Qora tuynuk

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

"QORA OʻRA" — favitatsiya (tortishish) kuchi taʼsirida jismning oʻz markazi tomon juda katta tezlikda siqilib borishi (gravitatsion kollaps jarayoni) natijasida vujudga keladigan koinotdagi obʼyekt. Kuchli tashqi gra-vitatsion maydonga ega. A. Eynshteyn nazariyasi boʻyicha "Q. oʻ."ning yaqin atrofidagi jismlar doimo yopiq boʻlmagan egri chiziqli orbita boʻylab, I.Nyuton mexanikasiga muvofiq, uzokdagi jismlar esa konus kesimlarining biri boʻylab harakat qiladi. "Q.oʻ.", asosan, katta massali yulduzlar evolyutsiyasining eng oxirgi bos-qichida vujudga keladi va uning mavjudligi bevosita kuzatilmaydi. Biroq "Q.oʻ." lar zich qoʻshaloq yulduzlarning koʻrinmas komponentlari ham boʻlishi mumkin. U holda ikkinchi yulduzdan "Q.oʻ."ga relyativistik (yorugʻlik teeti-giga yaqin) tezlikda tinimsiz oʻtayotgan gaz oqimi oʻzidan rentgen nurlarini tarqatadi. Qoʻshaloq yulduz hisoblangan Oq Qush X—I obʼyekti shunday "Q.oʻ."lardan biridir.

Rassom surati: Qora tuynuk sirtiga tushayotgan qaynoq plazma diski

Qora tuynuk fazo-vaqtning shunday sohasiki, uni tark etish uchun kerakli tezlik yorugʻlik tezligidan katta boʻlishi kerak.[1] Umumiy nisbiylik nazariyasiga koʻra yetarlicha ixcham massa fazo-vaqtni kuchli egib, qora tuynukka aylanadi. „Qora“ deb atalishiga sabab bunday obyekt xuddi termodinamikadagi qora jism kabi yorugʻlikni yutib, uni tashqariga chiqarmasligidadir.[2][3]

Qora tuynukning xayoliy sirti hodisalar gorizonti deyiladi. Hodisalar gorizonti radiusini qora tuynuk radiusi sifatida qabul qilishadi. Eng oddiy xususiy holda u Schwarzschild radiusiga teng:

r_s = {2\,GM \over c^2}

Qora tuynuklar 1916-yilda Karl Schwarzschild tomonidan Einstein tenglamalarining yechimi sifatida bashorat qilingandi.

Manbalar[tahrir]

Havolalar[tahrir]