Alkogolizm

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Alkogolizm
Drunken banqueter Louvre G13.jpg
 
Klassifikatsiyasi va tashqi linklar
Ixtisos psychiatry[*], medical toxicology[*], Psixologiya, vocational rehab[*], narcology[*]
OMIM 103780
MedlinePlus 000944
eMedicine article/285913/{{{eMedicineTopic}}}
MeSH D000437


Alkogolizm — tibbiyot nuqtai nazaridan spirtli ichimliklarni mudom ichaverish oqibatida roʻy beradigan surunkali kasallik; ashaddiy ichkilikbozlik. Keng maʼnoda — spirtli ichimliklarni meʼyoridan ortiq ichishning kishilar sogʻligʻi va mehnat qobiliyatiga, maʼnaviy va maishiy hayotiga, shuningdek jamiyat farovonligiga yetkazadigan zararlari majmui. Alkogolizm individual va ijtimoiy hayotning hamma shakllariga taʼsir koʻrsatadi. Ichkilik taʼsirida odamlar jamiyat va davlat oldida mas’uliyat sezish hissini yoʻqotib qoʻyadi, bezorilik va qonunni buzishga aloqador boshqa xatti-harakatlarni qilishi mumkin. Alkogolizm ishlab chiqarishga zarar yetkazadi, mehnat intizomining buzilishi va unumdorligining pasayishi, odamlarning xastalanib qolishi va hatto bevaqt halok boʻlishiga olib keladi. Mastlikda odamning muvozanatni yaxshi saqlay olmasligi, diqqati chalgʻib, atrofdagi vaziyatni aniq bila olmasligi baxtsiz hodisalarga sabab boʻladi.

Alkogolizm odam organizmidagi hamma sistemalar va aʼzolar faoliyatiga putur yetkazadi. Ichkilikboz odam oʻzi ichayotgan ichkilik miqdorini bilmay qoʻyadi, markaziy va periferik nerv sistemasi faoliyati buzilib (psixik kasalliklar, nevritlar va boshqa paydo boʻladi), ichki aʼzolar funksiyasi izdan chiqadi. Ichkilikning zaharli taʼsiri moddalar almashinuvi, ayniqsa vitaminlar almashinuvining buzilishiga olib keladi. Ichkilikboz odam qoʻl barmoqlari, koʻz qovoqlari, til uchining titrab turishi, shuningdek har kuni bajarib yurgan odatdagi ishini bajara olmay qolishi mumkin. Koʻp ichadigan odamda koʻz xiralashib, baʼzan quloq ham ogʻir tortib qoladi. Ichkilikning meʼdaga taʼsiri natijasida shu aʼzoning barcha funksiyalari buziladi. Ichkilik ayniqsa jigarga zararli taʼsir koʻrsatib, jigar sirrozi yuzaga keladi. Alkogolizm pankreatit, qand kasalligi, stenokardiya va miokard infarkti kasalliklariga ham sabab boʻladi. Ichkilik ichki sekretsiya bezlari va birinchi galda jinsiy bezlarga zarar qiladi, mijoz susayib, jinsiy zaiflik paydo boʻladi[1]. Ayollar ichkilik taʼsirida tez soʻlib qoladi, pushti susayib, homiladorlik vaqtida har xil asoratlar koʻproq uchraydi. Mudom ichib yurish kishining barvaqt qarib, nogiron boʻlib qolishiga olib keladi. Alkogolizmning oldini olish. alkogolizm belgilari paydo boʻlganda, ichkilikbozni narkologiya shifoxonalariga yotqizib, uzoq vaqt davomida narkolog vrach kuzatuvida muntazam davolanishni tashkil qilish kerak.

Klinik manzarasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mastlikning quyidagi turlari mavjud:

I. Oddiy mastlik holati bo‘lib, uning 3 darajasi bor.

1. Yengil darajasida kayfiyatning ko‘tarilishi, tetiklik, mamnunlik, shirin hayollar paydo bo‘ladi. Bunda nutqning baland bo‘lishi, tezlashishi, imo-ishoralarning jonlanishi, harakatda aniqlikning yo‘qolishi bilan xarakterlidir. Bu darajadagi ichgan odamlar bajarayotgan ishning hajmi, sifati pasayadi. Vegetativ belgilardan yuzning qizarishi yoki oqarishi, jinsiy maylning oshishi namoyon bo‘ladi. Mastlikning yengil darajasida barcha voqealar bemorning xotirasida saqlanib qoladi.

2. O‘rtacha og‘ir darajasi — bunda, ko‘tarinki kayfiyat, jahldorlik, tajanglik, xafachilik bo‘lib turadi. Mast kishi o‘z qobiliyatini yuqori baholaydi, o‘zo‘zini tanqid qilish pasayadi, harakatning chuqurroq buzilishi, ataksiya va dizartriya namoyon bo‘ladi. Fikrlashning susayishi, nutqning sekinlashuvi, bir so‘zni qayta-qayta takrorlashi paydo bo‘ladi. Bemorning diqqat e’tibori pasayadi.

3. Mastlikning og‘ir darajasi — bunda, karaxtlik belgilari paydo bo‘lib koma holatiga tushadi. Bunda bemorlarda muvozanat buziladi, mushaklar atoniyasi, amimiya, dizartriya belgilari namoyon bo‘ladi. Bemorlarda bosh og‘riq, bosh aylanish, ko‘ngil aynish, qusish, nafas olish va yurak qontomir faoliyatida o‘zgarishlar bo‘ladi. Natijada, qo‘loyoqlarning sovuq qotishi, ko‘karib qolishi, haroratning pasayishi, tutqanoq xurujlari paydo bo‘lib, ixtiyorsiz tagiga siyib yuborish va axlat chiqishi kuzatiladi. Mastlik holatining bu darajasida kishi xotirasi butunlay saqlanmaydi.

II. Oddiy mastlikning o‘zgargan turi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu, asoratli mastlik bo‘lib, bunda ruhiy buzilishlar kuchayib yoki pasayib ketadi. Oddiy mastlikning quyidagi o‘zgargan turi mavjud.

1. Eksploziv turi — mastlikka xos baland kayfiyat kamroq bo‘lib, qisqa vaqt bo‘ladigan jahldorlik, norozilik bilan almashinib turadi.

2. Disforik turi — bunda, ruhiy taranglik, g‘amginlik, jahldorlik, tushkunlikka tushish, atrofdagi kishilarga xavf solish paydo bo‘ladi.

3. Isterik turida harakatning buzilishi bo‘lib, qo‘llarini qiyshaytirib, bezovtalanadi, bunda o‘ziga yengil jarohat yetkazishi mumkin. Bemorda

isterik tutqanoq xuruji paydo bo‘lishi mumkin.

4. Depressiv turi-kayfiyatning pasayishi bo‘lib, bemorlar ko‘pincha, yig‘laydilar, g‘amginlik, bezovtalanish, o‘ziga suiqasd qilish fikrlari paydo bo‘ladi.

5. Somnolensiya turi— qisqa vaqt ko‘tarinki kayfiyatdan so‘ng, uyqu kelishi va uxlab qolish mumkin.

6. Epileptoid turida epilepsiya xuruji va harakat ko‘zg‘alishlari kuzatiladi.

7. Paranoid turi—bunda, harakat va nutq qo‘zg‘alishi kuchayib, atrofdagi kishilarni haqorat qiladi, urush va janjal qiladi.

III. Kasallikka xos mastlik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kasallikka xos mastlik o‘ta o‘tkir o‘tkinchi psixoz bo‘lib, spirtli ichimlik ichish natijasida paydo bo‘ladi. Hushning qorong‘ilashuvi, uyquga ketish, ruhiy yoki jismoniy toliqish bilan kechadi. Bu holat erkaklarda bo‘lib, qaltis harakatlar bilan o‘tadi va to‘liq amneziya bilan tugaydi. Alkogolni tez-tez iste’mol qilish natijasida, odam unga o‘rganib qoladi va surunkali alkogol kasalligiga olib keladi. Surunkali alkogol kasalligining quyidagi bosqichlari mavjud:

1. Asosiy belgisi ichkilikka xos moyillik (intilish) bo‘lib, oddiy ichikilikbozlikdan kasallikka o‘tishdan dalolat beradi. Birlamchi ichkilikka moyillik faqat ichkilik ichish bilan o‘tadigan marosim paytida paydo bo‘ladi. Bemorlar ichkilik ichish maqsadida, bunday marosimlarni o‘ylab topadilar va tezlatadilar. O‘zlari esa jonlanib ketadilar. Hamma ishlarni tashlab, ichkilik ichishga shoshiladilar, agar bemorlar oldida to‘siqlar paydo bo‘lsa, ularning ruhiyati, kayfiyati pasayib jahllanadilar,

qoniqarsiz bo‘lib qoladilar. Birinchi bosqichda bemorlar mast bo‘lishlari uchun ichkilik miqdorini 2—3 barobar oshirib ichadilar. Ichkilikka chidamlilikning oshishi qayt qilishning yo‘qolishi bilan kuzatiladi va mastlik holatiga olib keladi. Bemorlar bu mastlik holatidagi voqealarni xotirada saqlab qolmaydilar (giyohvand amneziya.)

2. Kasallikning birinchi bosqichdagi belgilarning kuchayishi bilan abstinent belgi (bosh og‘riq) paydo bo‘ladi. Bunda bemorda mastlik tugashi bilan behollik va vegetativ o‘zgarishlar kuzatiladi. Bosh og‘riq, bosh aylanish, yurak urishi, yuz va ko‘z olmasining qizarishi, tinka qurishi, lanjlik paydo bo‘lishi bilan davom etadi. Bu holat kechayu kunduz paydo bo‘ladi. Agar bemor ozgina ichsa, uning ahvoli yaxshilanadi. Alkogolizm rivojlanib borsa, abstinent holati ham og‘irlashib boradi.

Bunda vegetativ o‘zgarishlar bilan birga somatik o‘zgarishlar ham qo‘shiladi. Bularga yurak qon tomir urishining buzilishi, ishtahaning kamayishi, ich

buzilishi, qayt qilish, qorindagi og‘riqlar. Asab — ruhiy sohasida esa butun tanada titroq, xavotirlik, vasvasalar, o‘z-o‘zini ayblash, jahldorlik, ko‘rolmaslik, yomon tush ko‘rishlar, gallutsinatsiyalar paydo bo‘ladi. Abstinent holati 2—5 kun davom etib, bemorlar ertalabdan bosh og‘riq uchun ichadilar. Bunda bemorni ichkilik ichishdan to‘xtatib bo‘lmaydi. Ichkilikka bo‘lgan chidamlilik bir necha yil davom etadi. Bemorlarda mastlik holati o‘zgaradi, eyforiya davri qisqarib, psixopatsimon holatlar uchraydi. Ichkilikbozlikning doimiy turida bemorlar har kuni hafta, oylar, yillar davomida ko‘p ichadilar. Ichkiliklar orasi qisqa bo‘ladi. Ichkilikbozlikning davriy turida yolg‘on surunkali ichish bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadi. Alkogolizmning ikkinchi bosqichida somatik kardiamiopatiya, jigarning yog‘ bosishi, gastrit va ijtimoiy (oila buzilishi, ish almashtirish) oqibatlar kuchli bo‘ladi.

3. Ichkilikka bo‘lgan chidamlilikning kamayishi kasallikning 3- bosqichga o‘tishini bildiradi. Bunda bemorlar oz-ozdan kun bo‘yi ichadi. Bir necha haftadan bir necha oyga cho‘ziladi. Ichkilikning birinchi kuni ko‘p ichib, oxirgi kunlari esa ichkilikka chidamlilik kamayib boradi. Jismoniy o‘zgarishlar yuzaga kelib, butunlay ichmay qo‘yadilar. Bemorlar uyatsiz, sharm-hayosiz, urishqoq, yolg‘onchi bo‘lib qoladilar. Bunda gepatit, yurakdagi o‘zgarishlar tuzalmaydigan darajaga keladi. Kasallikning kechishi ichkilik ichgandan uning ikkinchi bosqichi boshlanguncha, 6—7 yil vaqt o‘tadi. Bu tez rivojlangan turi hisoblanadi. O‘rta rivojlangan turi 7—15 yilgacha, astasekin rivojlangan davrida 15 yildan ko‘proq vaqt o‘tadi.

Davosi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Surunkali alkogolizm uch bosqichda davolanadi: 1. Zararsizlantirish (dezintoksikatsion terapiya); umumiy davolash 40 % 20 ml glukoza bilan 5 % 5,0 askorbin kislotasi tomir ichiga 15 kun, unitiol 5 % 3—5 ml 6—10 marta mushak orasiga; tiosulfat natriy 30 % 15—20 ml 10—15 marta tomir ichiga; natriy xlor 0,9 % 1—2 litr tomir ichiga tomchilatib yuboriladi; gemodez, reopoligukin 400,0 ml tomir ichiga 4—5 kun, magneziy sulfat 25 % 5—10,0 ml eritmasiga 40 % glukoza qo‘shib, tomir ichiga 14 kungacha beriladi. Vitamin B 1 1000 mg, B6 100 mg, nikotin kislota katta dozada beriladi. Abstinent holatlarda va surunkali davrlarda qo‘llaniladi. Abstinent holatida vegetativ astenik asab o‘zgarishlarida nootrop dorilar, fenazepam 1—2 mg, seduksen 0,5 % 2—4 ml, pirroksin 1—3 ml 2—6 marta qilinadi.

Ruhiy o‘zgarishlarda aminazin, tizersin, galoperidol, teralin, melleril, depressiyada amitriptilin buyuriladi. Ikkinchi bosqichda davolash kasallikka, ichkilikka moyillikni bartaraf etish, bunda psixoterapiya usullari ham qo‘llaniladi. Ichkilikka bo‘lgan moyillikni bartaraf etish uchun psixotrop dorilar—karbiden 90—150 mg,

neuleptil 30 mg, meleril 150 mg, teralen, etaperazin, pirogenal 250—1500 mpd buyuriladi. Spirtli ichimlikka jirkanchlik hissini uyg‘otish maqsadida shartli reflekslarni keltirib chiqarish uchun apomorfinning yangi tayyorlanganidan 0,5 % 0,2—1,0 ml gacha teri ostiga yuboriladi. Dori ta’sirida qayt qilish refleksi kuchayadi. Bemorga 30—50 ml spirt ichish tavsiya etiladi. Qayt qilishni kuchaytirish maqsadida qo‘shimcha emitin 0,05 mg, ipekakuana 0,25—0,5 mg, mis kuporasi eritmasini 0,5—0,75 mg 150 ml distillangan suvda eritib, ichish buyuriladi. Bemor organizmida ichkilikka nisbatan chidamsizlik hissi uyg‘otiladi. Bunda teturam (antabus) dorisini 0,125—0,5 g dan har kuni 30 kun davomida beriladi. Dorining ta’sirini mustahkamlash maqsadida teturam — alkogol sinamasi qo‘yiladi. Bu sinama o‘tkazishdan 3—4 kun oldin teturam 1,0 g gacha oshirib boriladi. Bemor ichgandan so‘ng, behushlik, yurak sohasidagi og‘riq, qon bosimning oshishi, tutqanoq xurujlari kuzatiladi. Bu o‘zgarishlarning oldini olish maqsadida, sinov oldidan bemorlarga 8,4 % bikorbanat natriy, 10 % kalsiy xlor eritmasini 10 %

glukozada aralashtirib, tomir ichiga yuboriladi. Bemorlarga ichkilikka qarshi chidamsizlikni keltirib chiqarish uchun metronidazol (trixopol) 1000—2000

mg har kuni, 3—4 hafta davomida; furazolidon 300—800 mg 10 kun davomida; siamid 50—100 mg 5—6 kun, nikotin kislota 100—400 mg 3—4 hafta davomida berib boriladi. Bu usulni uzoq muddat qo‘llash mo‘ljallanganda, mushak ichiga esperal va radeter dorilarini jarrohlik yo‘li bilan kiritiladi. Uchinchi bosqichda davolash—natijalarni barqaror qilish, kasallik qaytalanishining oldini olish usullaridir. Bunga psixoterapiya usullari, psixotrop dorilari qo‘llaniladi. Kasallik qayta avj olishining oldini olish uchun teturam 0,25—0,75 g, trixopol 0,75—1 g, nikotin kislotasi har kuni 1—3 oy davomida berib boriladi. 1—2 oy o‘tgach, bu kurs yana qaytariladi.

Alkogol psixozi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Alkogol psixozi yoki ichkilik jonsarakligi o‘tkir, to‘satdan boshlanadigan, bemorning o‘zi va atrofdagilar uchun xavfli kasallikdir. Boshning shikastlanishi, yuqumli kasalliklar, uzoq uyqusizlik, og‘ir ruhiy kechinmalar uning paydo bo‘lishiga olib keladi. Kasallikdan oldin uyquning buzilishi, bemorning vahimali tushlar ko‘rib chiqishi. Ko‘proq erkaklarda uchraydi. Buning kelib chiqishida miya to‘qimalari ichkilik ta’sirida zaharlanadi. Unda moddalar almashinuvi buziladi. Alkogol psixozi, asosan, abstinent holatida boshlanadi. Alkogol psixozning klinik manzarasi deliriy, gallutsinozlar, vasvasalar, ensefalopatiya ko‘rinishida bo‘ladi. Bundan tashqari,

psixozlarning aralash va o‘zgargan turlari kuzatiladi.

Alkogol deliriy[tahrir | manbasini tahrirlash]

Alkogol deliriy (oq alahlash) turi uch bosqichda bo‘ladi:

1. Emotsional va harakatlar hayajonlanish, ko‘p gapirish, fikrlar va so‘zlarning ko‘payishi, imo-ishoralarning kuchayishi, o‘ta sezuvchanlik, kayfiyatning tez o‘zgarishi, uyqusizlik va vegetativ o‘zgarishlar paydo bo‘ladi.

2. Yuqoridagi o‘zgarishlarga ko‘rish illuziyasi va gallutsinatsiyalari qo‘shiladi.

3. Tashqi hodisalarga vaqt va joyga bo‘lgan mo‘ljallarning yo‘qolishi qo‘shiladi. Deliriy psixozdagi bemorlarda gallutsinatsiyalar hosil qilish, masalan, bemor yumuq

ko‘zlari ustiga barmoq bilan sekin bosib, ularga har xil ko‘rinish gapirilganda, ularda ko‘rish gallutsinatsiyasi paydo qilish mumkin. Bemor toza qog‘ozda har xil yozuvlarni ko‘rishi mumkin yoki uzib qo‘yilgan telefon bilan gaplashadi. Deliriyda har doim titroq, gandiraklash, yurakning tez urishi, ko‘p terlash holatlari kuzatiladi. Alkogolli deliriy 2—8 kun davom etadi va chuqur uyqu bilan tugallanadi. Deliriyning quyidagi turlari bor:

1. Gipnogagik turda uyqu oldidan bemor ko‘zlarini yumganda, sahnasimon ko‘rish gallutsinatsiyalari paydo bo‘ladi va bemor ko‘zini ochsa, bu holat

yo‘qoladi.

2. Deliriysiz — deliriy (qaltirash alomati) butun tanada titroq bo‘lib, bezovtalik, o‘zini yo‘qotish, harakatlanish, qayoqqadir chopish holatlari kuzatiladi.

3. Aralash turida sahnasimon ko‘rish gallutsinatsiyalari, vasvasa g‘oyalari va so‘z, eshitish holatlari kuzatiladi.

Alkogolli gallutsinozlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kasallik kechishi o‘tkir, o‘rtacha o‘tkir va surunkali turlarga bo‘linadi. O‘tkir turi bir necha soatdan bir necha haftagacha yoki 1 oygacha davom etadi. Bu birdan boshlanib, kechqurun yoki tunda uyqusizlik, eshitish gallutsinozlari kuzatiladi. O‘rtacha og‘irlikdagi turi bir oydan olti oygacha cho‘ziladi va eshitish gallutsinozlari

bo‘ladi. Surunkali turi olti oydan oshib ketadi. Bunda eshitish gallutsinozlari doimiy bo‘lib, bemorlar bu ovozlar bilan bahslashadilar, urishadilar,

keyinchalik bu ovozlarga ko‘nikib qoladilar. O‘zlari tinchlanib, keyinchalik ish qobiliyatni tiklab oladilar.

Alkogolli vasvasali psixoz[tahrir | manbasini tahrirlash]

Alkogolli vasvasali psixozning quyidagi turlari mavjud:

1. Alkogolli paranoid (ta’qib qilish vasvasasi)—bunda, bemorda bosh og‘riq kuchayadi, bezovtalanish, hayajon, qo‘rqish, harakat qo‘zg‘aluvchanligi namoyon

bo‘ladi. Bemorga har qanday kishi ta’qibchi bo‘lib tuyuladi. Tez orada ko‘rish va eshitish illuziyalari paydo bo‘ladi. Bemorlar ta’qibchilardan qochishi yoki o‘zlariga jarohat yetkazishi mumkin. Kechga borib esa delirioz belgilar, eshitish gallutsinatsiyalari paydo bo‘ladi.

2. Rashk vasvasalari ko‘proq erkaklarda uchraydi. Bemorlarda o‘z xotini o‘ynash topib olgandek, fikrlar paydo bo‘ladi. Ular, ko‘pincha, dalil va ashyolar qidirib, xotinlarining orqasidan kuzatib, kiyimlarini tekshirib yuradilar. Bemorlar o‘z xotinlariga nisbatan tan jarohati yetkazishlari mumkin.

Alkogolli ensefalopatiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bunda, o‘tkir ruhiy o‘zgarishlar, somatik (terining oqarib qolishi, ko‘z oqining sarg‘ayishi, haroratning ko‘tarilishi, yurakning tez urishi, qon bosimning pasayishi, hushdan ketish, jigarning kattalashishi) va asab tizimidagi (titroq, gandiraklash, mushaklar tortishi yoki bo‘shashi, nistagm, ko‘rishning pasayishi, patologik reflekslarining paydo bo‘lishi, ensa mushagining qotishi) o‘zgarishlar kuzatiladi. Karsakov psixozi surunkali alkogol psixozida kuzatiladi. Bunda xotiraning pasayishi, joyni, vaqtni, atrof-muhitni bemorlar bilmaydi, konfabulatsiya va polinevritga xos belgilar paydo bo‘ladi. O‘tmishda bo‘lib o‘tgan voqealar

esda bo‘ladi, kasbga, mehnatga bo‘lgan qobiliyat saqlanib qoladi. Alkogol falaji ko‘proq erkaklarda uchraydi. Ruhiy o‘zgarishlar, fikrlash, bilimlar,

o‘z-o‘ziga tanqidiy qarashlar kamayadi. Eyforiya, hazillar, o‘ziga ishonish kuchi yuqori bo‘ladi, xotira buzilishlari kuzatiladi.

Davosi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Alkogolli psixoz zaharlanish bosqichida bemorlarni davolashda gemodez, reopoligukin 400,0 ml 2 mahal kuniga, 5 % 400,0 ml glukoza eritmasini tomir ichiga tomchilatib quyish buyuriladi. 30 % 10,0 ml natriy tiosulfat, 5 % 5—10,0 ml unitiol, 10 % 10,0 ml kalsiy xlor, 25 % 10,0 ml magneziy sulfat dorilari tavsiya etiladi. Bemor ko‘zg‘alganda, seduksen, GOMK; alkogolli vasvasalar, galyusinasiyalarda aminazin, galoperidol o‘rtacha dozada, bular hamma vaqt vitaminlar bilan birga beriladi. Miya shishganda mannit, laziks hamda kokarbaksilaza, askorbin kislotasi, eufillin yaxshi yordam beradi. Jigar zararlanganda, metionin, essensial 3—4 mahal buyuriladi. Alkogolli ensefalopatiyada vitaminlar, pirasetam, aminazin, ensefabol, asefenlar bilan birga bosh miyada qon aylanishini yaxshilovchi dorilar—kavinton, stugeron yoki sinnarizin, sermion buyuriladi. Alkogolizmga qarshi davolashni psixoz tugagandan bir necha oydan keyin boshlash mumkin[2].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil




  1. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent, 2000-yil. 
  2. X. Q. Shodmonov, X. Sh. Eshmurodov O. T. Tursunova. ASAB VA RUHIY KASALLIKLAR. «Bilim» nashriyoti, 2004.