Olmos

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Olmos

Olmos (arab. — ألماس‎‎, ’almās) — tugʻma elementlar guruhiga mansub mineral, sof uglerodning kristall holidagi turi. Olmos tabiatda maʼlum barcha materiallardan qattaqligi bilan ajralib turadi va shuning uchun sanoatning koʻp muhim tarmoqlarida qoʻllaniladi. Olmos insoniyatga miloddan avvalgidan maʼlum boʻlib, dastlab Hindistonda (miloddan avvalgi 8-7 asrlarda) topilgan. Koʻp asrlar mobaynida olmos faqat Osiyoda ishlab chiqarilgan. Keyinchalik Braziliyada (18-asr), Rossiyada (1829-yil), Janubiy Afrikada (1860-yil) qazib olina boshlagan. 1866-yiladan boshlab Afrika mamlakatlari olmos qazib olish boʻyicha asosiy mintaqa hisoblanadi. Oʻzbekistonda olmos konlari topish boʻyicha izlanishlar olib borilmoqda. Tabiy olmos turli shakllarda uchraydi. Uning miroskopik donachalaridan tortib 100 va 1000 karatli (1 karat = 0,2 gr) oʻta yirik kristallari ham mavjud. 100 karatdan ortiq yirik kristallari juda kam. Janubiy Afrikada dunyodagi eng yirik olmos — 3106 karatli „Kullinan“ topilgan(1905) va undan 105 ta brilliant yasalgan. Olmos oʻzining kattaligi, shakli, rangi, qoʻllanishiga koʻra, 7 kategoriya va 23 guruhga boʻlinadi. Olmos sanoatda 2 hil — zargarlik va texniklarga boʻlinadi.

Shu vaqtdan Afrika mamlakatlari O. qazib olinadigan asosiy mintaqa boʻlib kelmoqda. Bundan tashqari, O. konlari Jan. Amerika, Osiyo (Hindiston, Indoneziya)da ham bor va sanoat miqyosida O. olinmoqda. 1955 yildan Rossiya (Yakutiya)da ham koʻp O. qazib chiqarilmoqda. Oʻzbekistonda O. sochmalarini topish boʻyicha izlanishlar olib borilmoqsa. Tabiiy O. turli shakllarda uchraydi. Uning mikroskopik donachalaridan tortib 100 va 1000 karatli (1 karat = 0,2 g) oʻta yirik kristallari ham mavjud. Koʻpincha 0,1—1,0 karatli O. uchraydi. 100 karatdan ortiq yirik kristallari kam. Jan. Afrikada dunyodagi eng yirik O. —3106 karatli "Kullinan" topilgan (1905) va undan 105 ta brilliant yasalgan. O. oʻzining kattaligi, shakli, rangi, qoʻllanishiga koʻra, 7 kategoriya va 23 guruxga boʻlinadi. O. sanoatida 2 xil — zargarlik va texnik O. farq qilinadi. Mukammal shaklli, oʻta shaffof, sof, darzsiz va boshqa nuqsonsiz O. zargarlik hamda bezak ishlarida qoʻllanadi. Sifat va kattaligidan qatʼi nazar, qolgan barcha O.lar texnik O. Hisoblanadi. Texnik O. kukun, shuningdek, kristall holida boʻlishi mumkin. Ularni qirralab, zarur shaklga (keskich, filyer va boshqalar) keltiriladi. Jaxrnda barcha qazib olinadigan O.larning 25% gachasi zargarlik O. hisoblanadi. Fizik xossalari. Tabiiy O. kristall panjarasining tuzilishi kub shaklida. Uglerodning har bir atomi tetraedr uchlari boʻylab simmetrik joylashgan. Kristallik strukturasining oʻziga xosligiga koʻra, O.ning ideal (nuqsonsiz) kristali shaffof boʻlishi kerak. Tabiatda uchraydigan kristallarda, juda oz miqdorda boʻlsa ham, boshqa aralashmalar borligi tufayli kristall panjarada nuqson boʻladi. Eng toza zargarlik O.ning 1 sm³ hajmidagi aralashmalar miqdori 1018 atomni tashkil etadi. O.da kremniy, alyuminiy, kalsiy va magniy birikmalari koʻp uchraydi.

O. Moos shkalasi boʻyicha qattikdik etaloni hisoblanadi (O.ning qattiqligi 10, korundniki 9, kvarsniki 7, kalsitniki 3 va h.k.). Turli kristallografik tomonlari boʻyicha O.ning qattiqligi turlicha (mas, oktaedr tomoni eng qattigʻi hisoblanadi). O.ning normal elastiklik moduli 1000 Gn/m2 (10"din/ sm2), hajmiy siqilish moduli 600 Gn/ m2 (6x1012 din/sm2). Issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti (temperatura 100 K dan 400 K gacha ortishi bilan) 6 dan 0,8 kJ/m K gacha pasayadi. O.ning uy temperaturasida issiklik oʻtkazuvchanligi kumushnikidan yuqori. Diamagnit xossaga ega.

O.ning rangi va shaffofligi har xil. Rangsiz, oq, qavo rang , yashil, sargʻish, jigarrang , qizgʻish, toʻq kulrang xillari uchraydi. Kristallning rangi koʻpincha bir tekis tusda boʻlmaydi.

O.ning zichligi 3,515 g/sm³, nur sindirish koʻrsatkichi 2,417, dispersiyasi 0,063. Nurning toʻliq qaytish burchagi 24°24’, ayrim namunalari optik anizotropiya xossasiga ega. Ultrabinaf-sha va rengten nurlari, elektron, a. zarracha va neytronlar taʼsirida O.da lyuminessensiya hodisasi kuzatiladi. O.ni neytronlar bilan nurlantirish natijasida unda barqaror radioaktivlik xossasi paydo boʻlmaydi. Bunda O.ning zichligi kamayadi, kristall panjarasi "boʻshashadi" va abrazivlik sifati yomonlashadi.

O. kislota va hatto qaynoq ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli, selitra va soda (t=500°) eritmalarida eriydi. O. havoda 850—1000° da, kislorodsa 720—800° da yonadi. Vakuum yoki inert gazda 1400° da O.ning ustki qismida sezilarli grafitlanish boshlanadi. temperatura koʻtarilishi bilan bu jarayon tezlashadi va 2000° atrofida (15—30 minut ichida) O. grafitga toʻla aylanadi. Impulsli qizdirishda (3400° da ham) O. kristallari saqlanadi, lekin 3600° va undan yukrrida grafitga aylanadi. Shu tufayli O. normal bosim va 1000° gacha temperaturada cheksiz vaqt saklanadi.

O. tub va sochma konlardan kazib olinadi. O. olinadigan, sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan yagona tub jins — qad. shchit va platformalarda uchraydigan kimberlitdir. O. kimberlitlarda notekis taqsimlangan. Yakka kristallar, baʼzan u kristallarning oʻsimtalari holida uchraydigan O.ning kimberlitlarda paydo boʻlishi haqida yagona fikr yoʻq. U hech yerda yirik uyumlar hosil qilmaydi. O., asosan (80—85% kismi), sochma konlardan (delyuvial, allyuvial, dengiz boʻyi sochmalaridan) qazib olinadi. Butun dunyoda qazib chiqarilayotgan O.ning 80% i sanoatda ishlatiladi. 20-asrning 30-yillarigacha JAR dunyoda O. qazib chiqarishda 1-oʻrinni egallab kelgan. Keyinchalik O.ning yirik zaxiralari Kongo Demokratik Respublikasida topiddi. O. togʻjinsi bilan olingach, ruda boyitishning barcha fizik va kimyoviy usullari yordamida ajratiladi.

Sintetik O., asosan, grafit va uglerodli moddalardan sunʼiy yoʻl bilan maxsus qurilmalarda 1200—1600° da va 4,5—8 GPa bosim ostida Fe, Co, Gr, Mn yoki ularning krtishmalari ishtirokida olinadi. Rangi oqdan qoraga-cha; shaffofligi olinish texnologiyasiga bogʻliq, koʻpincha yarim shaffof yoki xira (tinikmas). Kristallarining oʻlchamlari 1–2 mm gacha yetishi mumkin; koʻpincha 0,1 – 1 mm boʻladi.

O.ning kimyoviy tarkibi 18-asr oxirida aniqlanib, bu hol turli mamlakatlarda sunʼiy (sintetik) usul bilan O. olish uchun koʻpgina urinishlar boshlanishiga sabab boʻldi. 20-asrning 50-yillari oʻrtasida bir necha mamlakatlarda deyarli bir vaqtda O.ni sintez qilishga muvaffaq boʻlindi. O.ni sintez qilish usullari rivojlanishi bilan maxsus fizik xossalarga ega boʻlgan (mas, yarimoʻtkazgich) sintetik O. olish va undan asbobsozlikda keng foydalanish yoʻlga qoʻyildi.[1]

Shuningdek, qarang[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil