Kontent qismiga oʻtish

Darvaza gaz krateri

Vikipediya, erkin ensiklopediya

 

Darvaza gaz krateri (Turkman matbuoti Qoraqumning porlashi nomini ishlatadi[1] turkmancha: Garagum ýalkymy[2][3][4] Doʻzax eshigi yoki Jahannam eshiklari nomi bilan ham tanilgan, Turkmanistonning Darvaza yaqinidagi gʻorga qulab tushgan yonayotgan tabiiy gaz koni[5].

Krater qanday alangalanganligi haqida aniq maʼlumotlar topilmagan va baʼzi faktlar bahsli. Eng mashhur nazariyalardan biri shundaki, sovet geologlari uni 1971-yilda metan gazining tarqalishini oldini olish uchun qasddan yoqib yuborishgan va oʻshandan beri u doimiy ravishda yonib ketgan[6]. Uning diametri 69 m (226 ft), chuqurligi esa 30 m (98 ft) ga teng [7].

Krater mashhur sayyohlik maskaniga aylandi[8]. Atrofdagi hudud yovvoyi choʻl lageri uchun ham mashhur.

Geografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Gaz krateri Derweze nomi bilan ham tanilgan Darvaza qishlogʻi yaqinida joylashgan . Qoraqum choʻlining oʻrtasida, taxminan 260 kilometr (160 mi) Turkmaniston poytaxti Ashxoboddan shimolda. Bu yerda topilgan gaz zahirasi dunyodagi eng yiriklaridan biridir. Dalaga „Jahannam eshigi“ nomini mahalliy aholi diametri 70 metr (230 ft) boʻlgan katta kraterdagi yongʻin, qaynayotgan loy va apelsin alangasini nazarda tutgan holda berishgan[9]. Issiq nuqtalar kengligi 60 metr (200 ft) va taxminan 20 metr (66 ft)[10].

Yaqin atrofda yana ikkita chuqurlik bor, xususan, suv krateri va loy krateri, ular ham yaqin atrofdagi sayyohlik joylari[11].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Darvaza gaz krateri va uning atrofidagi hudud, jumladan, odatda chodirlar tikilgan joy, kraterdan bir necha yuz metr janubda.

Turkmanistonlik geolog Anatoliy Bushmakinning aytishicha, bu joy 1971-yilda sovet muhandislari tomonidan aniqlangan[12]. Bu yer dastlab neft konining katta maydoni deb hisoblangan[13]. Muhandislar burgʻulash qurilmasini oʻrnatdilar va uchastkada mavjud neft miqdorini baholash uchun operatsiyalarni amalga oshirdilar. Dastlabki oʻrganishlar natijasida tabiiy gaz choʻntagi topilganidan koʻp oʻtmay, burgʻulash qurilmasi va lager ostidagi yer keng kraterga qulab tushdi va qurilma qurbonlarsiz koʻmilgan[14].

Gʻordan zaharli gazlarning yaqin atrofdagi shaharlarga xavfli tarqalishini kutgan muhandislar gazni yoqib yuborishni tavsiya qilishdi. Taxminlarga koʻra, gaz bir necha hafta ichida yonib ketadi, ammo uning oʻrniga u 50 yildan ortiq yonishda davom etdi va yonishda davom etishi kutilmoqda[14].

Krater tarixining dastlabki yillari noaniq[15]. mahalliy geologlarning aytishicha, kraterning qulashi 1960-yillarda sodir boʻlgan va gazlar 1980-yillargacha yondirilmagan. Biroq, voqealarning sovet yoki turkman versiyasi haqida hech qanday yozuv mavjud emas[16][17].1972-yilda Landsat 1 tomonidan olingan sunʼiy yoʻldosh tasvirlari shundan dalolat beradiki, oʻsha paytdan beri hududda ozgina oʻzgarishlar boʻlgan, bu krater va yongʻin hozirda davom etayotganini koʻrsatadi.

2010-yil aprel oyida Turkmaniston prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov ushbu joyga tashrif buyurib, teshikni yopishni buyurdi. 2013-yilda u Qoraqum choʻlining kraterli qismini qoʻriqxona deb eʼlon qildi[14]. 2019-yilda u davlat televideniyesida uning oʻlimi haqidagi mish-mishlarni rad etish va tuzatish uchun krater atrofida donut stunlari qilgan[18].

Krater National Geographic kanalining Die Trying serialining epizodida tasvirlangan. 2014-yil 16-iyuldagi „Olov krateri“ epizodida tadqiqotchi Jorj Kuronis ekstremofil mikroorganizmlar namunalarini yigʻib, tubiga qadam qoʻygan birinchi odam boʻldi. Kraterning tahrirlangan fotosurati, shuningdek, 2014-yilda boʻlib oʻtadigan Godzilla filmi uchun reklama sifatida eʼlon qilindi, rasmda MONARCH agentlari va saytni tekshirayotgan transport vositalari tasvirlangan.

Garchi krater sir sifatida jamoatchilik tasavvurini egallab, „Doʻzax darvozalari“ nomini olgan boʻlsa-da, krater oddiy geologik anomaliyadir; erning tabiiy chuqurlikka choʻkib ketishiga imkon beruvchi yuzaki gaz choʻntagi, bu esa katta chuqurroq tabiiy gaz konidan asta-sekin chiqib ketayotgan tabiiy gazning shamol taʼsirida oʻchmasdan yoki tez suyultirilmasdan ham toʻplanishi va yonishiga imkon beradi. Hududdagi shunga oʻxshash, kichikroq gaz qochqinlarining gazlari choʻl shamoli tomonidan tez tarqaladi. Yerdan chiqib ketgan tabiiy gaz alangalangan „yonib turgan yer“ joylari dunyoning boshqa qismlarida ham uchraydi.

2018-yilda gaz krateri Amul-Hazar avtorallisida tungi toʻxtash joyi sifatida ishlatilgan[19][20].

2022-yil yanvar oyida Darvazada yonayotgan gaz kraterini oʻchirish yechimini topish komissiyasiga topshirildi[21]. Komissiya Darvaza gaz kraterini butunlay oʻchirishga yoki yaqin atrofdagi atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan kraterning yonib ketishiga yoʻl topishga umid qilmoqda.

Gazning kelajakdagi rivojlanishiga taʼsiri

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Berdimuhamedovning 2010-yil aprel oyidagi tashrifi chogʻida u kraterning mintaqadagi boshqa tabiiy gaz konlarini oʻzlashtirishga taʼsirini cheklash choralarini koʻrishni tavsiya qildi[22]. Oʻshanda Turkmaniston tabiiy gaz qazib chiqarishni koʻpaytirish rejasini eʼlon qilib, Pokiston, Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya, shuningdek, Gʻarbiy Yevropa kabi koʻplab mamlakatlarga gaz eksportini oʻsha paytdagi yillik qazib olish darajasidan 2000-yilgacha oshirish niyatida ekanligini eʼlon qilgan edi. yangi ishlab chiqarish darajasi 225 billion cubic metre (7.9 trillion cubic feet) 2030 yilga qadar[22] 2022-yil yanvar oyida Berdimuhamedov atrof-muhit va aholi salomatligiga taʼsirini cheklash uchun yongʻinni oʻchirish usulini topish kerakligini ochiqchasiga eʼlon qildi[23].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Iroqdagi Baba Gurgurda abadiy olov
  • Batagaika krateri – Sibirdagi doimiy muzlik krateri
  • Yonayotgan togʻ
  • Centralia konidagi yongʻin
  • Yangi Straitsville konida yongʻin
  • Jahannamga aldov
  • Yanar Dag

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Президент Туркменистана побывал у газового кратера в пустыне, совершив протяжённый заезд по Каракумам | Политика“. Туркменистан, интернет портал о культурной, деловой и развлекательной жизни в Туркменистане.
  2. ↑ Soldani, Bianca. „Turkmenistan’s 'door to hell' has been burning for 45 years“ (en). Topics (2016-yil 24-iyun). 2017-yil 2-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 27-yanvar.
  3. ↑ Geiling, Natasha. „This Hellish Desert Pit Has Been On Fire for More Than 40 Years“ (en). Smithsonian (2014-yil 20-may). Qaraldi: 2017-yil 27-yanvar.
  4. ↑ Davies, Elliott. „I traveled to the middle of the desert to see 'The Door To Hell'“ (en). Business Insider (2017-yil 26-yanvar). 2018-yil 12-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  5. ↑ Bland. „Turkmenistan Has Its Very Own 'Gate to Hell'“ (en-us). Vice.com (2014-yil 8-aprel). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  6. ↑ „How the Soviets accidentally discovered the 'Gates of Hell'“. BBC (2020-yil 23-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 23-oktyabr.
  7. ↑ Nunez. „Q&A: The First-Ever Expedition to Turkmenistan's 'Door to Hell'“. National Geographic (2014-yil 14-iyul). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  8. ↑ „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism“. CTV News. Relaxnews. Agence France-Presse (2014-yil 22-iyun). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  9. ↑ „What a ‘hell hole’!“. Pakistan Daily Times (2012-yil 14-sentyabr). 2014-yil 6-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 11-oktyabr.
  10. ↑ Gurt, Marat. „Turkmen president wants to close "Hell's Gate"“. Reuters (2010-yil 20-aprel). Qaraldi: 2012-yil 16-dekabr.
  11. ↑ M. King. „Darvaza Gas Crater“. Geology.com. Qaraldi: 2022-yil 16-yanvar.
  12. ↑ „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism“. CTV News. Relaxnews. Agence France-Presse (2014-yil 22-iyun). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  13. ↑ Press, Frank. Earth. American Geological Institute, January 2010 — 22-bet. Qaraldi: 2012-yil 10-oktyabr. 
  14. 1 2 3 „Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism“. CTV News. Relaxnews. Agence France-Presse (2014-yil 22-iyun). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.„Turkmenistan hopes 'Door to Hell' will boost tourism“. CTV News. Relaxnews. Agence France-Presse. 2014-06-22. Retrieved 2017-01-28.
  15. ↑ Shearlaw, Maeve. „Dropping in on Turkmenistan's 'door to hell' – in pictures“. The Guardian (2014-yil 18-iyul). Qaraldi: 2017-yil 29-aprel.
  16. ↑ Nunez. „Q&A: The First-Ever Expedition to Turkmenistan's 'Door to Hell'“. National Geographic (2014-yil 14-iyul). Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  17. ↑ Davies, Elliott. „I traveled to the middle of the desert to see 'The Door To Hell'“ (en). Business Insider (2017-yil 26-yanvar). 2018-yil 12-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-yanvar.
  18. ↑ „Turkmenistan's leader does doughnuts next to flaming crater to prove he's not dead“. ABC News (2019-yil 7-avgust). Qaraldi: 2019-yil 8-avgust.
  19. ↑ „Turkmen Desert Race" to Kick Off on Sept. 9“. Seoul Times.
  20. ↑ „International rally Amul – Hazar - Turkmen desert race 2018“. Ministry of Foreign Affairs of Turkmenistan.
  21. ↑ Turkmenistan plans to close its 'Gateway to Hell'
  22. 1 2 Gurt, Marat. „Turkmen president wants to close "Hell's Gate"“. Reuters (2010-yil 20-aprel). Qaraldi: 2012-yil 16-dekabr.
  23. ↑ „The ‘Gates of Hell’ Could be Closed After Blazing for 50 Years“ (en). www.vice.com. Qaraldi: 2022-yil 10-yanvar.
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Darvaza_gaz_krateri&oldid=5472595" dan olindi