Xalqaro birliklar tizimi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

SI (fransuzcha Système International d’Unités) xalqaro birliklar tizimidir.


Xalqaro birliklar tizimi (SI — Sisteme Internationale) — fizik kattaliklarning asosiy va hosilaviy oʻlchov birliklar tizimi. Oʻlchov va tarozilar boʻyicha Parijda oʻtkazilgan 11Bosh konferensiyada qabul qilingan (1960). X.b.t.ni yettita asosiy birlik, ikkita qoʻshimcha birlik va hosilaviy birliklar tashkil etadi. Asosiy birliklar: uzunlik birligi — metr (m), massa birligi — kilogramm (kg), vaqt birligi — sekund (s), termodinamik tra birligi — Kelvin (K), tok kuchi birligi — amper (A), yorugʻlik kuchi — sham, kandela (kd) va modsa mikdori — mol (mol). Koʻshimcha birliklar: yassi burchak birligi — radian (rad), fazoviy burchak birligi —steradian (ster). Hosilaviy birliklar asosiy ulchov birliklaridan foydalanib maʼlum fizik qonuniyat asosida aniqdanadi. Bunda koeffitsiyent ulchamga ega emas va birga teng deb olinishi kerak.

Fizik kattalikning berilgan birliklar tizimidagi asosiy fizik kattaliklar ulchamlari bilan bogʻlanishi ifodasiga shu kattalikning oʻlchamli’gi deb ataladi. SI tizimida asosiy kattaliklar uzunlik, massa, vaqt, elektr toki kuchi, termodinamik tra, yorugʻlik kuchi, modda miqdori oʻlchamliklari moye ravishda L, M, T, I, Q, J, L^orkali ifodalanadi.

X.b.t. fan va texnikaning barcha sohalarini oʻz ichiga kamrab oladi. X.b.t.da mexanik, issiklik, elektr, magnit va b. kattaliklar oʻzaro bogʻlangan buladi. Ushbu tizimning asosiy va hosilaviy birliklari amaliy oʻlchashlar uchun juda qulay hisoblanadi.

SI oʻlchov birliklari[tahrir]

Asosiy oʻlchov birliklar[tahrir]

Kattaliklar Oʻlchov birliklari Belgilanishi
oʻzbekcha nomlanishi xalqaro nomlanishi oʻzbekcha xalqaro
Uzunlik metr metre (meter) m m
Ogʻirlik (massa) kilogramm kilogram kg kg
Vaqt soniya second s s
Tok kuchi amper ampere A A
Termodinamik harorat kelvin kelvin K K
Yorug'lik kuchi kandela candela kd cd
Modda miqdori mol mole mol mol

Hosil boʻlgan oʻlchov birliklari[tahrir]

Hosil boʻlgan oʻlchov birliklari asosiy oʻlchov birliklarini ustida oshirilgan matematik amallar natijasida yuzaga kelgan.

Hosil boʻlgan oʻlchov birliklari
Kattaliklar Oʻlchov birliklar Belgilanishi Ifodasi
oʻzbekcha nomlanishi xalqaro nomlanishi oʻzbekcha xalqaro
Yassi burchak radian radian rad rad m·m−1 = 1
Hajmiy burchak steradian steradian sr sr m²·m−2 = 1
Harorat (selsiy shkalasi boʻyicha) Selsiy darajasi degree Celsius °C °C K
Chastota Gerts hertz Gs Hz s−1
Kuch Nyuton newton N N kg·m/s²
Energiya joul joule J J N·m = kg·m²/s²
Quvvat vatt watt Vt W J/s = kg·m²/s³
Bosim Paskal pascal Pa Pa N/m² = kg·m−1·s−2
Yorug'lik oqimi lyumen lumen lm lm kd·sr
Yorug'lilik lyuks lux lk lx lm/m² = kd·sr·m−2
Elektr zaryadi kulon coulomb kl C A·s
Potentsiallar farqi volt volt V V J/Kl = kg·m²·s−3·A−1
Elektr qarshiligi om ohm Om Ω V/A = kg·m²·s−3·A−2
Elektr sig'imi farad farad F F Kl/V = kg−1·m−2·s4·A²
Magnit oqimi veber weber Vb Wb kg·m²·s−2·A−1
Magnit induktivligi tesla tesla Tl T Vb/m² = kg·s−2·A−1
Induktivlik genri henry Gn H kg·m²·s−2·A−2
Elektr o'tkazuvchanlik simens siemens Sm S Om−1 = kg−1·m−2·s³A²
Radioaktivlik bekkerel becquerel Bk Bq s−1
Kuchaytirilgan doza ionlashgan nurlanish grey gray Gr Gy J/kg = m²/s²
Samarali doza ionlashgan nurlanish zivert sievert Zv Sv J/kg = m²/s²
Katalizator shiddati katal katal kat kat mol·s−1

SI ga kirmaydigan oʻlchov birliklari[tahrir]

SI ga kirmaydigan baʼzi bir oʻlchov birliklari, Oʻlchashlar bosh konferentsiyasi qarori bilan „SI bilan birgalikda qoʻllanilishi mumkin“.

Oʻlchov birliklari Xalqaro nomlanishi Belgilanishi SI oʻlchov birliklarida
oʻzbekcha xalqaro
daqiqa minute min min 60 s
soat hour soat h 60 min = 3600 s
sutka day sut d 24 soat = 86 400 s
gradus degree ° ° (π/180) rad
burchak minuti minute (1/60)° = (π/10 800)
burchak sekundi second (1/60)′ = (π/648 000)
litr litre (liter) L l, L 1/1000 m³
Tonna tonne t t 1000 kg
neper neper Np Np
bel bel B B
elektronvolt electronvolt eV eV ≈1,60217733\cdot10-19 J
massaning atom birligi unified atomic mass unit a. e. m. u ≈1,6605402\cdot10-27 kg
astronomik birlik astronomical unit a. birl. ua ≈1,49597870691\cdot1011 m
dengiz mili nautical mile mil 1852 m (aniq)
uzel knot uz 1 soatda bosib oʻtilgan 1 dengiz mili = (1852/3600) m/s
ar are a a 10² m²
gektar hectare ga ha 104 m²
bar bar bar bar 105 Pa
angstrem ångström Å Å 10−10 m
barn barn b b 10−28 m²

Havolalar[tahrir]