Arastu

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Gʻarbiy falsafa
Antik davr
Aristoteles Louvre.jpg

Ism

Arastu (Ἀριστοτέλης)

Tavalludi

taxm. mil. av. 384

Vafoti

7-mart, mil. av. 348

Falsafa maktabi

Arastuchilik

Asosiy qiziqishlari

Siyosat, metafizika, fan, mantiq, etika

Mashhur fikrlari

oltin meʼyor, ong, mantiq, biologiya

Olgan taʼsirlari

Parmenid, Suqrot, Aflotun

Koʻrsatgan taʼsirlari

Iskandar Zulqarnayn, Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Averroes, Albertus Magnus, Copernicus, Galileo Galilei, Batlimus, Thomas Aquinas, Islom falsafasi, Xristian falsafasi, Gʻarb falsafasi, Ilmiy metod

Arastu — Aristotelning ajam xalqlari o‘rtasidagi nomi. [1]

Arastu yoki Aristotel (yun.: Ἀριστοτέλης) (mil. av. 384 - mil. av. 322) qadimgi yunon faylasufi, Aflotun shogirdi va Iskandar Zulqarnayn ustozi boʻlgan. U fizika, metafizika, nazm, teatr, mantiq, ritorika, siyosat, etika, biologiya hamda zoologiyaga oid ishlar yozib qoldirgan.

ARISTOTYeL (Aristoteles), Ara- stu (mil. av. 384/383, Stagira — 322/321, Evbeya o., Xalqida) — Yunonistonning buyuk faylasufi. Mil. av. 367 y.da Afi- naga borib, Platon akademiyasida tahsil koʻrdi, 20 y. uning ishlarida ishtirok etdi. Mil. av. 343 y.dan eʼtiboran Ma- kedoniya podshohi Filipp taklifi b-n shahzoda Aleksandrta murabbiylik qildi. Mil. av. 335 y.da Afinaga qaytib, oʻzining Likey maktabini tashkil qildi. Aleksandr vafotidan soʻng 323 y.da xudo- sizlikda ayblanib, Evbeya Xalqidasiga qochishga majbur boʻldi va umrining oxi- rigacha shu erda yashadi. A. qomusiy bilimlar sohibi, peri- patetika maktabi asoschisi, uning taʼ- limoti ayrim, alohida fanlarni falsa- fiy nuqtai nazardan yoritib berdi. Fan sohalarini tasniflashda falsafiy ti- zim yaratish bilan A. insoniyat tafakkuri- ni rivojlantirishga juda kuchli taʼsir koʻrsatdi. A. ijodi oʻz zamonidagi deyarli barcha bilim sohalarini qamrab oldi. Oʻzining „ilk falsafa“ ga oid („Metafizika“) asarida Platonning gʻoyalar nazariyasini tanqid qildi. „Platon gʻoyalari“ mod-diy predmetlarning oddiy nusxasi, aynan oʻzi ekanini koʻrsatdi. A. ayrimlik va umumiylikning oʻzaro munosabati masa- lasini hal etdi. Ayrimlik „biron-bir joy“dagina va „hozir“dagina mavjud- dir, uni his bilan idrok etish mumkin. Umumiylik esa har qanday joyda va har vaqtda („hamma erda“ va „hamma vaqt“) mavjud, u muayyan sharoitda ayrim holda yuzaga kelib, shu ayrimlik orqali idrok qilinadi. Shuningdek umumiylik — fan predmeti, uni aql vositasida bilib olish mumkin. A. olamdagi hodisalar va predmetlarning sabablarini toʻrt guruhga boʻladi: 1) moddiy sabab yoki ma- teriya; 2) shakliy sabab yoki shakl; 3) yuza- ga keltiruvchi sabab; 4) oxirgi sabab yoki maqsad. Garchi A. materiyani dastlabki sabablardan biri, deb eʼtirof etsa ham, uni faqat passiv asos, imkoniyat xolos, qolgan uch sababni esa — faol sabab, deb hisoblaydi. Mac, uning fikricha, shak- lsiz hech qanday narsaning boʻlishi aslo mumkin emas, shakl — borliq mohiyati- dir, shakl — abadiy, oʻzgarmas va mod- diy sababdan ustunrokdir. Yuzaga kel- tiruvchi sabab harakat yoxud turgʻunlik man-baidir. Harakat, deydi A., biron- bir narsaning imkoniyatdan voqelikka oʻtishidir. Harakatning toʻrt turi bor, bular: sifatli harakat yoki oʻzgarish; miqdoriy harakat yoki koʻpayish va kamay- ish; joyni oʻzgartirish yoki makondagi harakat; vujudga kelish va yoʻq boʻlishdan iborat. Oxirgi sabab yoki maqsad — harakat, oʻzgarish, inson faoliyatining oqibatidir. A. taʼlimotiga binoan, xudo — oʻz qonunlari boʻyicha rivojlana- yotgan barcha shakllar, tabiatdagi jamiki hodisalar va hamma mavjud narsalarning oliy maqsadi, „shakllarning shakli“, maqsadi, olamni harakatga keltiruvchi ilk kuchdir. A. nazariyasiga koʻra, xar kanday real mavjud boʻlgan ayrim narsa „materiya“ bilan „shakl“ning birligidan iborat, „shakl“ esa narsaning oʻziga xos „koʻrinishi“dir, unga ham „materiya“, ham „shakl“ deb qarash mumkin. Shu tariqa butun voqe olam „materiya“dan — „shakl“ ga va „shakl“dan — „materiya“ga izchil ravishda oʻtish jarayonidan iborat. A. bilish haqidagi taʼlimotida „dia- lektik“ bilish bilan „apodiktik“ bilish- ni bir-biridan farqlaydi. „Dialektik“ bilish — tajriba samarasi boʻlmish „fikr“ni, „apodiktik“ bilish esa ishon- chli bilimni vujudga keltiradi. Ammo A. tajribani ishonchli bilimning oliy darajasi, deb hisobla-maydi, uning www.ziyouz.com kutubxonasi 621 fikricha, bilimning eng oliy qonun- qoidalari bevosita aql vositasidagina idrok etiladi. A. mantiq ilmining asoschisidir. A. yaratgan va „analitika“ deb nomla- gan mazkur fan tafakkurning tushuncha, muhokama, xulosa kabi asosiy shakllari- dan, ayniyat, qarama-qarshilik va uchinchi- si istisno qonunlaridan, fikrni isbot- lash yoxud rad etish us-lublaridan, bir qancha kategoriyalardan iborat. Mantiq „ilk falsafa“ („metafizika“) bilan bir- galikda fan sohalarining falsafiy tas- nif tizimini tashkil etadi. Biologiya sohasidagi A. Ilmiy xiz- matlaridan biri — oʻsimlik va hayvonot turlarining biologik jihatdan maqsadga muvofiqligi haqidagi taʼli- motidir. Oʻsimliklarning urugʻdan oʻsib- rivojlanishi, hayvonlardagi instinkt- larning maqsadga muvofiq tarzda yuzaga kelishi, aʼzolarining oʻzaro mutanosib ravishda harakat qilishi — tabiatdagi maqsadga muvofiqlik namunasidir. A. jahon ilm tarixida ilk bor axloq fani — etikaga asos soldi. Uning axloq sohasidagi maʼnaviy ideali Xudodir, Xudo eng oliy faylasuf va mutafak- kirdir. A. aql-zakovatning kuzatish, mushohada qilishdan iborat faoliyatini barcha neʼmatlardan ustun qoʻyadi, uni ez- gulik, rohat va lazzat manbai, deb bila- di. Amaliy faoliyat esa hamisha ham aql hukmiga boʻysunavermaydi, binobarin kundalik ishlarda ham aql, ham hayotiy tajribani ishga solib oʻrta yoʻlni tanla- gan maʼqul. A.ning siyosiy qarashlari „inson — ijtimoiy mahlukdir“ degan gʻoyaga asoslanadi, yaʼni oila, jamiyat, davlat — inson hayoti va faoliyatining asosiy sohalaridir, bularsiz u yashay olmaydi. A. oilaviy va ijtimoiy tarbiyani dav- lat tuzumini mustahkamlash vositasi, deb biladi, binobarin maktab faqat dav- latniki boʻlishi, unda barcha fuqarolar (qullardan tashqari) avvalo davlat tuzuk- tartibotidan saboq beruvchi ilmlarni egallashi shart. A. davlat masalasida har qanday arbob qulay siyosiy shart-sharoit vujudga kelishini kutib oʻtirmay, mav- jud imkoniyatdan kelib chiqib, yaxshi kon- stitutsiya asosida kishilarni boshqara bilishi, birinchi galda yosh avlodning jismoniy va aqliy tarbiyasi haqida qaygʻurishi lozim, deb hisoblaydi. A. davlatni idora etishning uchta maʼqul va uchta nomaʼqul shakli mavjud, de- gan gʻoyani olgʻa suradi. Yaxshi boshqaruv shakllari amal qilgan davlatda undan gʻarazli maqsadlarda foydalanish im- koni istisno etiladi, hokimiyat esa bu- tun jamiyat xizmatida boʻladiki, bular — monarxiya (yakka podsho hukmronligi), aristokratiya (aslzodalar hukmronligi) va „politiya“ (oʻrta tabaqa, moʻʼtadil de- mokratiya hukmronligi)dir. Aksincha, ti- raniya (zolimona hukmronlik), sof oli- garxiya (qudratli kishilar toʻdasining hukmronligi) va oxlokratiya (haddan oshgan olomon hukmronligi) — monar- xiya, aristokratiya va „politiya“ shaklla- rining vaqt oʻtishi bilan batamom aynigan, yuz tuban ketgan koʻrinishidir. A.ningtarbiya nazariyasi zami-rida axloqiy va ruhiy qarashlari yotadi: tarbi- yadan maqsad — ruhning oliy jihatlari boʻlmish aql-zakovat va irodani kamol toptirishdir. Tarbiyaning oʻzaro cham- barchas bogʻliq uch jihati — jismoniy, axloqiy va aqliy tarbiya — ruhning uch turiga muvofiq keladi, yaʼni kamolatga erishishning harakatlantiruvchi kuchla- ri — tabiiy qobiliyat, koʻnikma va aql- idrokdan iborat hamda tarbiya ishi ayni shu kuchlarga asoslanishi zarur. A. oʻz iqtisodiy taʼlimotidakullik — tabiiy bir hodisa va u doimo i.ch. ne- gizi boʻlishi lozim, degan nuq-tai nazarga suyanadi. U tovar-pul mu-nosabatlarini tadqiq etib, natural xoʻjalik bilan tovar i.ch. oʻrtasidagi tafovutlarni anglab etish darajasiga yaqin keldi. Uningcha, boylik ikki turdan iborat: isteʼmol qiymatlari yigʻindisi sifatidagi boy- lik va tovar ayirboshlash qiymatlari sifatidagi boylik. 1-tur boylik (uni A. „tabiiy boylik“ deb ataydi) man-www.ziyouz.com kutubxonasi 622 bai — dehqonchilik va hunarmandchilik boʻlib, kishilarning tub ehtiyojlarini qondirish uchun xizmat qiladi. 2-tur boylik esa (uni A. „gʻayritabiiy boy- lik“ deb nomlagan) aksincha, bevosita ehtiyoj buyumlaridan iborat boʻlmay, oʻzaro ayirboshlash, muomala negizi- da vujudga keladi. Boylik 1-turining miqdori inson ehtiyojlari bilan chegara- lansa, 2-turining miqdorini esa aslo cheklab-chegaralab boʻlmaydi. Shuningdek A. isteʼmol qiymati bilan tovar qiymati oʻrtasidagi chegarani birinchi boʻlib bel- gilab berdi, turli xil tovarlarii faqat pul vositasida oʻzaro qiyoslash mumkin, deb hisobladi. A.dan juda boy falsafiy meros qolgan. Ular orasida eng mashhurlari: „Politiya“, „Gʻoyalar haqida“, „Faro- vonlik haqida“, „Birinchi analitika“, „Ikkinchi analitika“, „Kategoriyalar“, „Fizika“, „Metafizika“, „Jon haqida“, „Nikomax axloqi“, „Yevdem axloqi“, „Axloqi kabir“, „Siyosat“, „Ekonomi- ka“, „Etika“, „Poetika“, „Ritorika“ va b. A. barcha zamonlar olimlari ustoz deb bilgan buyuk alloma. Uning qomusiy asarlari, Sharq mutafakkirlari ijo- dida ham chuqur iz qoldirgan. 7 — 8-a. lardan boshlab ayniqsa Horun ar-Rashid va Maʼmun davrida Arab xalifaligi hududida A. asarlari tarjima etilib oʻrganildi, ularga oʻnlab izoh va sharxlar bitildi. Bu ishda Oʻrta Osiyoning ulugʻ olimlari katta rol oʻynadi. Abu Nasr Forobiy A.ning „Metafizika“, „Jon haqida“, „Etika“, „Kategoriyalar“, „To- pika“, „Analitika“ va b. asarlariga il- miy sharxlar yozib, „Sharq Arastusi“ de- gan unvonga sazovor boʻldi. Abu Ali ibn Sino oʻz ustozlarining ilgʻor gʻoyalarini yanada rivojlantirib, A. va Forobiydan keyin „Uchinchi muallim“ deb ataldi. Ibn Sino bilan Beruniy oʻrtasida A.ning „Osmon haqida“ va „Fizika“ asarlari toʻgʻrisidagi munozarasi vatanimizda A. merosiga kiziqish benazir boʻlganidan dalolat beradi. Arab faylasufi Ibn Rushd oʻz salaflari Hunayn ibn Ishoq, Ishoq ibn Hunayn, Matto ibn Yunus va Yahyo ibn Adiy, al-Kindiy kabi A. ijo- dini targʻib etib, asarlariga sharhlar yozib, „Buyuk Shorih“ degan nom oldi. Oʻrta asr Sharqida A. taʼlimotini davom ettirib, uni Yevropaga tanitib, etuk il- miy asarlar yaratgan faylasuflar butun dunyoda „Sharq aristotelchilari“ unvoni b-n mashhurdir. As: Soch. v 4 tt., M., 1975 — 83; Po- etika [rus tilidan Mahkam Mahmudov tarjimasi], T., 1980.[2] Muzaffar Xayrullaev.



Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil