Garrincha

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

 Manuel (Mane) Fransisko dos Santos(port.-braz.: Manuel «Mané» Francisco dos Santos Manuel "Mane" Fransisko dos Santos;),1933-yil 28-oktabrda Pau-Grandida tavallud topdi.1983-yil 20-yanvarda Rio-de-Janeyroda vafot etgan.Garrincha nomi bilan mashhur-braziliyalik futbolchi, o'ng qanot hujumchisi,futbol tarixidagi eng yaxshi o'ng qanot hujumchisi.IFFHS so'rovnomasiga ko'ra 20-asr futbol tarixida u dunyoning eng yaxshi futbolchilari orasida 8-o'rinni va Janubiy Amerikaning eng yaxshi futbolchilari orasida 4-o'rinni egalladi. Garrincha The Times gazetasi so'rovnomasiga ko'ra jahon chempionatlari tarixidagi eng yaxshi futbolchilari ichida 6-o'rinni va Amerika kubogi tarixida ramziy terma jamoaga kiritilgan.Braziliya futbol tarixida Peledan keyin 2-futbolchi sanaladi.

Garrincha faoliyating eng gullagan vaqtini "Botofogo" klubida 1953-yildan 1965-yilgacha 579 ta o'yinda 249 ta gol urdi.Bu natija bilan "Botafogo" klubi to'purarlari tarixida 3-o'rinni egalladi.Jaroxat olgach klub undan voz kechdi.Shundan so'ng juda ko'p jamoalarda qisqa muddatlarda faoliyat yuritdi. 1955-yildan 1966-yillar oralig'ida Braziliya terma jamoasida o'ynab 2 bor 1958 va 1962 yillardajaxon chempioni bo'lgan,1962-yilgi Jaxon chempionatida esa 4 gol bilan to'purar bo'lgan.

Tarjimai xoli[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bolaligi va yoshligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Garrincha 1933-yil 28-oktabrda Pau Grandi shaxrida Amaro va Mariya Karolinaning ko'p bolalik oilasida 5-farzand bo'lib tug'ilgan.Otasining xatosi tufayli tug'ilganlik xaqidagi guvoxnomasida tug'ilgan kuni 18-oktabr deb yozilgan.Bundan tashqari otasining ismi unga berilmagan shundan so'ng Garrincha o'zini Fransisko deb atay boshlagan.[1]Garrinchaning tug'ma nuqsonlari ko'p bo'lgan.Masalan: umurtqa pog'onasi deformatsiyasi va tos suyagining siljishi bilan og'rigan.Chap oyog'i o'ng oyog'idan 6 sm kalta bo'lgan.[2][3][4]Uning qator jarroxlik amaliyotlari o'tkazilishiga qaramay bu foyda bermadi,shifokorlar esa Garrinchaning yurishini o'zi mo'jiza deyishdi.Ayrim manbalarga ko'ra uning sog'lig'idagi muommolarga poliomielit[5][6] sabab deyishadi.

Garrinchaning kelib chiqishida ona tomondan afro-braziliyaliklardan,ota tomondan esa maxalliy hindulardan edi.[7][8][9]

Garrinchaning oilasi juda kambag'al yashashgan.Oilada ota-onasidan tashqari 5 farzand bor edi.Lekin uning akasi va singlisi kasallik va ochlikdan vafot etishgan[8], shu sababli Garrincha yoshligidan oilaga yordam uchun o'rmondan meva yig'ib kelib sotish bilan shug'ullangan.[10] Pau Grandidagi zavodda qo'riqchi bo'lib ishlagan Garrinchaning otasi alkogolizmdan azob chekib[7] jigar sirrozidan vafot etdi.[11]Garrinchaning o'zi xam 4 yoshidan turli spirtli ichimliklarni tatib ko'rdi va chekishni xam boshladi.[3][12][6] Garrincha "garrincha" deb nomlanadigan qushlar oilasini tutuishni va ularni chiyillatishni yaxshi ko'rgani uchun unga "Garrincha" laqabi berildi va bu ismidan xam mashxur bo'ldi.[7][13]

Garrincha yoshligidan ko'p vaqtini futbol bilan o'tkaza boshladi.Tengdoshlaridan yaxshiroq o'ynay boshlagan Garrinchaning eng yaxshi mashg'uloti raqiblarni mag'lub etish edi.

Jamoadagi faoliyati[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Pau-Grandi"[tahrir | manbasini tahrirlash]

1941-yilda Garrincha maktabda o'qishni boshlab,uni 4-sinfgacha davom ettirdi.U fanlarni yomon o'zlashtirar va yozardi.1947-yil 19-noyabrda 14 yoshida "Amerika Fabril" maxalliy fabrikasiga ishga kirdi.Shu yerda u o'ziga 2-ismni tanladi ya'ni Fransisko.Zavodda u Sving va Pinsel degan ishchilar bilan do'stlashdi.Ularning do'stligi uzoq davom etgan.[7][5][14][1][15]

Ish bilan bir vaqtda Garrincha zavod havaskor futbol jamoasida boshqa havaskor jamoalar bilan o'yinlarda yuqori tempda o'ynadi.Lekin bu vaqtda dangasalik tufayli zavoddan xaydaladi.Yaxshi o'yini tufayli zavod raxbari tomonidan ishga qayta tiklanadi.[4]Ammo jamoa murabbiyi Karlos Pinto uni asosiy jamoaga qabul qilmadi.Shu sababli 1951-yil okrugning eng yaxshi jamoasi Petropolisning "Kruzeyro du Sul" jamoasida o'ynay boshladi.Biroz muddat o'tib yana "Pau Grandi"ga qaytdi.[10]Bu klubda ilk maoshi 30 kruzeyro bo'lgan[7][16]3 oylik bu musobaqalardan u charchadi va bu klubdan ketishga qaror qildi.[16]

1949-yil iyunda onasi tug'ruqdan keyingi infeksiyadan vafot etdi.Bu Garrinchaga qattiq ta'sir etdi.Otasi 1949-yil iyun oyida, keyingi tug'ruqdan keyingi davrda, infektsiyani yuqtirib, Garrinchining onasi vafot etdi, bu Manetga juda qattiq ta'sir qildi.Otasi keyin Sisiliya ismli beva ayol bilan yashay boshladi.O'gay onasining xam bolalari bor edi.[7]

16 yoshdan boshlab "Pau-Grandi"ning asosiy kattalar jamoasida o'ynay boshladi.Ilk o'yinida "Kruzeyro-du-Sul"ga qarshi o'yinda o'tkazib bir necha gol urdi.Chunki jamoasi raqibni 8:1 xisobda yutgan edi.Murabbiy Pinto Garrinchani hujumning o'ng qanotiga qo'ydi.[17] O'ng qanot hujumchisi sifatida yaxshi o'yinlari sabab okrugning eng yaxshi futbolchisi deb topildi.[18][19] "Pau-Grandi" "Rais-da Serra" klubi bilan 0:0 bo'lib turganda raqibning barcha futbolchilarini aldab chiqib jamoadoshiga golli pas berdi.Uni qo'pol ravishda to'xtatishganda raqiblar muxlislari o'z futbolchilarini kaltaklashiga oz qoldi.Unga boshqa qo'pollik qilishmadi.Jamoasi esa 6:0 xisobda g'alaba qozondi.[12]

"Botofogo"[tahrir | manbasini tahrirlash]

Garrinchaga qiziqish kuchayib Rio-de-Janeyroning katta klublaridan "Flamengo" va "Fluminense" klublari moliyaviy axvoli va Garrinchaning oyoqlari tufayli shartnoma tuzishdan bosh tortishdi.[19] "Vasko da Gama" esa Garrincha jamoaga butsasiz kelgani tufayli uni ko'rishni rad etdi.[4][18]"San-Kristovan"dagi 10 daqiqalik o'yindan so'ng kechgacha kutishni so'rashdi.Lekin Mane skutvokzalda kutishdan qo'rqib oxirgi poyezdda Pau-Grandi ga jo'nab ketdi. va qaytib bormadi.[16] 20 yoshida "Botofogo" futbolchisi Arati unga 1953-yil 13-martda forma va butsa sotib olib berdi.1953-yil 10-iyunda "Botafogo"ning kattalar jamoasida sinovdan o'tkazildi.[20][21][22] O'yinda unga raqib sifatida Braziliya terma jamoasi chap qanot himoyachisi Nilton Santos o'ynagan bo'lsada o'yin davomida Garrincha 3 marta uning oyoqlari orasidan to'pni olib o'tdi.

Futbolchilar kiyinish xonasiga yo'l olayotgan Nilton Kardozoga shunday deydi: <<Agar bu futbolchi boshqa klubda o'ynasa men yaxshi uxlay olmayman,agar bizda o'ynasa boshqa klub ximoyachilari yaxshi uxlay olishmaydi>>.Mashg'ulotlarda Garrinchani sinagan "Botafogo"ning jismoniy tayyorgarlik murabbiyi Paulo Amaral <<Bu iste'dodli futbolchi bitta aybi u dribling qilishdan to'xtamaydi>> deydi.Futbolchining transferi uchun "Pau Grande"ga 500 kruzeyro to'lab beriladi.[4][23][18][24][20]

"Botafogo" tarkibidagi Garrincha

1953-yil 21-iyunda Garrincha "Botafogo" jamoasi safida debyut o'rtoqlik "Avelar" klubini 1:0 xisobida yutishdi.[2]

Jamoada ilk mavsumida 26 ta o'yinda 20 ta gol urib Jamoadagi birinchi mavsumida Garrincha 26 o'yin o'tkazib, 20 gol urdi Rio-de-Janeyro shtati chempionatida to'purarlar baxsida 2-o'rinni qayd etdi.Mavsumda 3 ta xet-trik qayd etdi.Uning klubi chempion "Flamengo"dan 9 ochko ortda qolib 3-o'rinni qo'lga kiritdi.[25]Keyingi yillarda Garrincha nisbatan kamroq gol ursada asosan golli paslari bilan jamoadoshlarini to'purar bo'lishiga o'z xissasini qo'shdi. 1956-yilda klub egalari klubga kuchli futbolchilarni olib kelishdi.1957-yili klubda murabbiy o'zgardi,jurnalist Xuan Saldanxa murabbiy bo'ldi va Garrinchaga maydonda erkin xarakatlanishini ta'minlashga xarkat qildi.

Braziliyalik futbolchilar davrasidagi Garrincha (o'ngdan ikkinchi)

Bu qarordan so'ng Garrincha va "Botafogo" juda zo'r o'ynadi."Botafogo" 9 yildan so'ng Rio chempionligini qo'lga kiritdi.Finalda "Fluminense" 6:2 ga mag'lub etildi.1959-yili u tizzasidan jaroxat oldibu ikkilamchi artrozning rivojlanishiga olib keldi.1961-yil "Fluminense"ga qarshi o'yinda feyr-pleyning ilk ko'rinishlarini namoyish etdi.Raqib futbolchisi jaroxat olib yiqilganda to'pni maydon tashqarisiga chiqarib yubordi.[26][27]

1961,1962-yillar "Botafoga" shtat chempioni bo'ldi.Braziliya kubogi finalida "Santos"ga qarshi 3 o'yinlik baxsda mag'lub bo'lishdi xolos.Chempionat tugagach Garrinchaning bu yilgi yagona mag'lubiyati Braziliya kubogi finalida " Santos "dan 3 o'yindan iborat qiyin qarama-qarshilikdagi mag'lubiyat bo'ldi. Chempionat tugagach chempionatning eng yaxshi futbolchisini aniqlashda "Simka" va "Jornal dos Sports" ovoz berishni tashkil qilishdi.Uning yakunlariga ko'ra Garrincha "Eng yaxshi futbolchi" deb topilib, "Simka Chambord" avtomobili sovg'a qilindi.

1963-yili sevgilisi Elza Suaresning maslxati bilan yangi shartnoma imzolash va maoshini ko'tarishni talab qildi.Chunki bungacha u bo'sh shartnomaga imzo chekib klub futbolchisining o'rtacha maoshini yarmini olardi.Shartnoma imzolagach uning sog'lig'ida muomkolar uchray boshladi.Unda o'ng tizza osteoartriti rivojlana boshladi.[28] Jamoa shifokori unga 3 oy o'yinga tushmaslikni maslaxat berdi.Ammo "Botafogo"prezidenti Serxio Darsi o'yinlarni davom ettirishni talab qildi.Chunki klub Fransiya va Italiya bo'ylab turnerida jamoa oladigan mablag' 15 ming dollardan 7,5 ming dollarga kamayib ketardi.[28] Bu o'yinlarda u ukollar yordamida o'yinni davom ettirar edi.. Bu o'yinlarda Mane har bir o'yin oldidan berilgan "ukollar bo'yicha" bajargan.[29] Turnedan qaytgacha klub Garrinchaga ruxsat berdi lekin uning o'ng oyog'idagi jaroxat jiddiylashdi u 2 yilga safdan chiqdi.Klub Garrinchaga faqat o'ynagan o'yinlari uchun mablag' olish bo'yicha shartnoma tuzishni talab qildi.Garrincha ayrim o'yinlarni og'riq orqali o'tkazishga majbur bo'ldi.Do'stlarining yordami bilan operasiya qilindi,lekin operasiya yaxshi o'tmadi. Garrincha maoshini 60% miqdorida jarimaga tortildi[30] Yilning keyingi vaqtida yakka tartibda shug'ullanib maydonga tushmadi.[7].

1965-yildan klub Garrinchani qari qolgan,klub darajasiga to'g'ri emas qabilida obro'silantiruvchi maqolalar uyushtirishdi."Botafogo" safidagi oxirgi o'yinini 1965-yil 15-sentabrda o'tkazdi unda "Portugezu" 2:1 xisobida mag'lub etildi.1966-yil yanvarida klub uni Korintiansga 220 mln kruzeyroga sotdi[31] Garrincha "Botafogo" safida 579 ta o'yinda 249 ta gol urgan.[2]

Faoliyatining so'ngi qismi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1966-1968-yillardagi voqealar[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Korintians" muxlislarni stadionga qaytarish uchun Garrinchani sotib olgandi.Muxlislar Garrinchani vokzaldayoq kutib olib,mexmonxonagacha kuzatib qo'yishdi."Korintians"da 13 ta o'yinda 2 ta gol urdi.Sababi jamoadoshlari uning yuqori maoshi sabab maydonda uni sezmasdan o'ynashdi.Shundan so'ng u 1 yildan so'ng jamoani tark etdi.[32][33][32]. 1966-yil 9-oktabrda "Santos" ga qarshi 0:3 xisobdagi mag'lubiyatli o'yindan so'ng jamoani tark etib,Rio-de-Janeyroga jo'nab ketdi.Jamoa sport adliya tribunaliga arz qildi va qarorga ko'ra Garrincha mamlakatdagi barcha rasmiy o'yinlardan 2 yilga chetlashtirildi.[28] 1967-yili klub bilan o'zaro kelishuvga ko'ra jamoani tark etdi va "Vasko da Gama" klubiga ijara asosida o'ynashga o'tdi.Bu jamoada uzoq vaqt mashg'ulot olib borib o'zini tikladi.Biroq u jamoa murabbiylarini ishontira olmadi.[34][35]

"Vasko da Gama"dan so'ng "Fluminensa" tarkibida xam sinovdan o'tdi,lekin o'ta olmadi. Keyinchalik bir nechta kichik klublarda faoliyat olib bordi.Masalan: "Portugeza","Bangu","Alekrin", "Goyas" da o'ynadi.1968-yil Boliviyaga bir nechta ko'rgazmali o'yin uchun bordi.Keyin Kolumbiyaga xar bir o'yin uchun 600 dollar to'laydigan "Atletiko"ga.[28] Garrincha atigi bitta o'yin o'tkazdi."Independente Santa Fe" klubiga qarshi o'ynab 2:3 xisobda mag'lub bo'lishdi.O'yin davomida atigi 3 marta uzatma bergan Garrincha xursandchilik bilan kutib olgan muxlislar uni pomidor va tuxumlar uloqtirib xaydab solishdi.Bu xolat Brazliya futbol konfedratsiyada xam qizg'in muxokama qilindi.[14][28][36]

Faoliyatining so'nggi yillari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kolumbiya tark etib,Rio-de-Janeyroga qaytdi."Botafogo"dagi eski murabbiyi Jentil Kardoza "Vasko da Gama"da edi.Uni jamoaga taklif qildi.Lekin boshqa klublar bilan muzokaralar olib borayotgani tufayli mashg'ulotlarga kelmadi. 1968-yili "Fortaleza" klubiga o'tib bitta o'yin o'tkazdi.[37] Keyinchalik Urugvayning "Nasional" va Argentinaning "Boka Xuniors" klublari bilan muvaffaqiyatsiz kelishuvlarga urindi.[38]1968-yil kuzida "Flamengo"ga qabul qilindi.Murabbiy unga vazn yo'qotish talabini qo'ydi.Garrincha 3 oyda 12 kg vazn yo'qotdi.[28] Garrincha jamoa bilan 6 oylik shartnoma imzoladi.Garrincha jamoaning yangi murabbiyi bilan shaxsiy xayotiga oid muommolar sabab tortishib qoladi va shartnomada belgilangandan 2 oy oldin jamoani tark etadi[7][39] Jamoada unga ko'p xam ishonch bildirilmas edi,uning nomidan foydalanib o'rtoqlik baxslarida o'ynatishardi.[28]Shunday qilib moliyaviy inqirozni boshidan kechirayotgan klubga yordam berdi.[7][40] 1969-yil 2-iyulda "Novu Gamburgu" safida bitta ko'rgazmali o'yin o'tkazdi.[41]

1969-yili rafiqasi Elza Suares bilan Yevropaga ketdi.U yerda universitetlar,kasaba uyushmalari,fabrikalarning havaskor jamoalarida o'rtoqlik o'yinlarida kichik maosh evaziga o'ynadi.[7]Shundan so'ng unga ko'p klublardan takliflar tushdi.Lissabonning "Benfika" klubi bilan shartnoma tuzishga yaqin kelishganda Portugaliya futbol ligasining chet ellik futbolchilarga taqiqi tufayli shartnoma amalaga oshmadi.O'sha yili unga Parijning "Red Star" klubi 15 ming dollarlik 3 oylik shartnoma taklif qildi.Atigi bitta o'yindan so'ng taqvimdagi o'zgarishlar sabab shartnoma bekor qilindi.[7][42]

1971-yil Garrincha Braziliyaga qaytib yarim professional klublarda o'ynaydi.Garrinchaning so'nggi professional klubi "Olariya" bo'lib oyiga 15000 kruzeyro maosh olardi.[7]U "Olariya" safida 10 ta o'yin o'tkazdi.[43]Shundan so'ng Garrincha yana 10 yilcha havaskor klublarda 500 dan ortiq o'yin o'tkazdi.[44]1982-yil 25-dekabrda Garrincha o'zining so'nggi o'yinini "Londrina" klubi safida Professional sportchilar assotsiyasining "Garansiya" klubiga qarshi o'ynab 1:0 hisobda yutishdi.Bu o'yinda Garrincha 20-40 daqiqa maydonda to'p tepdi.[45][46]

Xayrlashuv o'yini[tahrir | manbasini tahrirlash]
Marakanadagi Garrinchaning byusti

1973-yil 18-dekabr "Marakana" da oxirgi jaxon chempionlari Braziliya terma jamoasi tarkibida lotin amerikaliklar va Sobiq Ittifoq futbol yulduzlari jamlangan FIFA terma jamoasiga qarshi baxs uyushtirildi. Stadionga 131.555 tomoshabin tashrif buyurdi.Ular bir ovozdan "Garrincha millat faxri !!!" deb baqirishardi.Garrincha Braziliya terma jamoasi tarkibida bir taym o'ynab zaxirga chiqdi.U maydondan chiqib ketayotganda ko'z yoshlarini tiyolmadi va tomoshabinlar bilan xayrlashdi.[47]

Bu o'yindan tushgan pullar Garrinchaga berildi.U bu pullar bilan qarzlarini to'ladi va bolalariga o'qishi uchun pulini to'ladi.Yana Barra da Tijuka tumanidan qizlari uchun mashina,uy va xotini Elza kuylaydigan restoranning yarmini sotib oldi.[48]

Terma jamoadagi faoliyati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Garrincha (pastki qatorda chap tomonda) Braziliya terma jamoasi bilan

Garrincha 1955-yildan 1966-yilgacha Braziliya terma jamoasida o'ynagan bo'lsa ular bilan faqat bir bor mag'lub bo'lgan.Garrincha terma jamoa bilan 3 ta jaxon chempionati va ikkita Janubiy Amerika chempionatida ishtirok etgan.

Garrincha Braziliya terma jamoasidagi ilk o'yinini 1955-yil 18-sentabrda Chiliga qarshi 1:1 xisobdagi baxsda o'ynadi.1957-yili Garrincha terma jamoa bilan o'zining ilk musobaqasiga Janubiy Amerika chempionatiga yo'l oldi.[49][4][50] Garrinchaning driblingga moyilligi sabab murabbiylarning unga ishonchsizligiga sabab bo'ldi.[51][52]

1958-yilgi Jahon chempionati[tahrir | manbasini tahrirlash]

1958-yilgi Jahon chempionati final qismidan oldin ruxshunoslarning o'rganishi natijasida Pele va Garrinchani Jahon chempionati uchun terma jamoaga chaqirish xato bo'lgan deb xisoblashgan.[53][7][4][50][54][55]

Chempionatga tayyorlanish vaqtida "Korintians" 5:0 hisobida mag'lub etildi.Garrincha dubl qayd etdi.Italiyaning "Fiorentina" siga qarshi baxsda juda ko'p ortiqcha driblinglari sabab ko'pchilik tomonidan uning bu xarakatlari qoralandi va chempionatga olib borilmasligiga sal qoldi.[56].

Jaxon chempionatida Garrincha va Pele Angliya va Avstriyaga qarshi baxsni zaxiradan tomosha qilishdi.Murabbiy Visento Feola yoshlarni ayrim sabablarga ko'ra saqlab turdi.[57][58][26]

SSSR terma jamoasi bilan o'yin gurux bosqichining 3-o'yini edi.Juda ko'pchilik Garrincha va Pelega imkoniyat berilishini Feoladan so'rashdi.Garrincha va Pelening uzatmalari,driblinglari,zarbalari sabab raqib mag'lub etildi

1958-yilgi JCH da Garrincha Vavaga yordam bermoqda.

Chorak final va yarim finalda braziliyaliklar Uels va Fransiya ni mag'lub etishdi.Finalda mezbon Shvetsiyani 5:2 xisobida yutishdi.2 golga Garrincha pas berdi.Yana 2 gol urilishiga u sababchi bo'ldi.[53][4][59] Musobaqadagi o'yinlari sabab turnirning ramziy terma jamoasiga Garrinchani xam qo'shishdi.[60][52] Braziliyaga qaytgach Pau Grandi dagi o'zining sevimli bariga borib barga kelgan barchani qarzini sotib oldi.

1962-yilgi Jahon chempionati[tahrir | manbasini tahrirlash]

1962-yilgi Jahon chempionatlaridagi o'yinlaridan biri.Garrincha (chapda)

Chilidagi Jahon chempionatida braziliyaliklar yana zafar quchishdi.Guruh baxslarining 2-turida Pele jaraxot oldi va turnir so'ngigacha safdan chiqdi.[3] Guruh bosqichining xal qiluvchi o'yinida Ispaniya 2:1 xisobda mag'lub etildi.Xal qiluvchi golga Garrincha pas berdi.[61] Chorak finalda inglizlar 3:1 hisobda mag'lub etildi.Garrincha 2 gol va 1 ta pas berdi.[8][62][46][63]

Yarim finalda Chili 4:2 hisobda mag'lub etildi.Garrincha 2 gol va bir pas beridi.Chililik Roxasga xazil tariqasida yengil zarba berganda perulik xakam uni maydondan chetlatdi.Bu epizod ustidan kulishdi.Braziliyadan Joao Avelanj va Braziliya vazirlari shu epizodni komissiya ko'rib chiqishini talab qilishdi.Komissiyaning qarori bilan tarixda ilk marta xakam qarori bekor qilindi va Garrinchaga finalda o'ynashga ruxsat berildi.Finalda Braziliya Chexoslovakiyani 3:1 hisobida mag'lub etib 2-jaxon chempionlikka erishdilar.Garrincha yana 3 nafar futbolchi bilan 4tadan gol kiritib to'purar va turnirning eng yaxshi futbolchisi sifatida tanildi.

Jahon chempionatidan keyin deyarli 3 yil Garrincha terma jamoada o'ynamadi.1965-yil iyun oyida Rio-de-Janeyroda Belgiyaga (5:0) qarshi baxsda o'tkazdi.

1966-yilgi Jahon chempionati[tahrir | manbasini tahrirlash]

1966-yilgi Angliyadagi Jahon chempionatiga ko'p yillik xizmatlariga evaziga Joao Avelanj iltimosiga binoan terma jamoaga qabul qilingan.[64] Gurux baxslarida brazliyaliklar yomon o'yin ko'rsatishdi.Bolgariyaga qarshi baxsda Pele bilan birga terma jamoadagi so'nggi golini kiritib raqibni mag'lub etishdi.[65]Vengriya bilan o'yinda braziliyaliklar 1:3 hisobda mag'lub bo'lishdi.Bu o'yin Garrinchaning terma jamoa libosidagi so'nggi o'yini edi.[20][66]Garrincha Eysebio boshliq Portugaliya bilan o'yinga kelmadi.Braziliya 1:3 hisobda mag'lub bo'lib sensatsion tarzda musobaqani tark etdi.[67]Garrincha terma jamoa safida 60 ta o'yinda 17 ta gol urdi.Bu norasmiy o'yinlardan tashqari edi.[2][68]

Shahsiy hayoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Garrincha (o'ngda),Pele Jazoir prezidenti Ahmad ben Bella bilan

Garrincha spirtli ichimliklarga ruju qo'yib qator avtoxalokatlarga uchradi.1969-YILI 13-aprelda yana bir avtoxalokatda qanonasi xalok bo'ldi.Xotini va qizi jarohatlandi.[40]Unga bu uchun ikki yil sinov muddati va jarima to'ladi.[69]Yana bir uning salbiy odatlaridan biri qimor o'ynashi edi.[70]

Garrincha ilk marta 1952-yil 20-oktabrda 19 yoshida Nair Markes bilan turmush qurdi.Nair unga 8 qiz xadya qildi.Nair bilan yashab turib Irasi Kastillo bilan xam ishqiy munosabatlarda bo'lib undan 1 qiz va 1 o'g'li bo'lgan.[71][72]U bu farzandlarini 15 yildan so'ngina tan oldi.Shvetsiyadagi safari vaqtida Garrinchadan bir ofitsiant qiz xam qisqa aloqadan keyin xomilador bo'lib qoldi.Bolaga Ulf Lindberg ismi berildi.[73].

Chilidagi jahon chempionati vaqtida Garrincha samba raqsi ijrochisi Elza Suares bilan tanishib qoldi[74][75] 1965-yil Nair bilan ajrashdi va ularning 5 nafar farzandi uchun umrining oxirigacha aliment to'lashga majbur bo'ldi.[71][76]


1966-yili Garrincha va Elza Boliviyada turmush qurishdi va nikoh marosimi Braziliya elchixonasi yonida bo'ldi.[7]Yevropada ma'lum vaqt yashagan juftlik 1972-yili Braziliyaga qaytishdi.Ularning o'g'illari bo'lib 9 yoshida avtoxalokat natijasida vafot etadi.[12][4] 1977-yil 30-avgustda Garrincha mast xolda Elzani kaltaklagandan so'ng ular ajralashidi.[71]

Garrinchaning oxirgi rafiqasi Vanderley Oliveyra Garrinchaga vafotigacha hamroxlik qildi.[77]

So'nggi yillar va o'lim[tahrir | manbasini tahrirlash]

Umrining oxirgi yillarini Garrincha deyarli pulsiz qolib Rio-de Janeyroning Bangu tumanida ijarada yashadi.[78] 1978-yili yurak yetishmovchiligi bilan kasalxonaga yotqizildi. U yerda 20 yoshli Vanderley bilan tanishadi va undan 1981-yili tug'ilgan Liviya ismli qizi tug'iladi.[7] Hammasi bo'lib Garrinchaning kamida 14 farzandi turli ayollardan bo'lgan.[3][79] Shu vaqtlarda Garrinchaning sog'lig'ida muommolar kuzatila boshlandi va tez-tez kasalxonalarga yotishga majbur bo'ldi.1979-yili jigar sirrozi bilan xam kasalxonaga yotqizildi.[7][80] 1980-yili ichkilikdan qutulishga xarakat qildi,lekin uddasidan chiqa olmadi.[81] 1982-yil oxiri va 1983-yil boshlarida ichkilikka mukkasidan ketgan Garrincha 18-yanvarda koma xolida tez yordam Boavista kasalxonasiga olib ketdi.[20][51] 20-yanvar tongi 6 da Garrinchani palatasida o'lik xolda topishadi.O'lim sababi esa alkogolizm, o'pka shishi va jigar sirrozi sababli kelib chiqqan asab buzilishi edi.[3][81]

1983-yili yanvarda Garrincha bilan vidolashuvga "Marakana" ga juda ko'plab kishilar yig'ildi.Tobut "Botafogo" va Braziliya bayroqlariga o'ralgan edi.[82][78] Dafn marosimi Pau Grandining Raiz da Serra kichik qabristonida 300 mingdan ortiq kishilar jumladan taniqli futbolchilar xam bo'lgan xolda bo'lib o'tdi.[83] Shuncha odam bo'lsada lekin qabristonlardan qo'rqishini baxona qilib Pele dafn marosimiga kelmadi.[84]Garrincha qabri ustidagi toshda "Bu yerda xalqning shodligi bo'lgan-Mane Garrincha yotibdi" deb yozilgan edi.[14] 2017-yil 1-iyunda Braziliya ommaviy axborot vositalari ta'kidlashicha oilaviy qabristondan Garrinchaning jasadi qoldiqlari o'g'irlab ketilgan edi.[85]

O'yin xususiyatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Garrinchaning bo'yi kichik,bukchayib qolgan,keng oraliqda ikki oyog'i chapga qiyshaygan edi.[86] Yetakchi futbolchilar bilan solishtirganda uning tashqi ko'rinishi va o'yini paradoksal ravishda futbol qonunlariga zid edi.[28] Uning texnikasi tabiiy in'om edi.[7][52] Ayrimlarning fikricha Garrinchaning texnikasi Braziliya futbolini "tashrif qog'ozi" edi.[87]

Xotira[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Botafoga" klubi muzeyidagi Garrinchining byusti
  • Garrincha turli yo'nalishlarda IFFHS ma'lumotlariga ko'ra eng yaxshi futbolchilar ichida dunyoda 8-o'rin.20-asr Janubiy Amerikaning eng yaxshi futbolchilari ichida 4-o'rinni egallaydi.1994-yili FIFA Jahon chempionatlari tarixidagi eng yaxshi futbolchilardan iborat ramziy terma jamoaga kiritiladi.[88] 1998-yili JCH oldidan MasterCard dunyoning eng yaxshi 24 ta sport jurnalisti o'rtasida so'rov o'tkazadi. Garrincha 20-asr ramziy terma jamoasiga kiritiladi so'rovnoma yakunlari bo'yicha.[89] Shuningdek World Soccer jurnali so'rovida 20-asrning eng yaxshi 100ta futbolchisi ro'yxatida 20-o'rinni qayd etdi.1996-yili "Placar" jurnali so'rovida Braziliya futboli tarixidagi eng yaxshi 2-futbolchi sifatida topildi.[90] Garrincha sharafiga Braziliya poytaxtidagi stadionga "Estadio Mane Garrincha" nomi berildi.
  • Kinoda 1962-yili "Garrincha-xalq quvonchi " hujjatli filmi,1978-yili "Mane Garrincha",2003-yili "Garrincha-yolg'iz yulduz" filmalri Garrincha faoliyati xaqida ishlandi.2010-yili 25-yanvarda "Botafogo" stadioni yonida Nilton Santos yodgorligi yonida Garrinchaga xam yodgorlik o'rnatilgan.

Yutuqlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

1958-yili Jahon chemponatidagi g'alabani nishonlashda Garrincha oldingi qatorda o'ngdan uchinchi

Jamoaviy[tahrir | manbasini tahrirlash]

" Botafogo "

  • Rio-de-Janeyro shtati chempioni (3):1957,1961,1962
  • Rio-San-Pauli turniri g'olibi (2):1962,1964

Braziliya terma jamoasida

  • Jahon chempioni (2):1958,1962
  • Janubiy Amerika chempionatining kumush medali sovrindori:<a href="./1957" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&quot;userAdded&quot;:true,&quot;adapted&quot;:true}">1957</a>,<a href="./1959" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&quot;userAdded&quot;:true,&quot;adapted&quot;:true}">1959</a>
  • OXiggins kubogi g'olibi (3):1955,1959,1961
  • Osvaldo Kruz kubogi sohibi (3):1958,1961,1962
  • Rok kubogi g'olibi:1960-yil

Shaxsiy yutuqlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Jahon chempionatining "Oltin to'p" soxibi: 1962-yil
  • Jahon chempionatining "Oltin butsa" soxibi:1962-yil
  • Jahon chempionatining ramziy terma jamoasiga kiritilgan:(2):1958,1962
  • World Soccer ma'lumotlariga ko'ra 20-asrning eng buyuk futbolchilari ro'yxatiga kiritilgan

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 23.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 „O gênio das pernas tortas fez história no Alvinegro“. botafogonocoracao.com.br. 21-iyun 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2010-yil. , профиль на сайте «Богафого»
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Stevenson, Jonathan „Remembering the genius of Garrincha“. BBC (20 января 2008). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-yanvar 2010-yil.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Bellos, Alex „On a glorious bender“. The Guardian (27 апреля 2002). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-yanvar 2010-yil.
  5. 5,0 5,1 Manin Giuseppina, Valdiserri Luca „Va in scena la «favola» di Garrincha“. Corriere della Sera (29 декабря 2000). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-fevral 2010-yil.
  6. 6,0 6,1 Fossati, Mario „Garrincha, genio immortale“. La Repubblica (4 июня 1998). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-yanvar 2010-yil.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 Ruy Castro.. Estrela solitária: um brasileiro chamado Garrincha. Companhia das letras, 1995 — 6, 23-25, 27, 28, 30-32, 36-38, 40, 64, 87, 136, 142, 158-160, 324-325, 236-338, 342, 258, 376, 396, 413, 418-421, 454-462 bet. ISBN 85-7164-493-4. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Гольдес, Игорь „Кривоногий индеец из другого мира“. footballplayers.ru (22 декабря 2002). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-fevral 2010-yil.
  9. Annalisa Oboe, Anna Scacchi.. Recharting the Black Atlantic: modern cultures, local communities, global connections. Routledge, 2008 — 87 bet. ISBN 9780415961110. 
  10. 10,0 10,1 Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 24.
  11. „Album do Futebol — Garrincha e seus últimos dias“. museudosesportes. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-fevral 2010-yil.
  12. 12,0 12,1 12,2 Pombo, Bernardo „Morte de Garrincha completa 25 anos em meio à polêmica do busto e abandono do túmulo“. O Globo (17 января 2008). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-fevral 2010-yil.
  13. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 27.
  14. 14,0 14,1 14,2 MacSwan, Angus „Bad boy Garrincha remembered“. Reuters. rediff.com (4 октября 2004). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2010-yil.
  15. Lacey, Josh „Lost boys“. The Guardian (14 августа 2004). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 5-fevral 2010-yil.
  16. 16,0 16,1 16,2 „Longo caminho até General Severiano“. gazetaesportiva. 18-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  17. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 25.
  18. 18,0 18,1 18,2 Nunes, Luiz „Mané Garrincha, Alegria do Povo“. netvasco.com.br (7 декабря 1994). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-yanvar 2010-yil.
  19. 19,0 19,1 „Jogador de futebol. Garrincha“. 26-noyabr 2009-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-yanvar 2010-yil.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 „Garrincha, la stella che non si spegnera’ mai“. francorossi.com. 19-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-fevral 2010-yil.
  21. Teixeira Heizer.. O jogo bruto das copas do mundo. Mauad Editora Ltda, 1997 — 144 bet. ISBN 85-85756-52-7. 
  22. Flávio Araújo.. O rádio, o futebol e a vida. Editora Senac, 2001 — 149, 161 bet. ISBN 85-7359-196-X. 
  23. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 26.
  24. Sérgio Augusto.. Botafogo: entre o céu e o inferno. Ediouro Publicações, 2004 — 161 bet. ISBN 85-00-01549-7. 
  25. „Campeonato Carioca 1953“. Flapedia. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  26. 26,0 26,1 Mário Filho.. O negro no futebol brasileiro. Mauad Editora Ltda, 2003 — 323, 332-333 bet. ISBN 85-7478-096-0. 
  27. „Garrincha e Altair, os inventores do fair-play“. O Globo. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 28,5 28,6 28,7 Фесуненко И. С.. Пеле, Гарринча, футбол…. М.: Физкультура и спорт, 1970. ; главы: Одна, но пламенная страсть; Восемьдесят восьмой «Фла — Флу»; Грустная бухгалтерия футбола; Президенты не любят неудачников; Книга судеб «Золотой сборной»; Горькая «Радость народа»; 20 лет от «Мараканы» до «Ацтеки», или долгая дорога в Мехико.
  29. „Garrincha“. terra.com. 19-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-yanvar 2010-yil.
  30. „Pouca reza para muita dor“. gazetaesportiva. 18-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  31. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 92.
  32. 32,0 32,1 „Corinthians fez algo parecido com Garrincha“. Diario Popular. 31-dekabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  33. „Статистика выступлений за «Фламенго» и «Коринтианс»“. terceirotempo.ig.com.br. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  34. „O lado botafoguense de Dinamite e vascaíno de Garrincha“. O Globo. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  35. „O Anjo Torto“. netvasco.com.br. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  36. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 50.
  37. „Mané Garrincha com a camisa do Tricolor“. fortalezaec.net. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-mart 2010-yil.
  38. „Manga: el gran arquero que fue de Nacional por 30 minutos“. ovaciondigital.com.uy. 5-mart 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-sentabr 2020-yil.
  39. „Все матчи Гарринчи за «Фламенго»“. flaestatistica.com. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  40. 40,0 40,1 „Há 40 anos, chegava ao fim a passagem de Garrincha pelo Flamengo“. O Globo. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  41. „A Noite em que o Anjo das Pernas Tortas Vestiu a Anilada“. ecnh.com.br. 8-sentabr 2004-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-mart 2010-yil.
  42. „Garrincha au Red Star!“. allezredstar.com. 19-avgust 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  43. „Os jogos de Garrincha no Olaria“. soccerlogos.com.br. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 4-mart 2010-yil.
  44. „Millonarios: Di Stéfano sim, Garrincha não“. O Globo. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  45. „The brazilian way of life“. futebolthebrazilianwayoflife.com. 10-avgust 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2010-yil.
  46. 46,0 46,1 Celso Unzelte.. O livro de ouro do futebol. Sinergia, 2009 — 557—560 bet. ISBN 85-6254-039-0. 
  47. Roberto Avallone.. As incríveis histórias do futebol. Tipo Editora, 2001 — 201 bet. ISBN 8588516012. 
  48. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 118.
  49. „Southamerican Championship 1957“. 10-oktabr 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-yanvar 2010-yil.
  50. 50,0 50,1 Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 40.
  51. 51,0 51,1 osé Sergio Leite Lopes, Sylvain Maresca.. La disparition de «la joie du peuple». Companhia das letras, 1989 — 21—36 bet. 
  52. 52,0 52,1 52,2 Tiago Lisboa Bartholo, Antonio Jorge Gonçalves Soares.. Mané Garrincha como síntese da identidade do futebol brasileiro. Movimento, 2009 — 169—191, 182-185 bet. 
  53. 53,0 53,1 Pelé, Robert L. Fish. My Life and the Beautiful Game: The Autobiography of Pele. Skyhorse Publishing Inc, 2007 — 40, 49 bet. ISBN 9781602391963. 
  54. Pelé. My Life and the Beautiful Game: The Autobiography of Pele. Skyhorse Publishing Inc, 2007 — 40—41 bet. ISBN 9781602391963. 
  55. „As lendas e fatos da era do rádio“. Abril (11 ноября 2001). 30-yanvar 2002-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-mart 2010-yil.
  56. Darwin Pastorin.. Tempi supplementari. Partite vinte, partite perse. Feltrinelli Editore, 2002 — 53 bet. ISBN 88-07-81698-9. 
  57. Tony Mason.. Passion of the people?: football in South America, Critical studies in Latin American and Iberian cultures, Verso, 1995 — 84 bet. ISBN 9780860914037. 
  58. „A taça do mundo é nossa“. gazetaesportiva. 18-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  59. „Finalizadora, seleção campeã de 1958 também desarmava“. Folha Online (30 июня 2008). 26-iyul 2014-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-mart 2010-yil.
  60. Eduardo H. Galeano.. Soccer in sun and shadow. Verso, 2003 — 104, 118 bet. ISBN 9781859844236. 
  61. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 67.
  62. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 70.
  63. „Garrincha leva Brasil ao bi“. yahoo.com. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 22-mart 2010-yil.
  64. „Idolos:Garrincha“. esporte.uol.com.br. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  65. „Brazil — Bulgaria 2:0 (1:0)“. fifa.com. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  66. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 96.
  67. „Portugal — Brazil 3:1 (2:0)“. fifa.com. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  68. ПрофильAndoza:Недоступная ссылка на сайте Бразильской конфедерации футбола
  69. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 101.
  70. „Жуан Салданья: Пусть игроки лучше ходят в бордель, чем режутся в карты на деньги“. Спорт-Экспресс. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 24-mart 2010-yil.
  71. 71,0 71,1 71,2 „As mulheres de Garrincha“. gazetaesportiva.net. 18-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  72. „Последний сын Гарринчи“. dochka-ooo.ru. 20-iyul 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-yanvar 2011-yil.
  73. „Filho sueco de Garrincha visita o Brasil pela primeira vez“. esporte.uol.com.br. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  74. Lyttleton, Ben „Brazil look to spirit of 1962“. Telegraph (14 мая 2006). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-yanvar 2010-yil.
  75. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 69.
  76. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 30.
  77. „Jorginho Carvoeiro. Ex-atacante do Vasco e Bangu“. terceirotempo. Qaraldi: 7-iyun 2015-yil.
  78. 78,0 78,1 Tony Mason.. Passion of the people?: football in South America, Critical studies in Latin American and Iberian cultures, Verso, 1995 — 101 bet. ISBN 9780860914037. 
  79. Soutar, Jethro „Seven deadly sins of football: Garrincha has a ball“. The Guardian (22 мая 2009). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 6-fevral 2010-yil.
  80. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 124.
  81. 81,0 81,1 „A garrafa inseparável“. gazetaesportiva. 14-dekabr 2005-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-mart 2010-yil.
  82. „The wounded 'Little Bird' who soared for Brazil“. ФИФА. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-yanvar 2010-yil.
  83. Football Travel GuidesAndoza:Недоступная ссылка Yes check.svg
  84. Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 127.
  85. „В Бразилии из склепа исчезли останки футболиста Гарринчи“ (ru). runews24.ru. 1-iyun 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-iyun 2017-yil.
  86. Лев Филатов предисловие к: Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи.
  87. Everardo P. Guimarães Rocha.. Jogo de espelhos: ensaios de cultura brasileira. Mauad Editora Ltda, 2003 — 24 bet. 
  88. „World All-Time Teams“. rsssf.com. 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-mart 2010-yil.
  89. Hughes, Rob „A Wave of Enthusiasm for the Lingua Franca of Kicking a Ball : From Pele and the Streets, Hope“. The New York Times (10 июня 1998). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-yanvar 2010-yil.
  90. „Божественный учитель“. Спорт-Экспресс (3 августа 1996). 31-yanvar 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 23-mart 2010-yil.