Niderlandiya iqtisodiyoti

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Niderlandiya iqtisodiyoti dunyoda salohiyati bo'ycha17-o‘rinda turadi. 1998—2000 yillar oralig'ida yillik YaIM o'sishi 4% ni tashkil etdi, ammo keyin o'sish sur'ati biroz pasaydi. Inflyatsiya yiliga o'rtacha 2,1-2,6% ni tashkil qiladi. Iqtisodiy erkinlik bo‘yicha Niderlandiya tadqiqot o‘tkazilgan 157 davlat ichida 16-o‘rinni band qilgan edi.

Niderlandiya zamonaviy yuqori rivojlangan postindustrial iqtisodiyotga ega mamalakat sanaladi. Hududi bo'yicha dunyoda 134-o'rinni va aholi soni bo'yicha 59-o'rinni egallagan Niderlandiya umumiy yalpi ichki mahsulot hajmi bo'yicha yigirmata yetakchi davlatlar qatoridan joy olishda davom etmoqda (2010—yilda Niderlandiya Markaziy statistika byurosining hisob-kitoblariga ko'ra - 677 milliard yevroni tashkil etgan), aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (40,7 ming yevro) va import va eksportning umumiy hajmi (650,1 milliard yevro) bo‘yicha birinchi o‘nlikda, xorijdagi jahon investorlarining birinchi beshligida to‘rtta iqtisodiy yetakchi o‘rin olgan Yevro Ittifoq tarkibidag mamlakat sanaladi

Iqtisodiyotga tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Niderlandiya iqtisodiyoti jahonga mashhur kompaniyalar, yirik firmalar, konsernlar tufayli yaxshi obro'ga ea davlat sanaladi masalan: Royal Dutch-Shell (neftni qazib olish va qayta ishlash, shuningdek, boshqa energiya resurslari); Unilever (oziq-ovqat mahsulotlari, maishiy kimyo, kosmetika, parfyumeriya); "Philips" (maishiy elektrotexnika, elektr jihozlari); AKZO-Nobel (kimyoviy mahsulotlar), Hoogovens (metallurgiya), Fokker (samolyot sanoati), DAF Trucks (avtomobilsozlik), Reyn-Shelde-Verolme (kemasozlik), Ferenichde mashinenfabriken (mashinasozlik) kompaniyalari jahonga mashhur kompaniyalar sanaladi. Royal Dutch-Shell esa ushbu ro'yxatda 4-o'rinni egallaydi.

Niderlandiyada VimpelCom, Royal Dutch/Shell (neft kimyosi), Unilever (maishiy kimyo va oziq-ovqat), Royal Philips Electronics (elektronika) kabi transmilliy va Yevropa kompaniyalarining bosh qarorgohi va ishlab chiqarish quvvatlari joylashgan. Jahon iqtisodiyotida yetakchi o‘rinlarni Gollandiyada joylashgan yirik Gollandiya kompaniyalari va transmilliy korporatsiyalari ham egallaydi: Gasunie (gaz ishlab chiqarish va taqsimlash), ING Group (sug‘urta, moliya), Hoogovens (metallurgiya), DAF Yuk mashinalari (avtomobil), Reyn-Shelde-Verolme (kemasozlik), DSM va Ferenigde Mashinenfabriken (mashinasozlik), Akzo-Nobel (kimyo), Aegon (sug'urta), KPMG "(maslahat xizmatlari), "Campina" (oziq-ovqat), " Heineken" (pivo tayyorlash) Niderlandiyaning eng yirik sarmoyador kompaniyalaridan biri hisoblanadi.

Mamlakatda energiyani ko‘p talab qiluvchi tarmoqlar yaxshi rivojlangan. Qishloq xo'jaligida, masalan, issiqxona majmualarida ham katta ahamiyatga ega. Gollandiyaning o'ziga xos ramzi bo'lgan lolalar eksporti keng tarqalgan.

Niderlandiya iqtisodiyoti eksport iqtisodiyoti deb ataladi, chunki bu mamlakat asosan tashqi bozorlarga yo'naltirilgan iqtisodiyotga ega davlat sanaladi.

Asosiy eksport tovarlari
kimyo mahsulotlari, go'sht, issiqxona sabzavotlari, gullar, tabiiy gaz, metall mahsulotlari.
Asosiy import tovarlari
neft, avtomobillar, temir - po'lat, kiyim- kechak, rangli metallar, oziq -ovqat mahsulotlari, turli transport uskunalari.

Gollandiya bank tizimi ING Groep NV, ABN AMRO Bank kabi banklar tomonidan yirik sarmoyalar orqali boshqariladi.

Statistika[tahrir | manbasini tahrirlash]

Quyidagi jadvalda 1980—2018 yillardagi asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar keltirilgan. Inflyatsiya 2%dan kam yashil strelka bilan belgilangan[1] [2].

Yil YaIM

(mlrd yevro)

YaIM aholi jon boshiga

(mlrd yevro)

YaIM o'sih Inlyatsiya darajasi

(%)

Ishszlar

(%)

Davlat harajatlari

(YaIMga nisbatan)

1980 170,7 12 066 3,4 % 44,6 %
1981 Green Arrow Up Darker.svg179,0 Green Arrow Up Darker.svg12 566 Decrease−0,5 % 6,8 % 4,6 % 48,0 %
1982 Green Arrow Up Darker.svg186,3 Green Arrow Up Darker.svg13 015 Decrease−1,2 % 5,8 % 6,5 % 53,7 %
1983 Green Arrow Up Darker.svg193,5 Green Arrow Up Darker.svg13 471 Green Arrow Up Darker.svg1,8 % 2,9 % 8,3 % 59,8 %
1984 Green Arrow Up Darker.svg202,4 Green Arrow Up Darker.svg14 030 Green Arrow Up Darker.svg3,1 % 3,4 % 8,1 % 63,4 %
1985 Green Arrow Up Darker.svg211,5 Green Arrow Up Darker.svg14 593 Green Arrow Up Darker.svg2,7 % 2,3 % 7,3 % 68,7 %
1986 Green Arrow Up Darker.svg218,3 Green Arrow Up Darker.svg14 981 Green Arrow Up Darker.svg3,1 % 6,5 % 70,6 %
1987 Green Arrow Up Darker.svg221,7 Green Arrow Up Darker.svg15 114 Green Arrow Up Darker.svg1,9 % −1,0 % 6,3 % 73,0 %
1988 Green Arrow Up Darker.svg231,2 Green Arrow Up Darker.svg15 661 Green Arrow Up Darker.svg4,6 % Green Arrow Up Darker.svg0,5 % 6,2 % 75,5 %
1989 Green Arrow Up Darker.svg244,6 Green Arrow Up Darker.svg16 474 Green Arrow Up Darker.svg4,4 % Green Arrow Up Darker.svg1,1 % 5,7 % 75,6 %
1990 Green Arrow Up Darker.svg258,8 Green Arrow Up Darker.svg17 311 Green Arrow Up Darker.svg4,2 % 2,5 % 5,1 % 76,9 %
1991 Green Arrow Up Darker.svg273,4 Green Arrow Up Darker.svg18 143 Green Arrow Up Darker.svg2,4 % 3,2 % 4,8 % 76,7 %
1992 Green Arrow Up Darker.svg285,0 Green Arrow Up Darker.svg18 771 Green Arrow Up Darker.svg1 7 % Green Arrow Up Darker.svg1 8 % 4 9 % 77,4 %
1993 Green Arrow Up Darker.svg293,2 Green Arrow Up Darker.svg19 177 Green Arrow Up Darker.svg1,3 % Green Arrow Up Darker.svg1,6 % 5,5 % 78,5 %
1994 Green Arrow Up Darker.svg308,1 Green Arrow Up Darker.svg20 030 Green Arrow Up Darker.svg3,0 % 2,1 % 6,2 % 75,3 %
1995 Green Arrow Up Darker.svg325,3 Green Arrow Up Darker.svg21 045 Green Arrow Up Darker.svg2,6 % Green Arrow Up Darker.svg1,3 % 7,1 % 73,1 %
1996 Green Arrow Up Darker.svg341,0 Green Arrow Up Darker.svg21 955 Green Arrow Up Darker.svg3,6 % Green Arrow Up Darker.svg1,4 % 6,4 % 71,2 %
1997 Green Arrow Up Darker.svg365,0 Green Arrow Up Darker.svg23 378 Green Arrow Up Darker.svg4,3 % Green Arrow Up Darker.svg1,9 % 5,5 % 65,6 %
1998 Green Arrow Up Darker.svg389,3 Green Arrow Up Darker.svg24 786 Green Arrow Up Darker.svg4,5 % Green Arrow Up Darker.svg1,8 % 4,3 % 62,5 %
1999 Green Arrow Up Darker.svg414,8 Green Arrow Up Darker.svg26 237 Green Arrow Up Darker.svg5,0 % Green Arrow Up Darker.svg2,0 % 3,5 % 58,1 %
2000 Green Arrow Up Darker.svg448,1 Green Arrow Up Darker.svg28 134 Green Arrow Up Darker.svg4,3 % 2,3 % 3,1 % 51,4 %
2001 Green Arrow Up Darker.svg476,7 Green Arrow Up Darker.svg29 708 Green Arrow Up Darker.svg2,1 % 5,1 % 3,1 % 48,7 %
2002 Green Arrow Up Darker.svg494,5 Green Arrow Up Darker.svg30 621 Green Arrow Up Darker.svg0,1 % 3,9 % 3,7 % 48,1 %
2003 Green Arrow Up Darker.svg506,7 Green Arrow Up Darker.svg31 228 Green Arrow Up Darker.svg0,3 % 2,2 % 4,8 % 49,3 %
2004 Green Arrow Up Darker.svg523,9 Green Arrow Up Darker.svg32 179 Green Arrow Up Darker.svg2,0 % Green Arrow Up Darker.svg1,4 % 5,7 % 49,6 %
2005 Green Arrow Up Darker.svg545,6 Green Arrow Up Darker.svg33 431 Green Arrow Up Darker.svg2,2 % Green Arrow Up Darker.svg1,4 % 5,9 % 48,9 %
2006 Green Arrow Up Darker.svg579,2 Green Arrow Up Darker.svg35 434 Green Arrow Up Darker.svg3,5 % Green Arrow Up Darker.svg1,6 % 5,0 % 44,5 %
2007 Green Arrow Up Darker.svg613,3 Green Arrow Up Darker.svg37 436 Green Arrow Up Darker.svg3,7 % Green Arrow Up Darker.svg1,6 % 4,2 % 42,4 %
2008 Green Arrow Up Darker.svg639,2 Green Arrow Up Darker.svg38 864 Green Arrow Up Darker.svg1,7 % 2,2 % 3,7 % 54,5 %
2009 Decrease617,5 Decrease37 359 Decrease−3,8 % Green Arrow Up Darker.svg1,0 % 4,3 % 56,5 %
2010 Green Arrow Up Darker.svg631,5 Green Arrow Up Darker.svg38 008 Green Arrow Up Darker.svg1,3 % Green Arrow Up Darker.svg0,9 % 5,0 % 59,3 %
2011 Green Arrow Up Darker.svg642,9 Green Arrow Up Darker.svg38 515 Green Arrow Up Darker.svg1,6 % 2,5 % 5,0 % 61,6 %
2012 Green Arrow Up Darker.svg645,2 Decrease38 506 Decrease−1,0 % 2,8 % 5,8 % 66,3 %
2013 Green Arrow Up Darker.svg652,7 Green Arrow Up Darker.svg38 844 Decrease−0,1 % 2,6 % 7,3 % 67,8 %
2014 Green Arrow Up Darker.svg663,0 Green Arrow Up Darker.svg39 313 Green Arrow Up Darker.svg1,4 % Green Arrow Up Darker.svg0,3 % 7,4 % 68,0 %
2015 Green Arrow Up Darker.svg683,5 Green Arrow Up Darker.svg40 353 Green Arrow Up Darker.svg2,0 % Green Arrow Up Darker.svg0,2 % 6,9 % 64,6 %
2016 Green Arrow Up Darker.svg702,6 Green Arrow Up Darker.svg41 259 Green Arrow Up Darker.svg2 2 % Green Arrow Up Darker.svg0 1 % 6 0 % 61 8 %
2017 Green Arrow Up Darker.svg737,0 Green Arrow Up Darker.svg43 001 Green Arrow Up Darker.svg2,9 % Green Arrow Up Darker.svg1,3 % 4,9 % 56,7 %
2018 Green Arrow Up Darker.svg772,7 Green Arrow Up Darker.svg44 950 Green Arrow Up Darker.svg2,5 % 2,3 % 3,8 % 54,4 %

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

2002—yilda Gollandiya umumiy Yevropa valyutasi yevroni muomalaga kiritib, gulderani unga almashtirdi.

2011—yilga kelib, inqirozdan so'ng, Niderlandiya umuman inqirozdan chiqdi; Mamlakatda bosqichma-bosqich iqtisodiy o'sish jarayoni boshlandi, lekin u juda zaifligicha qolmoqda. Mamlakat global moliyaviy reytingdagi o'rnini asta-sekin yo'qotishda davom etmoqda. 2014—yilda 8% ishsizlik darajas[3] tashkil etgan. Ikkinchisi Niderlandiya aholisining deyarli bir xil sur'atlarda, ba'zan esa mamlakat yalpi ichki mahsulotidan tez o'sib borayotgani bilan izohlanadi.

Qishloq xo'jaligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Niderlandiya qishloq xo'jaligi iqtisodiyotning yuqori intensiv va muhim tarmog'i hisoblanadi, garchi 2005—yilda unda atigi 1,0% kishi ishlagan bo'lsa-da mamlakat aholisining, ammo YaIMning 1,6% dan ko'p bo'lmagan ishlab chiqarildi. 2005—yilda qishloq xo'jaligi eksporti 17 milliard yevrodan oshdi, 80%ga ga yaqin eksportning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari iste’mol qiladi (Germaniya – 25%, Buyuk Britaniya - 12%). Qishloq xoʻjaligi eksporti tarkibida sabzavot va gullar (12 milliard yevro) va sut mahsulotlari (5 milliard yevro) yetakchilik qiladi.

Yer maydonlari. Qishloq xoʻjaligi yerlari mamlakatning 65%ga yaqin qismini tashkil etadi. Qishloq xoʻjaligi erlarining 27% ni ekin maydonlari egallaydi, 32% - yaylovlar va 9% oʻrmonlar bilan qoplangan. Yaylovlar ulushi doimiy ravishda kamayib bormoqda, 1995—yildan 2005—yilgacha bu yerlar 8,2%ga kamaydi.

Tuproqlar podzolik va unumsiz bo'lishiga qaramay (Shimoliy dengizning qirg'oq zonalari bundan mustasno), ular Niderlandiyada ehtiyotkorlik bilan parvarish qilinadi, bundan tashqari, 2005—yilda mamlakat tuproq tarkibi bo'yicha dunyoda birinchi o'rinni egalladi.

O'simlik yetishtirish. Mamlakatning ayrim hududlarida gulchilik ustunlik qiladi. Kartoshka, qand lavlagi va don ekinlari ham yetishtiriladi. Muhim eksport mahsuloti yuqori sifatli issiqxona va sabzavot konservalari yetishtirish hisoblanadi.

Chorvachilik. Yog ' ishlab chiqarish bo'yicha Yevropada beshinchi, pishloq ishlab chiqarish bo'yicha to'rtinchi o'rinni egallaydi. Yaylov chorvachiligi eng keng tarqalgan bo'lib, 4,5 million boshdan ortiq qoramollar polderlarda boqiladi (Yevropa Ittifoqi chorva mollarining taxminan 3,5%). 2005—yilda mollari soni 1,4 million boshni tashkil etdi (1980—yillarning o'rtalarida ular taxminan 2,5 million bosh edi), podaning mahsuldorligi juda yuqori - o'rtacha sut sog'ish yiliga 9 ming litrdan ortiqn tashkil etadi.

Issiqxona iqtisodiyoti. Issiqxona maydoni bo'yicha Gollandiya dunyoda birinchi o'rinda turadi. 1994—yildan 2005—yilgacha issiqxonalar maydoni 13 ming gektardan 15 ming gektarga ko'paydi, issiqxonalar odatda mahalliy tabiiy gaz bilan isitiladi.

Sanoat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eng muhim sanoat tarmoqlari:

Og'ir sanoat - neftni qayta ishlash, kimyo sanoati, qora metallurgiya va mashinasozlik qirg'oqbo'yi hududlarida, ayniqsa Rotterdamda, shuningdek, IJmeiden, Dordrext, Arnhem va Nijmegenda hududlarida to'plangan. Bu shaharlarning barchasi kemalar yoki kanallar bo'yida joylashgan bo'lib asosiy mahsulot tashuvchanligi suv transporti orqali amalga oshiriladi.

Shokolad, puro, jin, pivo ishlab chiqarish ham rivojlangan.

Qazib olish sanoati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tabiiy gaz qazib olish muhim (dunyoda 10-oʻrinda egallaydi). G'arbiy Yevropa bozorlari uchun asos bo'lgan Groningen provinsiyasidagi gaz koni (2013—yilda Groningenda rekord darajada ishlab chiqarish 53,8 milliard kub metrni tashkil etdi); quvurlar u yerdan gazni butun mamlakat bo'ylab va eksport uchun tarqatadi. 2010—yillarda u yerda juda jiddiy muammolar yuzaga keldi: Shell va ExxonMobil tomonidan taqdim etilgan loyiha operatorlari tomonidan yirik miqdorda ishlab chiqarish tufayli mintaqada seysmik faollik keskin oshdi. Natijada - ikkita jiddiy zilzila - avvaliga (2012—yilda, keyin 2018—yilda) Niderlandiya hukumati 2022—yilga kelib qazib olishni dastlab 12 milliard kub metrgacha qisqartirish, keyin esa butunlay to'xtatish to'g'risidagi qaror qabul qilgan[4].

1975—yilgacha Limburg provinsiyasida ko'mir qazib olindi.

Energiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

AQSh Energetika ma'lumotlar boshqarmasi ma'lumotlariga ko'ra Gollandiyaning tasdiqlangan qayta tiklanadigan tabiiy energiya zaxiralari (2015—yil sentyabr) va EES EAEC ma'lumotlari[5] 1,453 milliard tse (ko'mir ekvivalenti) yoki global (179 mamlakat) 0,11% ga baholanadi. Tabiiy gaz zaxiralari (2013—yil 1—yanvar holatiga) - 1,399 mlrd. barel, bu ko'rsatilgan tasdiqlangan zaxiralarning 96,3% ni tashkil etadi.

Gollandiyaning energiyaga bog'liqligi* energiya tashuvchilarning agregat guruhlari bo'yicha va umuman Eurostat ma'lumotlariga ko'ra[6] quyidagi diagrammada keltirilgan[7].

Niderlandiyaning energiyaga qaramligi, 1990—2019 (%)

* Izohlar :

1. Energiyaga qaramlik iqtisodiyotning energiyaga bo'lgan ehtiyojini qondirish uchun importga bog'liqlik darajasini bildiradi. Import-sof nisbatdan (import minus eksport) birlamchi energiya tashuvchilar va bunker yoqilg'isining yalpi ichki iste'moli yig'indisiga hisoblangan.

2. Salbiy qiymat sof eksportchini ko'rsatadi: iste'mol qilganidan ko'ra ko'proq yoqilg'i eksport qiladigan mamlakat.

2021—yil 24—yanvardagi Yevrostat maʼlumotlaridan[7][8] jadvalda keltirilgan, mamlakatning zamonaviy energetika iqtisodiyotining quyidagi asosiy xususiyatlari keltirilgan. Birlamchi energiya ishlab chiqarishning umumiy hajmida 72,3% tabiiy gaz ishlab chiqarishga to'g'ri keladi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (RES), jumladan, bioyoqilg'i ulushi 18,8% ni tashkil qiladi. Gollandiya barcha energiya manbalari, shu jumladan, elektr energiyasi, RES guruhidan tashqari, bioyoqilg'i uchun sof import qiluvchi hisoblanadi. Jami yetkazib berish tarkibida – qariyb 72 million tonna neft ekvivalentidagi tabiiy gaz va xom neft va neft mahsulotlari mos ravishda 44,5% va 36,2%ni tashkil etadi. 2019—yil uchun yakuniy energiya iste'moli 44,7 million bareni tashkil etadi, uning 29,9% sanoatda, 24,5% transportda va 45,6% boshqa tarmoqlarda ishlatiladi.

1-jadval. Niderlandiyaning 2019—yil uchun yoqilg'i-energetika balansining tanlangan maqolalari, ming. tonna neft ekvivalentini tashkil etadi
Energiya tashuvchilar Birlamchi energiya ishlab chiqarish Eksport Import Umumiy ta'minot Yakuniy energiya iste'moli Sanoat Transport Boshqa tarmoqlar
Elektr -- 1681 1754 74 9420 3071 203 6146
Issiqlik energiyasi 216 -- -- 216 2126 1535 -- 591
Gazlarning hosilalari -- -- -- -- 460 460 -- --
Tabiiy gaz 23944 34158 42489 32046 16588 5026 64 11498
Qayta tiklanmaydigan chiqindilar 681 36 170 815 39 -- -- 39
yadroviy issiqlik 910 -- -- 910 -- -- -- --
Xom neft va neft mahsulotlari (biologik yoqilg'idan tashqari) 1146 105890 148419 26047 13977 3016 10050 912
Slanets va smolali qum -- -- -- -- -- -- -- --
Torf va torf mahsulotlari -- -- -- -- -- -- -- --
Qayta tiklanadigan va bioyoqilg'i 6220 1532 785 5433 1989 yil 181 616 1191
Qattiq qazilma yoqilg'i 0 100 6657 6419 83 79 to'rtta
Jami 33116 143398 200275 71960 44683 13369 10933 20381
Elektr energiyasining ulushi -- 1,17% 0,88% -- 21,08% 22,97% 1,86% 30,16%

Transport[tahrir | manbasini tahrirlash]

Relyefning qulayligi yo'l tarmog'ini rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratadi, lekin daryo va kanallarning ko'pligi yo'l qurilishida ma'lum qiyinchiliklar va xavflarni keltirib chiqaradi.

  • Temir yoʻl tarmogʻining umumiy uzunligi 2753 kilometrni tashkil etadi (shundan 68% elektrlashtirilgan - 1897 km).
  • Avtomobil yoʻllarining umumiy uzunligi 111 891 km.
  • Ketiladigan daryo va kanallarning umumiy uzunligi 5052 km.

Okean kemalari mamlakat iqtisodiyotida ham muhim oʻrin tutadi (Rotterdam porti Yevropadagi eng yirik transport markazi). Niderlandiya Yevropa yuk oqimlarining katta qismini qayta ishlaydi. KLM ko'plab xalqaro yo'nalishlarda ishlaydi. Amsterdamda joylashgan Schiphol aeroporti yuk tashish bo'yicha G'arbiy Yevropaning yetakchi davlatlaridan biridir.

Aholi daromadlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

2017—yil holatiga ko‘ra, Niderlandiyada o‘rtacha ish haqi oyiga 2855 yevro (3207,06 yalpi) va 2152 yevro (sof 2417,33 dollar) tashkil etdi. Niderlandiya hukumati eng kam ish haqini yiliga ikki marta, 1 yanvar va 1 iyulda Niderlandiyada o'rtacha, jamoaviy kelishilgan ish haqining o'zgarishiga mos ravishda o'zgartiradi. 2020—yil 1—yanvardan Niderlandiyada 21 yoshdan oshgan shaxslar uchun eng kam ish haqi oyiga 1653,60 yevro (yalpi) va 1523 yevro (sof) ni tashkil qiladi[9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]