Kontent qismiga oʻtish

Foryob (viloyat)

Koordinatalari: 36°0′0″N 65°0′0″E / 36.00000°N 65.00000°E / 36.00000; 65.00000
Vikipediya, erkin ensiklopediya
Foryob viloyati
فاریاب
viloyat Toglar va daryo Foryob viloyatida
Tarkibida 15 tuman
Maʼmuriy markazi Maymana
Rasmiy tillar Oʻzbekcha, Turkmancha, Dariycha
Aholi (2012) 948 000
Zichligi 46 kishi./km²
Millatlar tarkibi O'zbeklar, Turkmanlar, Tojiklar
Dinlar tarkibi Musulmonlar
Maydoni 20 797.6 km²
Vaqt mintaqasi UTC+4:30
Kod ISO 3166-2 AF-FYB
Xaritada
Foryob viloyati xaritada
36°0′0″N 65°0′0″E / 36.00000°N 65.00000°E / 36.00000; 65.00000

Foryob, Afgʻonistonning 34 viloyatlaridan biri va mamlakatning shimolida joylashgan. Ushbu viloyat Turkmaniston bilan chegaradosh hisoblanadi. Aholisi 948 ming kishidan ortiq (2012) va koʻp millatli bir jamiyat. Bu viloyat 15 tuman va mingdan ortiq qishloqdan tashkil topgan. Shuningdek, maʼmuriy markazi Maymana shahri.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Foryob viloyatida bir qishloq

Foryob bir forscha toponimika va maʻnosi "daryo suvlarini sugʻorish orqali sugʻoriladigan erlar".[1] Foryobning oti sosoniylar tomonidan tashkil etilgan shahardan olingandir. Mazkur hudud mashhur islom faylasufi Abu Nasr al-Forobiyning (Ibn an-Nadim keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra) vatani sifatida tanilgan. Faryob mintaqasi tarixan Katta Xurosonning transchegaraviy hududiga kirgan bo‘lib, mustamlakachilik davrida britaniyalik geograflar tomonidan Afg‘on Turkistoni nomi bilan atalgan.

Faryobda aholi joylashuvi tarixi juda qadimiy bo‘lib, hudud turli davrlarda bir-birini almashgan ko‘plab madaniy qatlamlarni o‘zida mujassam etgan. Ayrim tarixiy bosqichlarda u turli xalqlar va madaniyatlar tinch hamda murosa asosida birga yashagan madaniy ko'prik vazifasini bajargan.

Maymana va Andxoy shaharlarining yozma tarixda tilga olinishi taxminan 2 500 yil avvalga borib taqaladi. Manbalarga ko‘ra, miloddan avvalgi 586-yilda Quddus Navuxodonosor II tomonidan vayron qilingach, yahudiylar bu hududga ko‘chib kelib, bu yerda istiqomat qila boshlagan. O‘sha davrda hudud Fors imperiyasi tarkibida bo‘lgan, keyinchalik esa miloddan avvalgi 326-yilda Aleksandr Makedonskiyning istilosi natijasida yunonlar hukmronligi o‘rnatilgan.

Milodiy III asrdan VII asrgacha bo‘lgan davrda forslar hukmronligi qayta tiklandi.[2]

Islomdan avvalgi davr milodiy 651–661-yillarda Arab musulmonlari tomonidan Shimoliy Afg‘onistonning zabt etilishi bilan yakunlangan. Bu hudud ikki yirik — arab va fors madaniyatlari nafaqat siyosiy va hududiy, balki mafkuraviy ustunlik uchun ham kurash olib borgan keng ko‘lamli jang maydoniga aylangan. Natijada bu yerda asrlar davomida mavjud bo‘lgan zardushtiylik, buddaviylik, nestorian xristianligi hamda mahalliy butparastlik e’tiqodlari asta-sekin yo‘qolgan. Keyinchalik turli islomiy sulolalar hokimiyat tepasiga kelib, mahalliy aholi hayotiga ta’sir ko‘rsatgan. Ular qatoriga Safforiylar, Somoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar va G‘uriylar kiradi.

Faryob tarixi XIII asrda yana bir bor keskin o‘zgarishlarga duch keldi, bu safar Chingizxon va avlodlari boshchiligidagi mo‘g‘ullar istilosi natijasida bo‘ldi. Shimoldan hududga kirib kelgan mo‘g‘ullar Maymana kabi shahar va qishloqlarni vayron qilgan, aholining ko‘pchiligini qirib tashlagan, don, dalalar va chorvachilik mulkini talon-taroj qilgan yoki yoqib yuborgan, qadimiy sug‘orish tizimlarini buzgan. Faryob o‘zi ham mo‘g‘ullar tomonidan 1220-yilda vayron qilingan.[1] Mongollarning nazorati Buxoro yoki Amudaryoning shimolidagi Samarqandning muqobil shahrlaridan kelib chiqqan. Ular bir markazsizlashtirilgan usulga hukumat qiledilar, biroq, Maymana va boshqa joylarda mahalliy qabila boshliqlariga sezilarli muxtoriyat (19-asrning oxirigacha davom etadigan meros) uchun ruxsat berildi.

1500-yillarda o‘zbek amirlari, Buxoro xonligi shaklida, Amudaryoni kesib o‘tib, taxminan 1505-yillarda Faryob va unga yaqin hududlarga yetib kelgan. Ular bu yerda mavjud bo‘lgan, asosan chorvachilik bilan shug‘ullangan arab aholisiga qo‘shilib, hududni XVIII asrning o‘rtalarigacha boshqargan.

Hudud 1748-yilda Ahmad Shoh Durroniy tomonidan zabt etilib, Durroniylar imperiyasiga qo‘shilgan. XIX va XX asrlarda bo‘lib o‘tgan uchta Angilya-Afg‘on urushida hudud britaniyaliklar tomonidan egallanmagan. Faryob 1964-yilda viloyat maqomiga ega bo‘lgan. 1930-yillardagi ma’muriy islohotlargacha u Maymana nomi bilan atalgan va Balkh viloyatining kichik viloyati sifatida boshqarilgan, markazi Mazar-i-Sharifda joylashgan edi.[3]

1990-yillardagi Afg‘oniston fuqarolar urushi davomida (90-yillarning boshlarida va oxirlarida) 1990-yillarning o‘rtalarida Tolibon va qarshi kuchlar o‘rtasidagi front chizig‘i ko‘pincha Badgis va Faryob viloyatlari orasida joylashgan edi. Ismoil Xon Tolibon tomonidan Harat viloyati egallangach, kuchlarini qayta tashkil etish maqsadida Faryobga qochgan, biroq Abdulmalik Pahlavon tomonidan xiyonatga uchragan.[4]

Maymanadagi bir koʻcha bozori

1997-yilning may oyida, Abdul malik pahlavon tolibon bayrogʻini maymana shahrida koʻtardi va gʻarbdan bir urush toliblardan qildirdi.[5] nihoyatda bir qator oʻzgaruvchanliklar va Malikning chiqishidan soʻng toliblar u yerdan chekindilar, ammo 1998-yilda toliblarning 8000 urushchilari Foryobdan bosib oʻtib qoʻshni viloyatida yani joʻzjon viloyatida Abdul Rashid Doʻstumning bosh qarorgohini shibirgʻon shahrida tutdilar.[6]

2001-yillarning oxirida,toliblar hukumatining qulashidan soʻng Foryob viloyati Afgʻonistoning eng tinch sohalaridan edi. viloyatdagi soʻnggi rivojlanish loyihalari viloyatning qishloq xoʻjaligi salohiyatini kengaytirishga qaratilgan, xususan, yaqin oʻtmishdagi viloyatni qayta tiklashga yoʻnaltirilgan.

Foryob viloyatida Norvegiya qoʻshinining viloyat qayta qurish guruhining azolari yurimoq holatda (2009-yilning dekabr oyi)

2006-yilga, Abdul Malik pahlavonning boshchiligidagi Afgʻoniston Erkinlik partiyasi Foryob viloyatida, beqarorlikka olib keladigan qurolli jangarilar qanoti saqlanib qolgani haqida xabar berilgan edi.[7] Afgʻoniston Milliy xavfsizlik kuchlari kengayishni boshladi va sekinlik bilan nazoratni oʻz zimmasiga oldi. Afgʻoniston-Turkmaniston chegarasi Afgʻoniston chegara politsiyasi tomonidan saqlanadi, viloyatning qolgan sohalarini qonun va tartibini NATOdan oʻrgangan Afgʻoniston milliy politsiyasi oladi.

2006-yildan 2014-yilgacha, viloyatda Norvegiya boshchiligidagi Viloyat qayta qurish guruhi bor edi. Norvegiyaning Viloyat qayta qurish guruhi Maymanada oʻz bazasiga ega boʻlgan edi va Gʻoʻrmoch tumani uchun masuliyatni olgan edi.

Afgʻoniston Amudaryo havzasida yogʻ bloklarini ishlab chiqarish uchun Xitoy Milliy neft-gaz uyushmasi bilan shartnoma imzoladi, bu shartnoma ikki oʻn yillikda milliardlab dollar pul topish uchun kutilgan, shartnoma Sar-Poʻl va Faryob kabi shimoliy viloyatlarda burgʻulash va neftni qayta ishlash zavodlarini qamrab olgan, bu shartnoma Afgʻoniston hukumati tomonidan bir necha oʻn yillar davomida tuzilgan birinchi xalqaro neftni qazib olish shartnomasi.[8] 2012-yilning oktabr oyida Xitoy Milliy neft-gaz uyushmasi Afgʻoniston yogʻini qazib olishini boshladi,[9] oʻsha oyda Foryob viloyatining Andxoʻy tumanida katta gaz zaxiralari kashf etildi.[10]

2016-yilning iyul oyida, Inson huquqlarining kuzatuvchisi Abdul Rashid Doʻstumning Afgʻonistonning milliy islomiy harakatini Foryobda fuqarolarning oʻldirishi, suiiste'mol qilishi va ulardan oʻgʻrilamoqga ayblashdi.[11]

Transport infratuzilmasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Viloyatda asfaltlanmagan yo‘l (2010-yil iyun).

2014-yil may holatiga ko‘ra, Maymana aeroporti Heratga muntazam yo‘lovchi qatnovi bilan xizmat qilgan.[12]

Viloyatning avtomobil yo‘llari infratuzilmasi 2006-yilda “butunlay vayron holatda” bo‘lib, asfaltlangan biror yo‘l ham mavjud emasligi ta’riflangan.[13]

Shuningdek, Andxoy va Aqina o‘rtasida qisqa xalqaro temiryo‘l aloqasi mavjud bo‘lib, u Atamyrat orqali Turkmaniston temiryo‘l tarmog‘iga ulanadi.[14]

Iqtisodiyoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qishloq xoʻjaligi va chorvachilik Foryobning asosiy iqtisodiy faoliyatlari ammo oti chiroyli gilam toʻqishiga chiqqandir.[15] Bu viloyatda tabiiy gaz zahiralari bor ammo ekspluatatsiya darajasi oz.[15]

U yerda bir tuz minasi davlat obod tumanida va baʻzi marmar manbalari (Abdul Rashid Doʻstum egalagandir) bor. Shuningdek, u yerda yaxshi rangli va zich lazzatli pistalari uchun oti chiqqan pista oʻrmonlari bor.[16]

Hududiy boʻlinishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Foryob viloyatining tumanlari
Foryob viloyatining tumanlari
Tuman maʼmuriy markazi Aholisi[17] Maydoni[18]
Almor 120 000 1 525 km2
Andxoʻy 41 656 381 km2[19]
Bilchirogʻ 41 706 1 189 km2[20]
Davlat obod 57 876 2 598 km2[21]
Gʻoʻrmoch Gʻoʻrmoch 52 566 2 083 km2
Gurzivon 72 497 1 875 km2[22]
Xoni chor bogʻ 70 000 1 056 km2[23]
xoja Sabz Poʻsh 55 000 800 km2[24]
Koʻhiston 53 616 2 254 km2[25]
Maymana Maymana 75 900
Pushtun koʻt 300 000 4 000 km2[26]
Qaramqul 98 229 2 192 km2[27]
Qaysor 237 000 2 502 km2[28]
Qurgʻon 27 116 797 km2[29]
Shirin tagob 141 642 3 500 km2[30]

Aholisi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
etniklar Afgʻonistanda

Foryobning aholisi 948 ming kishidan koʻproq (2012) va koʻp millatli bir jam’iyat. Asosiy yashagan millat bu viloyatda O'zbeklar va ulardan soʻng Turkmanlar, Tojiklar, pushtunlar, hazoralar va boshqalardir.[31] U yerda baʼzan etnik toʻqnashuvlar Oʻzbeklar va pushtunlar orasida boʻlgan.[32][33]

O'zbekcha, Dariycha va Turkmancha asosiy gapiringan tillar bu viloyatda dirlar. Foryobning hamma xalqining dini Islom va koʻplari sunniy mazhabidadirlar, ammo biroz shialar ham hazoralardan bor.

Taʻlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2011-yilda umumiy savodxonlik darajasi (6 yosh va undan kattalar orasida) 18% ni tashkil qilgan.[48] Umumiy maktabga qatnashish darajasi (6–13 yoshdagi bolalar orasida) 2005-yildagi 53% dan 2011-yilda 55% ga ko‘tarilgan.[34]

Sogʻliqni saqlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ichimlik suvi toza bo‘lgan uylar ulushi 2005-yilda 23% dan 2011-yilda 24% ga oshgan. [34]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 Balland, Daniel (15-dekabr 1999-yil). "FĀRYĀB". Encyclopædia Iranica (Online ed.). United States: Columbia University. Retrieved 25-oktabr 2016-yil.
  2. ↑ Dr. Liz Alden Wily, LAND RELATIONS IN FARYAB PROVINCE: Findings from a field study in 11 villages, Afghanistan Research and Evaluation Unit, June 2004
  3. ↑ "Pain, A. Livelihoods under stress in Faryab Province, Northern Afghanistan. Opportunities for Support. A Report to Save the Children (USA), Pakistan/Afghanistan Field Office. October 2001
  4. ↑ Kamal Matinuddin. The Taliban phenomenon: Afghanistan 1994-1997. Oxford University Press US, 30-aprel 1999-yil — 98–-bet. ISBN 978-0-19-579274-4. Qaraldi: 30-mart 2011-yil. 
  5. ↑ Roy Gutman. How we missed the story: Osama bin Laden, the Taliban, and the hijacking of Afghanistan. US Institute of Peace Press, 2008 — 104–-bet. ISBN 978-1-60127-024-5. Qaraldi: 30-mart 2011-yil. 
  6. ↑ Larry P. Goodson. Afghanistan's endless war: state failure, regional politics, and the rise of the Taliban. University of Washington Press, 2001 — 79–-bet. ISBN 978-0-295-98050-8. Qaraldi: 30-mart 2011-yil. 
  7. ↑ Amin Tarzi. Afghanistan: Government Turns Its Sights On Northern Warlords. Radio Free Europe - Radio Liberty. 21-avgust 2006-yil.
  8. ↑ Harooni, Mirwais (2011-12-28). "REFILE-Afghanistan signs major oil deal with China's CNPC" (Wayback Machine saytida 2012-01-17 sanasida arxivlangan). Reuters. Retrieved 2012-01-01.
  9. ↑ China's CNPC begins oil production in Afghanistan, by Hamid Shalizi. 21-oktabr 2012-yil.
  10. ↑ "Major gas reserves found in Faryab". Pajhwok Afghan News. 21-oktabr 2012-yil. Archived from the original on 2014-02-01. Retrieved 2014-01-18.
  11. ↑ 31-iyul 2016-yil 12:00AM EDT, Afghanistan: Forces Linked to Vice President Terrorize Villagers, Prosecute Militia Members for Killings,https://www.hrw.org/news/2016/07/31/afghanistan-forces-linked-vice-president-terrorize-villagers
  12. ↑ 2014 East Horizon Airlines Timetable (Wayback Machine saytida 2018-10-03 sanasida arxivlangan)
  13. ↑ „Afghanistan:An Assessment of Conflict and Actors in Faryab Province to Establish a Basis for increased Norwegian Civilian Involvement“. CMI (2007-yil fevral). 2012-yil 12-martda asl nusxadan arxivlangan.
  14. ↑ Salehai, Zarghona. „Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated“. Pajhwok Afghan News (28-noyabr 2016-yil). Qaraldi: 17-yanvar 2017-yil.
  15. ↑ 15,0 15,1 CMI,Afghanistan:An Assessment of Conflict and Actors in Faryab Province to Establish a Basis for increased Norwegian Civilian Involvement, 2007, http://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/Faryab%20Risk%20Assessment%20CMI%20report%2002.07.pdf
  16. ↑ UC Davis, Pistachio Woodlands of Afghanistan, http://afghanag.ucdavis.edu/natural-resource-management/forest-watershed-man/foretry-conference/PPT_Forestry_14_Pistachio_Woodlands.pdf (Wayback Machine saytida 2014-05-29 sanasida arxivlangan)
  17. ↑ „Faryab Province“ (deadlink). Government of Afghanistan and United Nations Development Programme (UNDP). Ministry of Rural Rehabilitation and Development. 2013-yil 14-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 22-oktyabr.
  18. ↑ Afghanistan Geographic & Thematic Layers
  19. ↑ Ankhoy District (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  20. ↑ Balcheragh District[sayt ishlamaydi]
  21. ↑ Dawlat Abad District (Re-elected) (PDF), 2014-07-15da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  22. ↑ Gorzaiwan District (PDF), 2014-07-15da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  23. ↑ Khan Charbagh District (Re-elected) (PDF), 2014-07-15da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  24. ↑ Khaja Sahib Posh District (Re-elected) (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  25. ↑ Kohistan District (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  26. ↑ Pashton Kot Sahib Posh District (Re-elected) (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  27. ↑ Quramqul District (Re-elected) (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  28. ↑ Qaisar District (Re-elected) (PDF), 2015-10-22da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  29. ↑ Qurghan District(Re-elected) (PDF), 2015-04-02da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  30. ↑ Dawlat Abad District (Re-elected) (PDF), 2014-07-15da asl nusxadan (PDF) arxivlandi, qaraldi: 2019-01-19
  31. ↑ arxiv nusxasi, 2021-01-24da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2019-01-25
  32. ↑ „Ethnic Clashes Hit Faryab“. Institute for War and Peace Reporting (2-oktabr 2009-yil). — „Minor incident blows up into full-scale rioting between Uzbeks and Pashtuns in northern province.“. 2014-yil 1-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 18-yanvar.(Wayback Machine saytida 2014-02-01 sanasida arxivlangan)
  33. ↑ „arxiv nusxasi“. 2019-yil 5-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-yanvar.
  34. ↑ 34,0 34,1 Archive, Civil Military Fusion Centre, https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Faryab.aspx (Wayback Machine saytida 2014-05-31 sanasida arxivlangan)

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Foryob_(viloyat)&oldid=5853292" dan olindi