Nok

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Vikipediya:TaksonomiyaHow to read a taxobox
Nok
Mevali daraxtning umumiy koʻrinishi
Mevali daraxtning umumiy koʻrinishi
Biologik klassifikatsiya
Olam: Oʻsimliklar
Boʻlim: Yopiqurugʻlilar
Sinf: Ikki pallalilar
Tartib: Atirguldoshlar
Oila: Atirgullar
Ostoila: Spireylar
Triba: Pyreae
Osttriba: Pyrinae
Avlod: Nok

Nashvati — xalq seleksiyasi. yoʻli bilan yetishtirilgan nok (olmurut) navlari guruhi. Qishki N., kuzgi oq N., chillaki N., yozgi N. kabi navlar shu guruhga oid. Oʻzbekistonda N.ning murut, olmurut deb ataladigan yovvoyi turi — Korjinskiy noki (P. korshinskyi Litv.) togʻ etaklari va yon bagʻirlarida, soylarda oʻsadi. Mevasi dumaloq yoki noksimon-choʻziq. Oʻzbekistonda qadimdan ekib kelinadi. Madaniy N. navlari koʻchatlari yovvoyi nok urugʻlaridan yetishtirilgan paivandtaglarga payvand kdiib yetishtiriladi. 4—6-yili hosilga kiradi. Daraxti bal. 8—12 m. Boshka nok navlariga qaraganda erta gullaydi. Mevasi navyga qarab iyun oxiridan okt. boshlarigacha boʻlgan davrda pisha-di, ogirligi 120—250 g (baʼzan 500— 700 g), koʻpchiligi sargʻishkoʻkish, ay-rimlari rangdor, usti moysimon gʻuborli, silliq. Eti och sariq yoki koʻkish-oq, kuvrak, suvli, nordonshirin, urugʻi yirik; kechpisharlari mart—apr.

gacha saqlanadi. Akad. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik i.t. in-tida N. ning Qishki N. 2, kuzgi Qizil N. navlari chiqarilgan va r-nlashti-rilgan.[1]

Nok, nashvati, olmurut (lot. Pýrus) — Atirguldoshlar (Rosaceae) oilasiga mansub mevali va manzarali daraxt va butalar turi.

Oddiy nok. O. V. Tomening «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz» kitobidan botanik illustratsiya, 1885

Tarqalganligi va ekologiya[tahrir]

Yevropada nok yovvoyi koʻrinishda taxminan 60° sh. k.da tarqalgan. Arealning shimoliy chegarasida - siyrak.

2006-yilda sovuqqa chidamli navlarini muvaffaqiyatli seleksiya qilish natijasida nok Ural va Gʻarbiy Sibirda 55° sh. k.gacha joylashgan bogʻ maydonlarida samarali oʻstirilmoqda.

Noklarning madaniy navlarining kelib chiqishi bir qator koʻrinishlarining, qisman, Pyrus achras Gärtn., Pyrus persica Pers., Pyrus cordata Desv., Pyrus elaeagnifolia Pall.larning gibridlanishi bilan bogʻliq deb taxmin qilmoqdalar. Noklar qadimgi Forsiya, Yunoniston va Rim imperiyasida etishtirilgan.

Hozirgi vaqtda noklarning mingta navi bor.

Botanik tavsifi[tahrir]

Erkin o‘suvchi shoxi shakli — piramidaviy yoki yumaloq, quyuqlashishga moyil. Yillik oʻsish 30-40 smni tashkil etadi. Qulay sharoitlarda nok yirik oʻlchamlarga yetadi — balandligi 5—25 metrgacha va shox diametri 5 metrgacha.

Barglari, qoidaga binoan, toʻkiluvchi. Barg joylashuvi 5 qatorlik spiral. Barg keng tuxumsimon shaklda, 2,5—10 sm uzunlikka ega, qisqa uchli; rangi — toʻq yashil, yaltiroq, bargning pastki qismi koʻk-yashil, kuzda oltinrang-toʻq sariq.

Gullash vaqti va shakli: aprel—may, gullari oq, diametri 3 sm, 5-gulbargli, 3-9 tadan soyabon koʻrinishli panjali. Ginetseyda urugʻchilar 2 tadan 5 tagacha. Ularning urugʻdonlari oʻzaro va krujka shaklini oluvchi gulli qoʻndogʻi bilan qoʻshilib oʻsadi; kurtakda gulbarglari cherepitsa shaklida joylashadi.

Meva zamburugʻlari qalin poʻstloq bilan qoplagan.

Nok kurtaklari boshqa daraxt oilalari singari ikki xilda boʻladi: vegetativ va generativ. Vegetativ kurtaklar kichikroq va oʻtkirroq, generativlari — kattaroq va toʻmtoqroq. ikki xil kurtakning oʻrtasidagi tashqi farqlari ulardan novda chiqishi chogʻidagi ushbu kurtaklarning shakllanish vaqtiga qarab kuchayadi.

Mevasi, qoidaga binoan, — pastki qismi kengaygan choʻzinchoq shaklda, sharsimon mevali navlari ham bor.

Kelib chiqish tarixi[tahrir]

Nok bizlarga tarixgacha boʻlgan davrda yetib kelgan. Uning vatani aniq oʻrnatilmagan. Yetishtirilgan nok Qadimgi Yunonistondan kelib chiqqan (er. old. 1000 yil oldin).

Ahamiyati va qoʻllanilishi[tahrir]

Noklarning har xil navlari manzara sifatida yoki aksari mevali daraxtlar sifatida foydalaniladi.

2005-yilda noklarning jahondagi ishlab chiqarilishi 15 mln tonnani tashkil etdi (AQSh qishloq xoʻjaligi vazirligining baholashi). Noklarni yirik ishlab chiqaruvchi Xitoy hisoblanadi.

Yogʻoch[tahrir]

Nokning qattiq, ogʻir va egiluvchan yogʻochi mayda buyumlar uchun keng qoʻllaniladi. Oʻzining chirishga kam chidamliligi hisobiga u faqat bino ichkarisida foydalaniladigan buyumlar uchun ishlatiladi. Ushbu yogʻochning solishtirma zichligi taxminan 740 kg/m³ni tashkil etadi. Ixtiyoriy boshqa ogʻir va zich yogʻoch singari nok quritish chogʻida yorilishga va qiyshayishga moyil, shunday zichlikka ega boʻlgan qora qayin yogʻochida ham shu holat kuzatiladi. Quritilgan holatda bu yogʻoch juda shaklan oʻzgarmasdir. Bu oʻzgarmaslik "tosh kataklari" deb nomlanadigan nokni ham meva va ham yogʻoch sifatida farqlaydigan xususiyatlari borligi bilan bogʻliq. Bu kataklar yogʻoch tuzilishiga qoʻshilib ketganday tuyuladi.

Nok yogʻochi yonishining solishtirma issiqlik sigʻimi qora qayin yogʻochining oʻxshash koʻrsatkichiga nisbatan bir qancha past, garchi bu turlar zichligi boʻyicha juda oʻxshash boʻlsa ham.

Nok yogʻochining tuzilishi juda ingichka, bir tekis, bir oz farqlanadigan yillik halqalariga ega boʻladi. Tirik daraxtning shikastlanishlari atrofidagi yogʻoch binafsha rang-qoʻngʻirdan qora jigar ranggacha tusga kirishi mumkin. Issiq bugʻ bilan qayta ishlanganda, masalan shpon tayyorlashda u qizgʻish va qoraroq rangga kiradi. Bu daraxt qariganda boshqalaridan farqli oʻlaroq juda chiroyli toʻq jigar rang qahrabo rangga kiradi.

Kovakchalar qurollanmagan koʻz bilan faqat koʻndalang kesimidagina ajratiladi.

Oʻzining qattiqligiga qaramasdan nok "tosh kataklar"i hisobiga kesish uchun mos keladi, uni turli yoʻnalishlarda yormasdan kesish mumkin. Germaniyada bu daraxtni azaldan "shpringerle" (olm. Springerle) deb nomlanadigan pishiriqlarning oʻziga xos turlarini shaklga solish foydalaniladigan turli bosma taxtalarni tayyorlash uchun ishlatib kelingan.

Qora tezob bilan qayta ishlangandan keyin ushbu yogʻoch, shuningdek juda qimmatbaho obnus oʻrnini bosuvchisi sifatida ham ishlatiladi.

Turkumlanishi[tahrir]

Turni ikki qismga ajratadilar: Pashia va Pyrus

Nokning gullashi

Barcha turlarining roʻyxati[2]:

sect. Pashia
sect. Pyrus
Gibridlar
Nok urugʻi vakillari ishtirok etgan gibrid turlar

Noklarning ayrim navlari[tahrir]

Noklar madaniy navlarining asosiy qismi Pyrus communis [syn. Pyrus domestica] koʻrinishiga taalluqli.

Noklarning har xil navlari

Oziq-ovqat ahamiyati[tahrir]

Qayta ishlanmagan nok
(100g da oziq ahamiyati)

Suv : 83,71 g Noorganik moddalar : 0,33 g Oziq-ovqat tolalari : 3,1 g Energetik ahamiyati : 58 kcal
Monosaxaridlar : 9,80 g Uglevodlar: 15,46 g Oqsillar: 0,38 g Yogʻlar: 0,12 g
Mikrounsurlar
Kaliy : 119 mg Fosfor : 11 mg Kalsiy : 9 mg Magniy : 7 mg
Natriy : 1 mg Temir : 170 µg Mis : 82 µg Rux : 100 µg
Vitaminlar
С vitamini : 4,2 mg B1 vitamini : 12 µg B2 vitamini : 25 µg B3 vitamini : 157 µg
B5 vitamini : 48 µg B6 vitamini : 28 µg B9 vitamini : 0 µg B12 vitamini : 0 µg
А vitamini : 23 UI Retinol : 0 µg E vitamini : 0,12 µg K vitamini : 4,5 µg
Yogʻli kislotalar
Toʻyingan : 6 mg Mono-toʻyingan : 26 mg Yarim-toʻyingan : 29 mg Xolesterin : 0 mg

Nok soʻzining etimologiyasi[tahrir]

Shuningdek qarang[tahrir]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. GRINga muvofiq (Havolalar boʻlimiga qarang)

Adabiyot[tahrir]

  • Груша // Brokgauz va Yefronning ensiklopedik lugʻati: 86 tomlik (82 t. va 4 qoʻsh.). — СПб., 1890—1907.
  • Simirenko S. Опыт исследования крымского плодоводства и плодоторговли.

Havolalar[tahrir]

Andoza:Wikisource

Oakleaf template.gif Botanikaga oid ushbu maqola chaladir. Siz uni toʻldirib, loyihaga yordam berishingiz mumkin.