi. T.ning kech chiqishi koʻproq nimjon (meʼdaichak funksiyasi buzilgan, zotiljam, raxit boʻlgan) bolalarda kuzatiladi. Koʻpincha jagʻ suyagining oʻsishi tugaganda aql T. chiqishi qiyinlashadi. Bunda toʻliq chiqib ulgurmagan T. koronkasini qoplab turgan milk yalligʻlanadi, oʻz vaqtida davo qilinmasa, yalligʻlanish jagʻ suyagi pardasiga tarqaladi (q. Periostit). T.ning shakllanishi va chiqishi davrida oʻzgarishlar boʻlsa, bolani stomatolog vrachga koʻrsatish zarur, u kasallanish sababini aniklab, tegishli davo tayinlaydi; lozim boʻlsa, soha mutaxassislari jalb etiladi. T. paydo boʻlishi va shakllanishi davrida bola organizmida moddalar almashinuvining buzilishi (oʻtkir infeksiya, toʻliq ovqatlanmaslik) natijasida T.ning qattiq toʻqimasi toʻla rivojlanib ulgurmaydi (bu emal gipoplaziyasi deb ataladi).

Baʼzan dentin emal bilan qoplanmay qoladi. Bundam tish, odatda, "ogrimaydi", lekin chirigan boʻladi, shuning uchun bolani vaqtvaqti bilan stomatolog vrachga koʻrsatib turgan maʼqul.

Tish shikastlaridan uning qimirlab qolishi (tushishi), koronkasining bir kismi chetnashi, ildizi sinishi koʻproq uchraydi. Bunda T. qattiq ogʻrib, atrofidagi toʻqimalar shishadi. T. shikastlanganda oʻz vaqtida stomatolog vrachga murojaat qilish kerak. T. yangi shikastlanganda davo qilinsa, uning ildizi saklab qolinadi.

Tish kasalliklaridan eng koʻp tarqalgani uning chirishidir (q. Tish chirishi). T. kasalliklarining vujudga kelishida T.da hosil boʻladigan qatlamlar muhim rol oʻynaydi (q. Tish toshi). T. chirishi oʻz vaqtida davolanmasa, pulpaga utib, uni yalligʻlantiradi (q. Pulpit), keyinchalik yalligʻlanish T. atrofidagi toʻqimaga oʻtadi (q. Periodontit). Hatto chirib yemirilgan T.ni muddatidan oldin olib tashlash bola jagining oʻsishini tuxtatadi va T. rivojlanishining buzilishiga olib keladi. Agar T. atrofida yalligʻlanish boʻlsa, koʻpincha doimiy T.lar kurtagi shikastlanadi. Lekin doimiy T.larning chiqishiga sut T.lar toʻsqinlik qilayotgan boʻlsa, ularni olib tashlash uchun stomatologga murojaat kilish kerak. Doimiy T.larni olib tashlash esa organizm uchun zararsiz deb boʻlmaydi. T.ni davolab boʻlmagan takdirdagina olib tashlanadi.

T. chirishidan tashqari flyuoroz, T.ning patologik siyqalanishi va gipersteziyasi (sezuvchanligi ortishi) kabi kasalliklari ham uchraydi.

Tish flyuorozi ichiladigan suvda ftor miqdori ortib ketishi bilan boglik, boʻlib, uning oldini olish uchun suv ftorsizlantiriladi.

T.ni va ogʻiz boʻshligʻini toʻgʻri parvarish qilish T. kasalliklarining oldini olish va oʻz vaqtida davolash imkonini beradi; yilda 2 marta stomatolog vrachga koʻrinib, u tavsiya etgan turli profilaktik chora va davoni bekamu kust bajarish T. holatini yaxshi saklashda muhim rol uynaydi.

Adabiyot[tahrir]

  • Ahmedov N., Sodiqova 3., Normal anatomiya va fiziologiya, T., 2004.