Areal

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Areal (lot. area – maydon, ma-kon) – o‘simlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (bo‘lingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi o‘simliklarning turlari bir te-kis, o‘z hayotiga qulayroq joylarda ko‘p uchrasa – yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga bo‘linsa – aj-ralgan A. paydo bo‘ladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qit’a, ummonlarni egallasa (mas, g‘alladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi A. hosil bo‘ladi. Keng tarqalgan hayvon va o‘simlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. uncha katta bo‘lmasligi ham mumkin. Ayrim o‘simlik turlari (endemiklar) juda che-klangan, tor joylardagina (mas, orolda, g‘orda va boshqalarda) o‘sadi. A. chegarasi doimiy bo‘lishi yoki odam ta’siri bilan o‘zgarishi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan bo‘ladi, markazda ko‘proq joylashib, chekkaroqlarida to-bora siyraklasha boradi. Odam faoliyati ta’sirida o‘zgargan A. sun’iy A. (intro-duksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-asr oxirlarida ancha serhosil Meksika g‘o‘zasi Amerikadan O‘rta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi o‘simligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan so‘ng, bu yerlarda ular-613ning sun’iy A. barpo etildi. Tabiatda sochma A., sertarmoq A., tutash A., yondosh A., kengayuvchi A., torayuvchi A., uzilgan A. va boshqa turlari uchraydi.

Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil