Sosoniylar davlati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sosoniylar davlati - Yaqin va Oʻrta Sharqsa sosoniylar sulolasi boshqargan davlat (3—7-a.lar). 224 y. Ardashir I Parfiya shohi Artabon V ni magʻlubiyatga uchratib, 226 y. poytaxt Ktesifon shahrini egallab, yangi davlat taxtiga utiradi. Bu davlatning barcha hukmdorlari "shahanshoh" unvoni bilan taxtni boshqarganlar, davlat esa Eronshahr ("oriylar podsholigi" yoki "eroniylar shoxligi") deb atalgan. Eron, uning gʻarb va sharqidan hududlar (Ardashir I va Shopur I davrida) birlashtirilgan. Sosoniylar davlatida shoxlar koxinlarga tayanib ish koʻrishgan, yangi otashkada ("olov saroylari") bunyod etilgan, Ardashir I davrida zardushtiylik davlat di ni deb eʼlon etilgan, zardushtiy ruhoniylar davlatda katta siyosiy, iktisodiy taʼsir kuchigaega bulishgan, boshqa dinlar taʼqib qilingan. 3-a.ning oxiri — 4-a.ning boshlarida Sosoniylar davlati inqirozi boshlangan. Bahrom II Rim bilan boʻlgan jang (282 y.)da magʻlubiyatga uchragan. Sosoniylar davlati sharkdagi bir qancha viloyatlaridan ajragan. Shopur II davrida ular qayta bosib olingan. Mesopotamiyaning ayrim r-nlari, Armaniston podsholigining bir qismi Rim bilan boʻlgan urushlarda Sosoniylar davlati tobeligiga oʻtgan. Shopur II davrida Sosoniylar davlati markazlashtirilgan, majusiylik kuchaygan. Sosoniylar davlati sharqiy va shim. qabilalar birlashmasi (xioniylar, kidariylar va boshqalar)ga qarshi 5-a. oʻrtalarigacha muvaffaqiyatli kurash olib borgan, lekin eftaliylar bilan boʻlgan jangda yengilgan, shoh Feruz oʻldirilgan (484). Natijada Marvdan sharqda boʻlgan yerlaridan ajrab, eftaliylarga ogʻir soliq toʻlash majburiyatini olgan. Sosoniylar davlati aholisi rasmiy ravishda 4 tabaqaga: kohinlar, harbiy zodagonlar, amaldorlar hamda dehqon va hunarmandlarga boʻlingan. 3-a.da moniylik, 5-a.da mazdakiylik diniy taʼlimotlari keng tarqalgan. Mazdakiylar harakati tormor etilgach, Sosoniylar davlati shohlari bir necha islohotlar oʻtkazganlar. Qubod I va Xusrav I davridagi soliqlar 5-a.dagi soliqlardan ancha yengil boʻlgan. Kohinlar va yirik yer egalari mulki "oddiy jangchilar" foydasiga musodara qilingan. Sosoniylar davlati iqtisodiy tomondan 6-a. boshida ancha rivojlangan, tashqi siyosatda ham katta yutuklarga erishgan. Sosoniylar davlati 558—568 yillarda eftaliylarni yengib, Amudaryoning soʻl qirgʻogʻi va Afgʻonistondagi katta hududni oʻziga qoʻshib olgan, Yaman zabt etilgan (570 y.). Sosoniylar davlati hududiga bostirib kirgan turklar tormor etilgan (589 y.). Taxt uchun kurash avj olgan, 20 y. davom etgan urushlar Sosoniylar davlatining iqtisodi va siyosiy qudratiga putur yetkazgan. Eron madaniyati sosoniylar davrida juda yuksalgan. Yazdigard III davrida (632—651) Sosoniylar davlatini arablar bosib olgan. Sosoniylar davlati 1. Sosoniylar davlatining tashkil topishi. II asr oxiri – III asr boshlariga kelib ichki o`zaro urushlar Parfiya davlatining kuch-sizlanib qolishiga olib keldi. 208-yilda parfiylar davlati ikki qismga bo`linadi. Keyinchalik esa Parfiya yana bir necha mayda davlatlaiga ajralib ketadi. Bundan Eronning janubi-g`arbida joylashgan pors qabilalari foydalanib, Staxr shahrida hokimiyatni egallab oladilar. Bu jang-u jadallar tepasida porslarning soson urug`idan bo`lgan Bobak turardi. Bobak vafotidan so`ng Pors viloyati taxtiga uning o`g`illaridan biri Ardasher I (224–239) o`tiradi. 224-yilda bo`lib o`tgan jangda u Parfiya shohi Artabon V qo`shinlarini yengadi. 226-yilda Ardasher I poytaxtni Staxr shahridan Dajla daryosi bo`yidagi Ktesifonga ko`chiradi. Ktesifonda Ardasher I Sosoniy davlati taxtiga chiqish marosimini o`tkazgach, Sosoniylar davlatining chegaralarini kengaytirishga harakat qiladi. 230-yilda u o`z qo`shinlari bilan Suriya va Kichik Osiyoga bostirib boradi. Bu joylar Rim saltanatiga qaram edi. 232-yili Rim imperatori Aleksandr Sever katta qo`shin bilan Shimoliy Mesopotamiyaga kelib tushadi. Ardasher I qo`shinlari Rim legionlari bilan uzoq vaqt mobaynida qonli urushlar olib boradi. 2. Sosoniylar davlatining kuchayishi. Ardasher I vafotidan keyin Sosoniylar davlati taxtiga Shopur I (243–273) chiqadi. Shu vaqtdan boshlab sosoniy taxtiga chiqqan sulola vakillari «shahanshoh» unvoniga ega bo`ladilar. Sosoniylar davlati esa Eronshahr – oriylar podsholigi yoki eroniylar shohligi deb nomlangan. Shopur I davrida Eron qo`shinlari Rim qo`shinlari bilan janglar olib borib, ularni bir necha bor mag`lubiyatga uchratganlar. Bu urushlarning birida Rim imperatori Gordian halok bo`lib, juda ko`p rimlik aslzodalar va askarlar asir tushganlar. Ular Eron shohiga 500 ming dinor aqcha to`lashga majbur bo`lganlar. 244–251-yillar orasida bo`lib o`tgan urushlar natijasida sosoniy qo`shinlari Janubiy Armaniston va Qadimgi Ossuriyani bosib olganlar. Shopur I qo`shinlari Suriyada Rim qo`shinlari bilan to`qnashib, ularni tor-mor etadi. Shimoliy Mesopotamiyaning Xarran va Edessa shaharlari yonida bo`lgan jangda ham sosoniy qo`shinlari rimliklar ustidan g`alaba qiladilar. Edess yonidagi jangda Rim imperatori Valerian, ko`pgina senatorlar va aslzodalar asirga tushadi. Rim bilan olib borilgan janglar natijasida Shopur I qo`shinlari Suriya va Frot daryosining yuqori oqimidagi 36 qal`a va shaharni ishg`ol qiladi. Rim imperiyasi hech qachon bunday katta mag`lubiyatni ko`rmagan edi. IV asrning 60–70-yillarida sosoniy qo`shinlari rimliklar bilan yana to`qnashib, Armaniston va Shimoliy Mesopotamiyaning ko`p joylarini bosib oladi. 63-yildagi jangda yana bir Rim imperatori Yulian halok bo`ladi. Sosoniy qo`shinlari Sharq tomonda ham katta urush olib borib, Xuroson, Seyiston, Girkaniya va Tajan, Murg`ob vohasigacha bo`lgan yerlarni ishg`ol qiladi. Sosoniy shahanshohlari Sharqda Kushonlar podsholigi bilan ham shiddatli janglar olib borganlar. Kushon podsholigi tugatilib, u yerda eroniylar Kushoni davlati barpo etiladi. Uni Eron shahzodalari boshqargan. V asrning ikkinchi yarmida eron qo`shinlari xioniylar, kidaritlar va eftalitlar bilan ham qattiq urush olib borganlar. Shunday qilib, III asrning ikkinchi yarmi va IV asrda sosoniylar Eroni Sharqdagi eng qudratli davlatga aylangan. Ammo V asr o`rtalaridan boshlab bu davlat eftalitlar va kidaritlarning bergan zarbalari natijasida asta-sekin kuchsizlanib, hatto eftalitlarga o`lpon ham to`lagan. III–V asrlar sosoniylar saltanatining dastlabki davri bo`lib, u Sharq xalqlari tarixida alohida o`rinni egallaydi. 3. Dastlabki sosoniylar davrida xo`jalik va madaniyat. Dastlabkl sosoniylar Eronni birlashtirish borasida juda ko`p harakat qilganlar. Eronning bir davlat qilib birlashtirilishi xo`jalikning rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Eron davlatiga qarashli Frot, Dajla, Kerxa, Korun, Tajan, Murg`ob, Erimander kabi daryo bo`ylaridagi joylar ekinbop yerlar edi. U yerlarda bog`dorchilikka ham katta e`tibor bilan qaralgan. Asosan olma, o`rik, nok, anjir, xurmo ekilgan. Eronning katta qismi dasht, yassi tog`lik va tog`liklardan iborat bo`lib, yaylovlar ko`p bo`lgan. Eron chorvadorlarining qo`y, echki, ot, tuya va qoramol podalari, shu yaylovlarda o`tlab yurgan. Sosoniylar saltanatining shahar va qishloqlarida temirchilik, qurolsozlik, zargarlik, to`qimachilik, me`morchilik, ko`nchilik, kulolchilik, toshtaroshlik, gilam to`qish, namat, sholcha bosish ancha rivoj topgan edi. Eron shahar va qishloqlarini bir-biri bilan birlashtirib turuvchi karvon yo`llari sertarmoq bo`lgan. Ularda doimo savdo karvonlari qatnab turgan. Eron savdogarlari va shohlari Misr, Suriya, Kichik Osiyo, Kavkaz, Turon va Hindiston bilan qizg`in savdo-sotiq ishlarini olib borganlar. 4. Sosoniylar davri madaniyati. Sosoniylar davrida madaniyat ancha rivoj topgan. Bu madaniyatning ravnaqida Qadimgi Eron, Parfiya, Bobil, Ellin va boshqa xalqlar madaniyatining ta`siri kuchli bo`lgan. Sosoniylar davlati kuchaygan davrda me`morchilik va bo`rtma naqshli rasm-tasvirlar ishlash birmuncha rivojlangan. Ustalar sosoniy shohlari, nufuzli kishilar, sarkardalar uchun ajoyib saroylar, muhtasham binolar qurganlar. Sosoniylar davrida zardushtiylik ibodatxonalari qurilishiga ham katta e`tibor berilgan, chunki zardushtiylik davlat dini sifatida qabul qilingan edi. Sosoniylar davrida xalq og`zaki ijodiyoti va badiiy adabiyot ancha rivoj topgan. Bu jihatdan Abulqosim Firdavsiyning «Shohnoma» asari diqqatga sazovordir. Doston Qadimgi Eron afsonalari, ertaklari va tarixiy voqealari asosida yaratilgan. Unda Eron va Turon xalqlarining to`rt-besh mingyillik tarixi haqida hikoya qilinadi. Dostonning juda katta qismi bevosita sosoniylar davri tarixiga bag`ishlanib, ularning taxtga chiqishidan Yazdigird podsholigigacha bo`lgan tarixiy voqealar she`riy yo`l bilan juda qiziqarli ravishda ifoda etilgan. «Avesto» ham o`sha davrning eng nodir asarlaridan biri hisoblanadi. U zardushtiylik dinining muqaddas kitobidir. «Avesto» faqat muqaddas diniy kitob bo`libgina qolmay, tarixiy kitob hamdir. Bu kitobda O`rta Osiyo, Eron va qo`shni mamlakatlarning tabiati, aholisi, geografiyasi, tarixi va madaniyati haqida ko`p ma`lumotlar bor. «Avesto»da sosoniylar hukmronlik qilgan davrda yashagan turli qabilalarning diniy e`tiqodi haqida ham qiziqarli ma`lumotlar berilgan. «Avesto»da bayon qilinishicha, Mitra Quyosh xudosi bo`lgan. U bitmas-tuganmas kuchga ega bo`lib, o`tda kuymaydi, suvda cho`kmaydi va o`q o`tmaydi. U odamlarga hamisha yaxshilik qilib, ularga nur, issiqlik va baxt-saodat in`om etadi. Axuramazda esa Mitraning yordamchilaridan biridir. U yaxshilik va ezgulik ma`budasi bo`lib, doimo xalq manfaati uchun xizmat qildi. Axrimon yomonlik fna`budi hisoblangan. U xalqqa ofat, ocharchilik va kasalliklar keltiradi. Axrimon bilan Axuramazda o`rtasida ayovsiz kurash bo`lib, bu kurash Axuramazdaning g`alabasi bilan tugaydi. Zardushtiylikda olov kishilarni gunohlardan tozalovchi sehrli kuch deb qaralgan. Shuning uchun bu din otashparastlik dini, uning muxlislari esa otashparastlar deb atalgan. Bu davrda asoschisi Moniy ibn Fatak (216–276) bo`lgan moniylik oqimi ham tarqaladi. Bu oqim namoyandalari mehnatkash xalq ommasining manfaatlarini ko`zlab targ`ibot olib borganlar. V–VI asrlarda mazdakchilar oqimi ham vujudga kelgan. Uning asoschisi Mazdak ibn Hamadoniy (470–529) edi. Bu oqim negizida ezgulik va yorag`lik bilan qorong`ilik o`rtasidagi kurash yotadi. Mazdakchilar barcha odamlarni mulkiy jihatdan teng bo`lishga chaqiradilar. Navro`z bahor bayrami, Mehrjon esa kuzgi bayram; Bu bayramlarning har ikkalasi ham Sosoniylar podsholigi davrida keng ko`lamda o`tkazilgan. Bayram kunlari urushlar to`xtatilgan, turli o`yinlar, sayllar tashkil qilingan. Odamlar bir-birlarini tabriklab, har xil in`omlar, taomlar ulashganlar. Bayram kunlari tabarruk kishilarni ziyorat qilganlar. Shunday qilib, sosoniylar davri madaniyati ham o`ziga xos bo`lib, Yaqin Sharq mamlakatlari madaniyatiga katta ta`sir o`tkazgan.


Adabiyot[tahrir]

  • Istoriya stran zarubejnogo Vostoka v sredniye veka, M., 1957; Pigulevskaya N.V. i dr., Istoriya Irana s drevneyshix vremen do konsa XVIII veka, L., 1958; Lukonin V. G., Kultura sasanidskogo Irana, M., 1969.