Papua Yangi Gvineya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Papua Yangi Gvineya Mustaqil Davlati
Papua Niugini
Papua Yangi Gvineya davlat bayrogʻi   [[Image:|110px|Papua Yangi Gvineya davlat gerbi]]
Bayroq Gerb
Shior: Unity in Diversity
Madhiya: {{{davlat_madhiyasi}}}
Papua Yangi Gvineya Xaritasi
Poytaxt Port Moresbi
Rasmiy til(lar)
Hukumat Hamdo`stlig
 •  Rohib   Qirolicha Elizabet II
 •  Gubernator-General   Ser Paulias Matane
 •  Bosh Vazir   Ser Michael Somare
Mustaqillik   BMT vasiylikdagi Avstraliya ma'muriyatidan
 •  Sana   16 sentabr 1975
Maydon  
 • Butun 462,840 km² (54-)
 • Suv (%)
Aholi  
 • 2002 roʻyxat 5,545,268 (107- oʻrin)
 • Zichlik 11/km²
YaIM (XQT) 2005- yil roʻyxati
 • Butun AQSh$13,350 mil. (129-)
 • Jon boshiga AQSh$2,407
Pul birligi Kina (PGK)
Vaqt Mintaqasi (UTC)
 • Yoz (DST)
Qisqartma PP
Internet domen .pg
Telefon prefiksi +675

Papua Yangi Gvineya (Papua New Guinea), Papua Yangi Gvineya Mustaqil Davlati (Independent State of Papua New Guinea) poytaxti — Port Moresby shahri. BMT aʼzosi. Okea-niyada, Tinch okeanning jan.-sharqiy qismida joylashgan davlat. Gʻarbda Indoneziya bilan chegaradosh, qolgan qismi dengizlar bilan oʻralgan. P.—YA.G. tarkibiga Yangi Gvineya o.ning sharqiy qismi va unga yondosh orollar, Bismark arxipelagi, Solomon o.larining shim. kis-mi, D’Antrkasto o.lari, Luiziada arxipelagi, Trobrian o.lari, Murua o. va b. 200 ga yaqin katta kichik orollar ki-radi. Umumiy mayd. 462,8 ming km2. Axoliyey 5,172 mln. kishi (2002). Maʼmuriy jihatdan 20 viloyat (province)ra boʻlinadi.

Davlat tuzumi[tahrir]

P.—YA.G. — parlamentli monarxiya, Buyuk Britaniya Hamdoʻstligi tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1975 i. 16 sent.da qabul qilingan. Davlat boshligʻi — Buyuk Britaniya qiroli (qirolichasi); hukumatning takdimiga binoan va parlamentning qaroriga muvofiq tayinlanadigan general-gubernator uning nomidan ish koʻradi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali Milliy parlament, ijrochi hokimiyatni bosh va-zir boshchiligidagi Milliy ijroiya kengash (hukumat) amalga oshiradi.

Aholisining aksariyati papuaslar, melanezlar, shuningdek, yevropaliklar, asosan, ingliz-avstraliyaliklardan iborat. Rasmiy tili — ingliz tili. Koʻpchilik dindorlari — xristianlar, qolganlari mahalliy anʼanavii dinlarga eʼtiqod qiladi, ammo aholining koʻpchiligi papuas tillarida, melanezlar malay-polinez tilida soʻzlashadi, guruhlararo muomalada motu tilidan foydalaniladi. Aholining koʻp qismi qishloq joylarda, borish qiyin boʻlgan olis qishloklarda yashaydi. Shu sababli mamlakatda urf-odat va tillar juda koʻp (700 dan ortiq). Qishloq joylarda anʼanavii turmush tarzi saqlanib qolgan.

Tarixi[tahrir]

Yangi Gvineyaga 16-a.ning 1yarmida portugal dengizchi sayyoxlar kelganlar. 1884 y. Yangi Gvineya o.ningjan.sharqiy qismi Angliya protektoratiga aylantirildi va u Papua nomini oddi, 1888 y. Buyuk Britaniya mustamlakasi deb eʼlon qilindi, 20-a. boshlarida Avstraliya Ittifoqiga topshirildi. 1920 y. orolning Germaniya protektorata boʻlgan shim.-sharqig qismi (Yangi Gvineya hududi) ham, Millatlar Ittifoqining mandatiga binoan, Avstraliya Ittifoqi boshqa-ruviga olib berildi. 1949 y. Avstraliya hukumati uning ikkala qismini maʼmuriy jihatdan birlashtirdi va mamlakat P.—YA.G. nomini oddi. 1973 y. P.—YA.G. ichki oʻzini oʻzi boshqarish huquqiga ega boʻldi. 1975 y. 16 sent.da esa mustaqil davlat deb eʼlon qilindi. P.—YA.G. 1975 y.dan BMT aʼzosi. Milliy bayrami — 16 sent. — Musta-qillik kuni (1975).

Xoʻjaligi[tahrir]

Q.x. va konchilik sanoati iqtisodiyotning asosini tashkil etadi. Yalpi ichki mahsulotda q.x. ulushi 26%, sanoatning ulushi 26,6%. Asosan, kokos palmasi, kauchuk, banan, kofe, kakao yetishtiriladi. Ichki ehtiyoj uchun aholi yams, taro, maniok, makkajoʻxori, batat, shakarqamish ekadi; yovvoyi tarzda oʻsadigan non daraxti, saga palmasi va b. oʻsimliklar mevasini yigʻishtirib oladi. Goʻshtbop chorvachilik, baliq ovlash rivojlangan, yogoch tayyorlanadi. Oziqovqat va yogʻochsozlik sanoati mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi. Mis (koʻproq Solomon o.larida), oltin, kumush, rux kazib oli-nadi. Avtomobil yoʻllari uz. 20 ming km ga yaqin. Chetga oltin, kofe, mis, kopra, yogʻoch-taxta, kakao chikaradi. Chetdan oziq-ovqat, mashina va uskuna, sanoat mollari oladi. Avstraliya, Buyuk Britaniya, AQSH, Yaponiya bilan savdo kiladi. Pul birligi — kina.

Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari. Melanez ittifoqi, 1978 y. asos solingan; Xalq harakat partiyasi, 1985 tuzilgan; Xalq ilgʻor partiyasi, 1970 y.da tashkil etilgan; Xalq-demokratik harakati, 1985 y. asos solingan; Milliy partiya, 1979 y. tuzilgan; Pangu Pati ("Birlashgan P.—YA.G. partiyasi"), 1967 y. tashkil etilgan; P.—YA.G. birinchi partiyasi, 1998 y. asos solingan. P.—YA.G. kasaba uyushmalari kongressi, Xalkaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasiga kiradi.

Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. Gaz.lari "Niugini nius" ("Yangi Gvineya yangiliklari", mahalliy tildagi kundalik gaz., 1979 y.dan), "Neshnl" ("Milliy", ingliz tilidagi kundalik gaz., 1993 y.dan), "Papua— Nyugini postkuryer" ("Papua— Yangi Gvineya pochta kuryeri", ingliz tilidagi kundalik gaz., 1969 y.dan). P.—YA.G. milliy radioeshittirish korporatsiyasi tijorat mahkamasi boʻlib, 1973 y. asos solingan. [1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.