Anor

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Anor (Punica granatum L.) –anordoshlar (anorgullilar oilasi)ga mansub, subtropik meva o‘simligi; bo‘yi 2–10 m daraxt yoki buta. Vatani O‘rta Osiyo, Ozarbayjon, Eron va Afg‘oniston; yov-voyi turlari O‘rta dengiz atrofi, O‘rta Osiyoning jan.da, Qrim, Kavkaz, Eron, Afg‘oniston, Old Osiyo va Dog‘istonda uchraydi. O‘zbekistonda Quva, Namangan, Denov va Kitob (Varg‘anza) tumanlari a’lo sifatli A.lari bilan mashhur. Botanik tavsifi. Barglari mayda, nashtarsimon, shoxlari tikanli (shirin meva-lisida tikani kamroq). Iyuniyulda gullaydi. Gullari ikki jinsli, yirik (diametri 8 sm gacha), och kizil, shoxi uchida bitta, ikkita, ba’zan beshtagacha joylashadi. Urug‘chisi (onaligi) normal rivojlangan, ko‘zachasimon guli meva tugadi, urug‘chisi qisqa, qo‘ng‘iroqsimon gullari odatda meva tugmaydi. A. chet-534dan changlanadi. Mevasi yirik, dumaloq, qizg‘ish (qizil po‘st) yoki oqish (oq po‘st) bo‘lib, og‘irligi 250–1000 g keladi. Me-vasi 6–12 uya (xona) li, doni och pushti yoki to‘q qizil. Ta’mi shirin, chuchuk-nor-don va nordon, sersharbat (40–60%), tarkibida 14–21% kand, 0,3–9% limon kislota, tanin, vitamin V, S bor. Pusti 29–50%, doni 10– 20% ni tashkil etadi. Mevasi, po‘sti, ildiz po‘stlog‘ida 28% gacha oshlovchi moddalar bor. Xo‘jalik ahamiyati. A. asosan, meva sifatida is-te’mol etiladi. A.dan qandolat va tib-biyotda keng foydalaniladi, teri osh-lashda va gazlamalarni bo‘yashda ishlatiladi. Gulbargi va meva po‘stidan bo‘yoq, donidan sharbat tayyorlanadi. Yovvoyisidan limon kislota olinadi. Ba’zi turlari xushmanzara o‘simlik sifatida ekiladi. Biologik xususiyatlari. A. asosan, qalamchadan ko‘paytiriladi. Unumdor qumoq, nami yetarli tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Qurg‘oqchilikka chidamli, lekin namsevar. Yerning unumdorligiga qarab, ko‘chat oralig‘i 4x4 va 5x4, tomorqalarda 3x3 m qilib ekiladi. O‘zbekiston sharoi-tida kech kuzda xashak, qamish bilan yopiladi yoki tuproqqa ko‘milib, bahorda ochiladi. Vegetatsiya davri 180–215 kun. Yozdan kuzgacha gullaydi. Mevasi 120–160 kunda– sentabrning ikkinchi yarmida pishadi. – 15° –17° sovuqqa chidaydi, – 20° da yer usti qismi (tanasi)ni sovuq urib ketadi. A. 3–4 yoshdan meva tuga boshlaydi, 8–10 yoshdan to‘liq hosilga kirib, 30–40 yil meva beradi. Hosildorligi 200 s/ga gacha boradi. Agrotexnikasi.A. ko‘chati eqilganidan keyin birinchi yildan boshlab 30–40 sm balandlikda 4–5 ta asosiy shox qoldirib past bo‘yli da-raxt ko‘rinishida yoki 3–4 asosiy shox qoldirib butasimon shakl beriladi. Har yili qurigan, nimjon rivojlangan, eskirgan o‘zak novdalar kesib turiladi. Vegetatsiya davrida 6–10 marta sugoriladi, qator oralari yumshatiladi, begona o‘tlardan tozalanadi, oziqlantiriladi.Zararkunandalari – mevaxo‘rlar, bitlar, kanalar; kasalligi – novdalar qorasoni.Navlari. Kolleksiyalarda A.ning 69 navi hisobga olingan. Lekin O‘zbekistonda ixtisoslashgan xo‘jaliklarda asosan achchiqdona va qozoqi A. ko‘p ekiladi, qay A., qizil A., oq dona, ulfi va boshqa navlari ham keng tar-kalgan. Achchiqdona. Jaydari nav. Mevasi 400–600 g. Mazasi nordon, sharbatiqizil, tarkibida 15–16% qand bor. Po‘sti qalin, 5 oygacha yaxshi saqlanadi. Tupi 30–35 kg hosil beradi. Farg‘ona vodiysida keng tarqalgan. Qay A. Jaydari nav. Mevasi yirik (500–700 g). Nordon-xushxo‘r, sharbati qizg‘ish. Tarkibida 19–20% qand bor. Po‘stining qalinligi o‘rtacha, martgacha saqlanadi. Tupi 35–40 kg hosil beradi. O‘zbekistonning hamma viloyatlarida bor. Qizil A. Bu ham jaydari nav. Sharbati tarkibida qand 15–16%, po‘sti yupqa, uzoq saqlashga chidamsiz. Qozoqi A. Xalq seleksiyasi yo‘li bilan yetishtirilgan. Mevasi 250–300 g, ayrimlari 600– 700 g. Mazasi nordon-shirin, sharbati qizil. Tarkibida 18–19% qand bor. Po‘sti qalin, 6 oygacha saqlanadi. Tupi 50–60 kg hosil beradi. Toshkent, Andijon, Surxondaryo viloyatlarida keng tarqalgan. Oq dona (shirin anor) A. Jaydari nav. Mevasi 250–350 g, ayrimlari 500–600 g. Mazasi shirin. Sharbati pushti, tarkibida 19–21% qand bor. Po‘sti yupqa yoki o‘rtacha qalinlikda, qizg‘ish-pushti, ba’zisi oq, 2–3 oy saqlanadi. Tupi 25–30 kg hosil beradi. O‘zbekistonning ko‘pchilik viloyatlarida o‘stiriladi.Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Jo‘rayev.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil