Chorbogʻ

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Chorbogʻ — sharq mamlakatlarida atrofi devor bilan oʻrab olingan koʻshk, ayvon, qoʻrgʻonli tartib asosida tuzilgan bogʻ. Ch. uchun tekis, suvli, daraxtli joy tanlanadi; notekis (nishabli) joylar pogʻonapogʻona sahnlarga keltiriladi, sunʼiy sharsharalar qilish imkoniyatlari yaratiladi. Ch. murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, kirish har 4 tarafning oʻrtalaridan tashkil etiladi; hududi yoʻlka va ariklar yordamida ayrim bogʻchalarga, bogʻchalar esa yana oʻz navbatida chamanzorlarga boʻlinib, chorchamanlarni tashkil qiladi. Ch. mujassamotining markazini bino (qoʻrgʻon, koʻshk) egallaydi. Baland boʻyli daraxtlar devorga yaqin ekiladi, undan soʻng mevali daraxtlar va gullar tartib bilan ekiladi, ularning erta bahordan kech kuzgacha ochilib turishiga eʼtibor beriladi. Bino mujassamoti Ch.ni turli nuqtalardan koʻrish imkonini beradigan tarzda, 1— 2 qavatli, markaziy mujassamotli qilib quriladi: oʻrtada atrofini ayvonlar oʻrab olgan chordara xona boʻlib, 2 qavatga bino burjlaridagi zinalar orqali chiqiladi. Suv inshootlaridan katta ariklar va hovuzga suv keladi, hovuz shakllari hamda favvoraga aloxida eʼtibor beriladi. Ch.da, shuningdek, oʻtov, chodir kabilarni oʻrnatish uchun joylar ajratiladi. Ch.dagi qushlar (mac, tustovuq, tovus va boshqalar) unga oʻzgacha koʻrk bagʻishlaydi (Yana q. Bogʻ tuzit sanʼati).

CH. qadimdan yaratilib kelingan, temuriylar va boburiylar davrida ravnaq topgan (qarang Amir Temur bogʻlari), moxir bogʻeoz ustalar yetishib chiqqan. Jumladan, 16-asrda yashagan hirotlik Mirak Sayid Gʻiyos bogʻ rejasini tuzish, yer osti inshootlarini loyihalashga moxir boʻlgan, uning Buxoroda ham Ubaydullaxon uchun bogʻ barpo qilgani manbalardan maʼlum. 13-asr oxiriga oid risolada, 16-asrda qayta koʻchirshtgan "Irshod uzziroat fi ilmilhirosat" risolasida Ch. yaratish hakida qimmatli maʼlumotlar bayon qilingan, hatto risolaning bir bobi "Koʻchat, gul, daraxt, muattar oʻtlar oʻtkazish, Ch.ga tartib berish va uni barpo qilishda izchillikka rioya qilish" deb ataladi. Risolada Ch.ning eng maqbul turi keltiriladi hamda turli tavsiyalar bilan birga mujassamotda simmetriya, ritm, rang kabi masalalarga aloxida ahamiyat berilib, mevali daraxtlarga keng oʻrin ajratiladi.

CH. 19-asrning 2yarmi 20-asrning boshlarida ham bunyod etilgan (Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Qoʻqon xonining Oyim qishlogʻidagi, Xivadagi Nurullaboy Ch.lari va boshqalar).

Xayrulla Poʻlatov.