Galaktika

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
NGC 4414, Veronika sochlari yulduz turkumidagi tipik spiral galaktika, diametri taxminan 55 000 yorugʻlik yili va Yerdan taxminan 60 million yorugʻlik yili uzoqlikdadir.


Galaktika (yun. Galaktikos — sutli, sutsimon) — umumiy oʻzaro tortishish kuchi b-n bogʻlangan hamda Quyoshni ham oʻz ichiga olgan 200 mlrd.dan ortiq yulduzning ulkan gravitatsion sistemasi. G.da yulduzlardan tashqari yulduzlararo muhit — gaz, chang va turli mayda kosmik zarralar ham bor. Umumiy koʻrinishi jihatidan mashhur Andromeda tumanligi b-n deyarli bir xil, oʻlchami jihatdan esa undan sezilarli farq qiladi. Diametri taxm. 30 ming parsek (pk); 1 pk=206264,8 astronomik birlik (a.b.)=3,2615 yorugʻlik yili (yo.y.)=30,8561015 m; umumiy massasi taxm. 2-1041 kg (10y ta Quyosh massasiga teng). Quyoshga yaqin atrofda zichligi ~4-10"21 kg/m3. G.ning oʻzbek tilidagi nomi Somon yoʻli, chunki qadimdan yulduzlar maʼlum bir tekislikka (G. ek-vatoriga) nisbatan zich joylashib olganligi kuzatilgan boʻlib, ota-bobolarimiz uni arava ketidan toʻkilib borgan somondan hosil boʻlgan yoʻlga, yunonlar esa yerga toʻkilgan sutga oʻxshatganlar. Yunon faylasufi Demokrit Somon yoʻli son-sanoqsiz yulduzlardan iborat deb taxmin qilgan edi. Shunday ekanligini birinchi boʻlib G. Galiley isbotladi (1610). Ingliz astronomi V. Gershel 18-a.da G.ni izchil oʻrgana boshladi. Keyinchalik uni jahondagi koʻp olimlar oʻrganishdi va G.ning yangi-yangi qirralarini aniqlashdi. Oʻzbekistonda G.ga doir masalalar asosan Oʻzbekiston FA Astronomiya in-tida va Oʻzbekiston Milliy unti astronomiya kafedrasida oʻrganiladi.

G. massasining 97% ini yulduzlar tashkil etadi. Somon yoʻli markazi G. oʻzagida boʻlib, G. uning atrofida differensial tarzda aylanish xususiyatiga ega. G. aylanish oʻqi Somon yoʻli tekisligiga perpendikulyar boʻlib, uning shim. qugbi Veronika sochlari yulduz turkumi yoʻnalishida, jan. qutbi esa Hay-kaltarosh yulduz turkumida joylashgan. G. oʻzagidan Quyoshgacha boʻlgan masofa 32,6 ming yo. y.=30,85610"m ga teng . Quyosh sistemasi Somon yoʻli markazi atrofida 250 km/sek tezlik b-n hara-kat qilib, 230 mln. yil ichida bir marta toʻla aylanib chikddi. Quyosh sistemasi G.ning ekvatorial tekisligidan atigi 66,22-1013 km ga teng masofada yotadi. Bu masofa G.miz oʻrtacha qalinligidan taxm. 150 marta kichik.

G.ning optik diapazonda koʻrinadigan qismiga yon tomondan qaralganda u choʻzinchoq, yupqa linza shakliga ega. Uning diametri boʻyicha joylashgan asosiy massa Somon yoʻlini tashkil qiladi. G. tuzilishiga doyr tadqiqotlar elektromagnit nurlanish spektrining barcha diapazonlarida olib boriladi. G.mizda infraqizil nurlar, rentgen nurlari va hatto gamma-nurlar manbalari topildi. G. tarkibi, massasi va b. parametrlari boʻyicha u turlicha alohida komponentlar — oʻzak, disk, balj, galo va tojdan iborat ekan. Geometrik va kinematik jihatlaridan disk va galo bir-biridan keskin farq qiladi. Diskning yoshi galo yoshidan kamida 2 marta kichik. Yulduzlarning fizik harakteristikalari nuqtai nazaridan va tarkibi jihatidan esa G. asosan ikkita tashkil etuvchi toʻplamlarga boʻlinadi. I tur yulduz toʻplamiga eng yosh, qaynoq yudduzlar, oʻta gigantlar, uzun davrli sefeidalar, yangi va oʻta yangi yulduzlar, gaz-chang moddalari hamda yulduzlarning tarqoqsimon toʻdalari kiradi. Bu toʻplam obʼyektlari faqat Somon yoʻlida, uning simmetriya tekisligi va yaqin atrofida . joylashib, G.ning boshqa joylarida, xususan, oʻzak yoki galo kismlarida umuman kuzatilmaydi. Ularni tekislik tashkil etuvchi qism obʼyektlari ham deyiladi. I tur toʻplamidagi yudduzlar Somon yoʻli tekisligida spiralsimon tarmoqlar chizib joylashgan. Aynan shu sababli bizning G. spiral galaktika-lar sinfiga kiradi. II tur yulduz toʻplamiga qisqa davrli sefeidalar, subkarlik, qizil gigant kabi yulduzlar hamda yulduzlarning sharsimon toʻdalari kiradi. Ular, asosan, G.ning sfera tashkil etuvchi qismidan joy olgan. Bu toʻplamdagi yulduzlarning G. simmetriya tekisligiga nisbatan tezliklar dispersiyasi qiymati I tur toʻplamdagi yulduzlarnikidan ancha katta. Buning sababi G.miz kelib chiqishi va evolyutsiyasi b-n bogʻliq. II tur obʼyektlari bor yerda I tur toʻplamidan birorta obʼyekt kuzatilmaydi va, aksincha, II tur obʼyektlari tekislik tashkil etuvchi qismida koʻrinmaydi. Ushbu dalil G.miz sferik shakldagi gazeimon ulkan bulutning gravitatsion sikilishi natijasida paydo boʻlganligini, hozirgi tuzilishi esa avval sfera tashkil etuvchi qism yulduzlari vujudga kelganligini koʻrsatadi.

G. markazi Qavs yulduzlar turkumida joylashgan. U koʻproq changdan iborat qalin qatlam b-n oʻralgan. G. markazining yorqinligi 1042 erg/s. Oʻzak, asosan, qizil gigantlar, quyi spektralsinflarning mitti yudduzlaridan iborat. G.miz oʻzagi va Somon yoʻli qismi bir qarashda tinch, sokin boʻlib koʻrinadi. Aslida esa ularda tinimsiz va joʻshqin kechayotgan turli fizik jarayonlar, jumladan, yulduzlar portlashi, gaz oqimi uzluksiz ajralib turishi yoki murakkab toʻqnashuvlari, yulduzlar kollapega uchrash holatlari, pulsar va qora oʻralarning vujudga kelishi hodisalari kuzatiladi.[1]

Galaktika yulduzlar, yulduz qoldiqlari, yulduzlararo gaz-chang va qora moddadan iborat katta, gravitatsiya bilan bogʻlangan tizimdir.[2] „Galaktika“ soʻzi yunoncha galaksias (yunon. γαλαξίας) dan olingan boʻlib, „sutli“, degan maʼnoni bildiradi (Somon Yoʻlining toʻkilgan sutga oʻxshashidan). Galaktikalar turli xil: yulduzlari soni 10 milliondan (107)[3] oshmaydigan mitti galaktikalardan to yuzlab trillion (1014) yulduzlarga ega bahaybat galaktikalargacha maʼlum.

Galaktikalarda turli miqdorda yulduz tizimlari, klasterlari va yulduzlararo bulut topiladi. Ushbu jismlar orasida siyrak gaz-chang va kosmik nurlar boʻladi. Qora modda aksariyat galaktikalarning massasining 90 %ini tashkil etishi taxmin qilinadi. Kuzatuvlar shuningdek deyarli barcha galaktikalar markazida oʻta katta qora tuynuklar borligidan dalolat bermoqda. Somon Yoʻli markazida kamida bitta shunday jism mavjud.[4]

Galaktikalar tarixan ularning shakliga binoan turkumlarga ajratilgan. Keng tarqalgan shakl elliptik galaktikadir, uning profili ellipsni eslatadi. Spiral galaktikalar esa spiralsimon disk shaklidadir. Noaniq yoki gʻayrioddiy shakllilar notoʻgʻri galaktika deyiladi, bunday shaklga ular qoʻshni galaktikalar taʼsiri tufayli kelgan.[5]

Kuzatiladigan olamda 170 milliarddan (1,7 × 1011) ortiq galaktika mavjud.[6] Aksariyat galaktikalar diametri 1 000 - 100 000[7] parsek va bir-biridan millionlab parsek (megaparsek) uzoqlida joylashgan.[8] Galaktikalararo fazo juda siyrak gazdan (~1 atom/m3) iborat. Koʻpchilik galaktikalar galaktika guruhlariga yigʻilgan, ular esa oʻz navbatida superklasterlarga toʻplangan. Eng katta miqyosda galaktikalar iplarga jamlangan va nihoyatda keng boʻshliq bilan oʻralgandir.[9]

Etimologiyasi[tahrir]

Galaktika atamasi yunoncha galaksias (γαλαξίας, "sutli") yoki kyklos („yumaloq“) galaktikos („sutli“)[10] soʻzlaridan olingan boʻlib, galaktikamiz — Somon Yoʻlining osmondagi koʻrinishiga ishoradir. Yunon mifologiyasida, Zevs oddiy ayoldan tugʻilgan oʻgʻli Geraklni Gera uyqudaligida uning ilohiy sutini emsin va oʻlmas boʻlsin uchun koʻksiga qoʻyadi. Gera toʻsatdan uygʻonib, uni notanish bola emayotganini koʻradi va bolani uloqtiradi, suti esa osmon boʻylab Somon Yoʻli koʻrinishida toʻkiladi.[11][12]

Astronomik adabiyotda Somon Yoʻli haqida gap ketganda, bosh harf bilan Galaktika, boshqa hollarda esa galaktika, deb yoziladi.

William Herschel 1786-yili tumanliklar katalogini tuzayotganida M31 kabi ayrim jismlarni spiral tumanlik, deb nomlagan edi. Keyinchalik bular aslida ulkan yulduzlar toʻplami ekanligi aniqlangach, orol olamlar, deb atala boshlandi. Biroq olam atamasi ostida butun borliq nazarda tutilishi tufayli bu jismlar galaktika, deb qarala boshlandi.[13]

Kuzatuv tarixi[tahrir]

Galaktika ichida ekanligimiz va olamda boshqa galaktikalar ham borligini tushunib yetish tungi osmondagi Somon Yoʻli va boshqa tumanliklarga aloqador kashfiyotlar bilan parallel kechgan.

Somon Yoʻli[tahrir]

Asosiy maqola: Somon Yoʻli.
Somon Yoʻlining galaktik markazi

Yunon faylasufi Demokrit (EA 450–370) Somon Yoʻli nomli tungi osmondagi yorqin band alohida yulduzlardan tashkil topishi mumkinligi haqida fikr yuritgan edi.[14] Arastu (EA 384–322) esa Somon Yoʻli „ulkan, koʻp sonli va bir-biriga yaqin yulduzlarning alangalanishidan“ vujudga kelgan, bu alangalanish esa Yer va Oy orasida, atmosferaning yuqori qatlamida sodir boʻlgan, deb hisoblagan edi.[15] Kenja Olimpiador (taxm. 495–570) bu qarashni agar Somon Yoʻli Yerga shunchalik yaqin boʻlganida u turli vaqtda turlicha koʻrinishi va parallaksi boʻlishi kerak edi, deb tanqid qilgan. Ushbu gʻoya keyinchalik Islom dunyosiga taʼsir etgan.[16]

Mohaniy Muhammadga koʻra, arab astronomi Ibn al-Haysam (965–1037) Somon Yoʻli parallaksini birinchilardan boʻlib kuzatgan va oʻlchagan,[17] shu yoʻl bilan u „Somon Yoʻli parallaksi yoʻqligini, demak u Yerdan juda uzoq va atmosferada emasligini aniqlagan.“[18] Markaziy Osiyolik astronom Abu Rayhon Beruniy (973–1048) Somon Yoʻlini „tumansimon yulduzlarga oʻxshash sanoqsiz qismlar toʻplami,“ deb taʼriflagan.[19][20] Andalusiyalik astronom astronomer Ibn Bajja esa Yupiter va Mars birlashishi kuzatuviga tayanib Somon Yoʻli bir-biriga deyarli tegib turadigan darajada yaqin yulduzlardan iborat, ulardan kelayotgan yorugʻlik Yer va Oy orasidagi moddadan qaytib, yaxlit koʻrinadi, deb taxmin qilgan.[15][21] XIV asrda suriyalik Ibn Qayim al-Jauziya Somon Yoʻlini „qoʻzgʻalmas yulduzlar kurrasi ichida joylashgan minglab mitti yulduzlar,“ deb taʼriflagan.[22]

Somon Yoʻli koʻplab yulduzlardan iborat ekanligiga faktik isbot 1610-yili osmonga teleskop orqali qaragan italyan astronomi Galileo Galilei tomonidan keldi.[23] 1750-yili ingliz astronomi Thomas Wright Olam haqida oʻzgacha nazariya yoki yangi faraz (ingl. An original theory or new hypothesis of the Universe) nomli ishida galaktikani Quyosh tizimiga oʻxshash, biroq undan ancha katta miqyosdagi gravitatsiya kuchlari bilan bogʻlangan tumonat yulduzlardan iborat aylanuvchi jism, deb toʻgʻri taxmin qildi. Bunday yulduzlar diski shu disk ichidagi nuqtai nazarimizdan osmonda tasma boʻlib koʻrinadi.[24] 1755-yilgi traktatida Immanuel Kant Wright'ning Somon Yoʻli tuzilishi haqidagi bu fikrini kengaytirdi.

1785-yili William Herschel tomonidan yulduz sanash orqali keltirib chiqarilgan Somon Yoʻli shakli; Quyosh tizimi markazga yaqin, deb oʻylangan.

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. NASA Finds Direct Proof of Dark Matter, NASA
  3. „Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy“. ESO
  4. "Astronomers Get Closest Look Yet At Milky Way's Mysterious Core"
  5. "Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas"
  6. "To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand"
  7. "Hubble's Largest Galaxy Portrait Offers a New High-Definition View", NASA
  8. "The Galaxies: Islands of Stars"
  9. "Galaxy Clusters and Large-Scale Structure"
  10. galaxy. Online Etymology Dictionary. 2011-11-11.
  11. Waller & Hodge 2003, p. 91
  12. Emblematics, Agriculture, and Mythography in The Origin of the Milky Way. Chexiya Fanlar Akademiyasi. Asl nusxadan arxivlandi (July 20, 2006). 2007-01-05.
  13. Explore the Archer's Realm. Space.com (2005-09-02). 2007-01-03.
  14. Plutarch (2006). The Complete Works Volume 3: Essays and Miscellanies. Chapter 3: Echo Library, 66. ISBN 978-1-4068-3224-2. 
  15. 15,0 15,1 Ibn Bajja. Stanford Encyclopedia of Philosophy (2007-09-28). 2008-07-11.
  16. Heidarzadeh 2008, pp. 23–25
  17. Mohamed 2000, pp. 49–50
  18. Popularisation of Optical Phenomena: Establishing the First Ibn Al-Haytham Workshop on Photography. The Education and Training in Optics and Photonics Conference (2005). 2008-07-08.
  19. O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni", MacTutor History of Mathematics archive, St Andrews universiteti, http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Biruni.html .
  20. Al-Biruni 2004, p. 87
  21. Heidarzadeh 2008, p. 25, Table 2.1
  22. Livingston, J. W. (1971). "Ibn Qayyim al-Jawziyyah: A Fourteenth Century Defense against Astrological Divination and Alchemical Transmutation". Journal of the American Oriental Society 91 (1): 96–103 [99]. doi:10.2307/600445. 
  23. Galileo Galilei. University of St. Andrews (November 2002). 2007-01-08.
  24. Our Galaxy. George Mason University (1998-11-24). 2007-01-04.

Adabiyotlar[tahrir]


Havolalar[tahrir]